باستى ماقسات – ساۋدا قىزمەتىن باقىلاۋ ەمەس, ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋ

قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇل­تان نا­زار­باەۆ بيىلعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستانىڭ جاڭا ءمۇم­كىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلدىڭ 2020 جىلعا دەيىن­گى دامۋ ستراتەگياسىن ورىن­داۋعا كىرىسەتىنىمىزدى جاريا ەتتى. جولداۋدىڭ “2020 ستراتەگيالىق جوسپارى – كوشباسشىلىققا قازاق­ستاندىق جول” بولىگىندە پرەزيدەنت قازاق­ستان الدىندا ەكو­نوميكانى داعدارىستان كەيىنگى دامۋعا ءازىر­لەۋ, جەدەل يندۋستريا­لاندىرۋ جانە ين­فرا­قۇرىلىمدى دامىتۋ ەسەبىنەن ەكونو­ميكانىڭ تۇراقتى وسۋىنە قول جەتكىزۋ مىندەتتەرى تۇرعانىن ايتتى. ساۋاتتى ساۋدا ساياساتى – ەل ەكو­نومي­كاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە قولداۋ بولىپ تابىلاتىنىن ءمالىم ەتكەن مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ سىرتقى دۇنيەمەن قارىم-قاتىناسىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى­لى­عى­نا توقتالدى. تمد ەلدەرى ىشىندەگى باي­لانىستى ارتتىرىپ, ساۋدا اينالىمىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ مىندەتى تۇر. قازاقستان, رە­سەي جانە بەلارۋس ەلدەرى اراسىنداعى كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل قازاقستاننىڭ بارلىق ينتەگراتسيالىق باستا­مالارىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا سەرپىن بەرەتىن ەلارالىق بايلانىس ەكەنىن ۇعىنعانىمىز ءجون. وسى ورايدا پرەزيدەنت: ء“ۇش ەل ينتەگرا­تسيا­سىنىڭ كەلەسى كەزەڭى 2012 جىلعى 1 قاڭ­تاردان باستاپ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىس­تىكتىڭ قالىپتاستى­رىلۋى بولادى. بۇل كاپي­تال مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسى قامتاماسىز ەتى­لەتىن ينتەگراتسيانىڭ الدە­قاي­دا جوعارى دەڭگەيى. تمد-داعى وڭىرلىك ەكونومي­كا­لىق بىرلەستىكتەرگە قولداۋ بىلدىرە وتىرىپ, ۇكىمەت قازاقستاننىڭ ەكونومي­كا­لىق دامۋ باسىمدىقتارىنا ساي كەلەتىن جاعدايلاردا بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ ۇدەرىسىن جانداندىرۋى ءتيىس”, – دەپ بۇل قادامنىڭ ماڭىزدىلىعىن اشىپ ايتتى. سونىمەن قاتار, قازىردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرگە جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ پايدا بولۋىن دۇ­رىس باعالاۋ, جاڭا رىنوكتارعا شىعۋ ءجو­نىندەگى ءتيىمدى ستراتەگيالاردى ءازىر­لەۋمەن بايىپتى اينالىسۋ, باسەكەلەستىك ار­تىقشىلىقتاردى وسىرە ءتۇسۋ ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى. جولداۋدا وتاندىق تاۋارلار – 2020 سترا­تەگيالىق جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تا­بىس­تىلىق ينديكاتورى بولاتىنى جاريا ەتىلدى. ەلىمىزدىڭ ونىمدەرىن شەتەلگە شىعارۋ – كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. وسى جونىندە توقتالعاندا, پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ شيكىزات­تىق ەمەس سالاسىن ەكسپورتتاۋشى­لاردى قولداۋ يندۋستريالاندىرۋدىڭ شەشۋشى باعىتى بولۋعا ءتيىس ەكەنىن باسا ايتتى. مەملەكەت باسشىسى قازاقستان ونەر­كا­سى­بى ەكسپورتتىق رىنوكتارعا وتاندىق برەند­تەردىڭ كەڭ اۋقىمدى تىزبەگىمەن ۇسىنىلۋى كەرەكتىگىن, سوندىقتان ۇكىمەتكە ەكس­پورت­تاۋ­شى­لارعا نەگىزگى قۇرالداردى ساتىپ الۋدى قار­جىلاندىرۋدى, ەكسپورتقا سەر­ۆيستىك قول­داۋ كورسەتۋدى, ەكسپورتتاۋ­شى­لارعا گرانتتار مەن ەكسپورتتىق ساۋدالىق قارجىلاندىرۋدى قاراستىراتىن ءبىرتۇتاس قولداۋ جۇيەسىن جاساۋدى مىندەتتەدى. پرەزيدەنت وسى جولداۋىندا پارلا­مەنت­كە ەلدى دامىتۋ, جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋگە باستايتىن زاڭداردى قابىلداۋ تۋرالى تاپ­سىر­ما بەردى. مەملەكەتىمىز ءۇشىن ساۋدا قىز­مەتى سا­لاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە, ءوز ءونىم­دەرى­مىزدى ەكسپورتقا شىعارۋعا ىقپال ەتۋ ءۇشىن دايىندالعان “قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءوز­گە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسىنىڭ ماڭىزى زور. ماجىلىستە تاياۋدا وسى زاڭ جوباسىنىڭ تانىستىرىلىمى وتكەن بولاتىن. بۇل زاڭ جوباسىنا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ەرەكشە قىزىعۋ­شى­لىق تانىتىپ وتىر. ونىڭ تا­نىس­تىرىلىمىنا جانە جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىنا بىرقاتار ارىپتەستەرىم قاتىسىپ, ءوز وي­لا­رىن ورتاعا سالدى, بايانداما­شىعا سۇراقتار قويدى جانە وسى سالانى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ۇسى­نىس­تارىن ايتتى. جانە دە وزگە كو­مي­تەتتەردىڭ مۇشەلەرى دە بەل­سەندى قاتىستى. دەپۋتات­تار­دىڭ بۇل زاڭ جوباسىنا ەرەكشە ىنتا بىلدىرۋىنە ءۇش ەل ارا­سىن­داعى كەدەندىك وداق كەلىسىمى دە اسەر ەتىپ وتىر. بۇل تۇستا پرە­زي­دەنتتىڭ بيىلعى جولداۋىن­داعى كەدەندىك وداق تۋرالى ۇتىمدى پىكىرى نەگىزگە الىنۋدا. جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىندا سالىس­تىرما كەستە بويىنشا وزگەرىس­تەردى قارادىق. قوعامدىق ۇيىمدار دا, باق وكىلدەرى دە بۇل زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى تۋرالى تەرەڭىرەك بىلگىسى كەلەتىندەرىن ءمالىم ەتتى. بۇگىنگى تاڭدا جۇمىس توبىنا دەپۋتاتتار­دان وسى زاڭ جوباسىنا وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلار كەلىپ تۇسۋدە. قازىردىڭ وزىندە 50-دەن استام ۇسىنىستار بەرىلدى. ونىڭ بارلىعى ارنايى جاسالعان سالىستىرما كەستەگە باپتار بويىنشا ەنگىزىلىپ جاتىر. جانە دە ۇسىنىستاردىڭ وزگە زاڭدارعا قايشى كەلمەۋى, قايتالانباۋى ءبىرىنشى كەزەكتە ەسكەرىلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا ساۋدا الاڭ­دارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىك پروبلەمالارى بار. بۇل كوپ جاعدايدا بازار جانە ساۋدا نىسان­دارى يەلەرىنىڭ باسەكەگە قارسى ءىس-ارەكەت­تەرى­نە, جالداۋ تولەمىنىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلەدى جانە ساتىلاتىن تاۋاردىڭ قۇنىندا كورىنىس تابادى. ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرىنە ءساي­كەس تۇرعىنداردى ساۋدا الاڭدارىمەن ورتاشا قامتاماسىز ەتۋ, ونىڭ ىشىندە ساۋدا بازار­لا­رىندا دا, ەل بويىنشا ءبىر مىڭ ادامعا 111,7 شارشى مەتردەن كەلەدى. ساۋدا الاڭ­دارى­مەن ەڭ از قامتاماسىز ەتۋ جاعدايى قى­زىلوردا (48,8 شارشى مەتر), وڭتۇستىك قا­زاق­ستان (40 شارشى مەتر) جانە جامبىل (59,3) وبلىستارىندا, ال ەڭ جوعارى سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسىندا (186,6 شارشى مەتر), استانا قالاسىندا (198,7 شارشى مەتر) جانە الماتى قالاسىندا (260 شارشى مەتر) بايقالعان. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, فرانتسيادا 1 مىڭ تۇرعىنعا جاڭا ساۋدا الاڭدارىنىڭ اۋما­عى – 450 شارشى مەتردەن, پولشادا – 350, چەحيادا 200 شارشى مەتردەن كەلەدى. بۇدان باسقا, الەمنىڭ كوپ ەلدەرىندە ساۋدا الاڭ­دارىمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا نورماتيۆ قابىلدانعان. وسىلايشا, مىسالى, بەلارۋستە ول 1 مىڭ ادامعا 260 شارشى مەتر­دى قۇرايدى, ال رەسەيدە قالا تۇرعىندارى ءۇشىن بۇل نورماتيۆ 230 شارشى مەتر دەپ بەل­گىلەنگەن. قازاقستاندا مۇنداي نورماتيۆ جوق. وسىعان بايلانىستى, تۇرعىنداردى ساۋدا الاڭدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ەسەبىنىڭ ادىستەمەسى مەن ەڭ از ءنورماتيۆىن زاڭ تۇرعىسىنان بەكىتۋ ۇسىنىلىپ وتىر. مەملەكەتتىك ەمەس قۇرىلىمدارعا فۋنك­تسيا­لاردى تاپسىرۋ شاراسى ازىرلەۋشى تارا­پى­نان مەملەكەتتىك ورگانداردا ورىن الاتىن بيۋروكراتيانى بارىنشا ازايتۋ جانە ارە­كەت­تەرگە كەڭ اۋقىمدى ەركىندىكتى بەرۋگە نەگىزدەلگەن. ساۋدا قىزمەتىنە قاتىستى ءتۇيىندى ماسە­لە­لەر وتە كوپ ەكەنىن بايقاپ وتىرمىز. اي­تا­لىق, “ساۋدا نىسانى” دەگەن تۇسىنىك ەن­گى­زىلۋ­دە. سول سەكىلدى “ساۋدا سۋبەكتىسىنىڭ رەەس­ترى” دەگەن ۇعىم بار. مىسالى, “باۋ-باق­شا­سىن­دا وسىرگەن ازداعان ءوز ءونىمىن ەكى-ءۇش كۇن بويى عانا ساتاتىن زەينەت جاسىنداعى اجەي­لەر قالاي ارەكەت جاساۋى كەرەك؟ ولار دا كا­سىپكەر سەكىلدى قۇجاتتار تولتىرىپ, ساۋدامەن تۇراقتى اينالىساتىنداردىڭ تىزىمىنە تۇرۋى قاجەت پە؟” دەگەن سۇراقتار تۋىنداپ جاتىر. سالىق كودەكسىنە سايكەس, ءبىر جولعى بەرىلەتىن تالون 2011 جىلدان باستاپ بولمايدى. پارلامەنتشىلەر الدىندا وسىنىڭ ءبارىن زاڭ جوباسىمەن رەتتەۋ مىندەتى تۇر. دۇكەندەر جوعارى سۇرانىسقا يە بولۋى ءۇشىن ادامدار كوبىرەك وتەتىن كوشەلەردە بو­لۋى كەرەك دەگەن نورما دا بار. تۇتىنۋ­شى­لارعا بەلگىلى ءبىر ونىمدەردى ۇسىناتىن دۇكەندەر جەلىسى بولۋى ءتيىس. وسىلارعا قاتىستى ماسەلەلەر دە رەتتەۋدى قاجەت ەتەدى. سونىمەن قاتار, ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ ساۋدا قىزمەتىنە قاتىستى بولىگىندە اتقارا­تىن قىزمەتتەرىنىڭ اراجىگىن اجىراتىپ الۋى­مىز كەرەك. ماسەلەن, جارمەڭكە وتكىزۋ قاجەت بولدى. زاڭدا ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان بارلىق جارمەڭكە وتكىزۋ شاراسىنىڭ ورىن­دالۋىن ۇيلەستىرەتىنى جازىلعان. ال اتقارۋشى بيلىك جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى جارمەڭكەلەردى ءوت­كىزەتىنى بەلگىلەنگەن. ال ۋاكىلەتتى مەم­لە­كەت­تىك ورگان حالىقارالىق جانە رەسپۋب­ليكالىق دەڭگەيدەگى جارمەڭكەلەردى وتكىزۋدى ۇيلەستىرەدى. وسى زاڭدىق نورمالاردى دا رەتكە كەلتىرۋ – كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە. قىسقاشا زاڭ اكتىسىنە ەنگىزىلەتىن تولىق­تىرۋلارعا توقتالا كەتسەم, زاڭ جوباسىنىڭ 15-بابىندا سىرتقى ساۋدا قىزمەتىن دامىتۋ جونىندەگى نەگىزگى مەملەكەتتىك شارالار انىق­تالعان. اتاپ ايتقاندا, ەكسپورتتىق كرەديت­تەردىڭ كەپىلدىكتەرى مەن ولاردى ساقتاندىرۋ جۇيەلەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ, سىرتقى ساۋدا قىزمەتىن دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن ساۋدا كورمەلەرىن, جارمەڭكەلەر مەن وزگە دە ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ, ەكس­پورت­تى دامىتۋ مەن جىلجىتۋدى سەرۆيستىك قولداۋدىڭ ينستيتۋتتىق جۇيەسىن قۇرۋ جانە ونىڭ جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. سونداي-اق ءوز ءونىمىن ەكسپورتقا شىعارۋ بويىنشا وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشى­لەر­دىڭ شىعىندارىن وتەۋ تۇرىندە ەكونومي­كالىق ىنتالاندىرۋ قۇرالدارى بولۋى ءتيىس. وسى باپتا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ تاۋار بەلگىلەرىن جىلجىتۋ جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن ەكسپورتتى دامىتۋ جانە جىلجىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق ۇيىمنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى بەل­گى­لەنگەن. ولار ەكسپورتتى دامىتۋ مەن جىل­جى­تۋدىڭ ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ەكسپورتقا باعدار­لانۋىن دامىتۋ ماقساتىن كوزدەيدى. ال 16-باپتا سىرتقى ساۋدا قىزمەتىن كە­دەن­دىك-تاريفتىك رەتتەۋ شارالارىنا كەدەندىك اكەلۋ مەن اكەتۋ باجدارىن جانە تاريفتىك جەڭىلدىكتەر مەن كۆوتالاردى قولدانۋ, تا­ريف­تىك پرەفەرەنتسيالار جاتاتىنى اتاپ كور­سەتىلگەن. سىرتقى ساۋدا قىزمەتىن كەدەندىك-تاريفتىك رەتتەۋدىڭ نەگىزگى ماقساتتارى رەتىندە تاۋارلاردى قازاقستاننىڭ كەدەندىك اۋما­عىنا اكەلۋدىڭ تاۋارلىق قۇرىلىمىن ۇتىمدى ەتۋ قاجەتتىگى بەلگىلەنگەن. سول سەكىلدى زاڭ جوباسىندا جاڭادان ەن­گىزىلەتىن ۇعىمدارعا تۇسىنىك بەرىلگەن. ءما­سەلەن, وتاندىق تاۋار برەندينگى – ۇقساس شەت­ەلدىك تاۋارلارمەن سالىستىرعاندا وتاندىق تاۋارلاردىڭ نەعۇرلىم جوعارى تۇتىنۋ­شى­لىق ساپاسىنا الەۋەتتى تۇتىنۋشىنىڭ سەنىم­دىلىگىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان شارالار كەشەنى. ەكسپورتتى دامىتۋ – قازاقستانداعى مەملەكەتتىك ساياسات شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن, وندىرۋشىلەردىڭ ەكسپورتتاۋ قابىلەتىن دامىتۋدى ىنتالاندىراتىن جانە ەكسپورتقا جاردەمدەسۋ قىزمەتتەرىن دامى­تۋدى كوتەرمەلەيتىن جاعدايلاردى جاساۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار كەشەنى. ەكسپورتتى دامىتۋ جانە جىلجىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق ۇيىم – ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتى. ەكسپورتتى دا­مىتۋدىڭ جانە ىنتالاندىرۋدىڭ ينستيتۋت­تىق سەرۆيستىك قولداۋ جۇيەسى – وتاندىق ءونىمدى سىرتقى رىنوكتارعا جىلجىتۋعا با­عىت­تالعان شارالار كەشەنى. ەكسپورتتى جىل­جىتۋ – قازاقستاننان تىسقارى جەرلەردە مەملەكەتتىك ساياسات شەڭبەرىندە جۇزەگە اسى­رىلاتىن, قازاقستان ەكسپورتتاۋشىلارىنىڭ سىرتقى رىنوكتارعا كىرۋىنە جاردەمدەسۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالار كەشەنى. جاڭا زاڭ­دىق نورمالار ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋدىڭ جانە قولداۋدىڭ ەكونوميكالىق قۇرالدارىن قولدانۋ ەرەجەسىن بەكىتەدى. وسى زاڭ جوباسىنا “قۇقىقتىق زەرت­تەۋ­لەر جانە تالداۋ ينستيتۋتى” جشس مەن “قۇقىقتىق مونيتورينگ, ساراپتاما جانە تالداۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى” جشس عى­لىمي ساراپتاماسىن بەرگەن. ساراپشى­لار­دىڭ ايتۋىنشا, ەكسپورتتى رەتتەۋ ماسەلەلەرى ماڭىزدى ءارى وزەكتى بولىپ تابىلادى. ءويت­كەنى, ەكسپورت مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىندا ايتارلىقتاي ۇلكەن ءرول اتقارادى. جاھاندانۋ كەزەڭىندە تەك سىرتقى ەكونو­مي­كالىق ساياساتتى بەلسەندى تۇردە جۇرگىزەتىن مەم­لەكەتتەر عانا قارقىندى داميدى. اتال­مىش ساياساتتىڭ ءمانى حالىقارالىق كاپيتال رىنوكتارى ارقىلى قاراجات تارتۋ جانە قاۋىپتەردى تومەندەتۋ ءۇشىن مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مۇددەلەرىنە سايكەس تۇردە تاۋار مەن قىزمەتتەردى دامى­تىپ, باسقا مەملەكەتتەردىڭ رىنوكتارىنا شىعارۋدا بولىپ وتىر. ەكونوميكادا ءتيىمدى قۇرىلىمدىق ءوز­گە­رىس­تەر جاساۋ سالاسىنىڭ الەمدىك تاجىريبەسى كور­سەتكەندەي, قۇرىلىمدىق قايتا قۇراس­تى­رۋ­دىڭ باستى اسپەكتىسى رەتىندە ەكسپورتقا با­عىتتالعان ەكونوميكالىق دامۋدى مەملەكەت­تىك قولداۋ بولىپ تابىلادى. سونىڭ شەڭ­بە­رىندە ۇلتتىق ەكپورتتاۋشىلار ءۇشىن ءتيىمدى قۇ­قىقتىق مەحانيزمدى, سونداي-اق, ءتيىستى قار­جىلىق جانە اقپاراتتىق قۇرىلىمدى, سىرت­قى ەكونومي­كالىق ارەكەتتەردى قارقىنداتۋ ءۇشىن ءتيىمدى شارتتاردى قالىپتاستىرۋ كوزدەلەدى. كوپتەگەن مەملەكەتتەردە, سونىڭ ىشىندە تمد ەلدەرىندە ساۋدا قىزمەتىن زاڭدى رەتتەۋ ءىسى ۇلتتىق زاڭدار بويىنشا جۇرگىزىلەدى جانە ولاردا دا قازاقستانداعىداي سۋبەكتىلەردىڭ تيىمدىلىك دەڭگەيىن انىقتايتىن ساۋدانى قالىپتاستىرۋ مودەلىنىڭ ەڭ ءتيىمدى ءتۇرىن تابۋ جۇمىسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمداماسىندا كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرى ەكسپورت­تى دامىتاتىن قۇرىلىمداردى قۇرايتىنى بەلگىلەنگەن. سونداي-اق ولاردىڭ قىزمەتىنە كوممەرتسيالىق ءتارتىپتى ەنگىزۋ, جەكە مەنشىك سەكتورىنان قىزمەتكەرلەردى تارتۋ, بيزنەس كوشباسشىلارىنىڭ ۇلەسىن بارىنشا ۇلعايتۋ جانە ءتۇرلى قىزمەتتەردى كورسەتۋ ءۇشىن جەكe ۇيىمداردى قولدانۋ ارقىلى اتالمىش قۇرىلىمدارعا جوعارى دەڭگەيدەگى ەگەمەندىكتى ۇسىنۋ جاتادى. الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, وسىنداي قۇرىلىمداردىڭ ءتيىمدى قىزمەتىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە بىرقاتار ۇيىمداردى مىسالعا كەل­تىرۋگە بولادى. ايتالىق, KOTRA (وڭتۇستىك كورەيا), JETRO (جاپونيا), MATRADE (مالايزيا), ءىE ءSىngapore (سينگاپۋر), Austrade (اۆستراليا), UK Trade and ءىnves­tment ( ۇلى بريتانيا), Bankomext (مەك­سيكا), ءBRAZىLAPEX (برازيليا) دەگەن ۇيىمدار بار. ماسەلەن, KOTRA – كورەيانىڭ كوم­مەرتسيالىق ەمەس ۇكىمەتتىك ۇيىمى, باستاپ­قى­دا “كورەيالىق ساۋدانى قولداۋ كورپورا­تسيا­سى” دەگەن اتاۋمەن 1962 جىلى قۇرىلعان. سول كەزدەن بەرى اتالعان ۇيىم شەتەل رى­نوكتارىن زەرتتەۋ جانە ىسكەرلىك قاتىناس­تار­دى قۇرۋ جولىمەن جاسالاتىن ءار ءتۇرلى ارە­كەتتەر ارقىلى كورەيانىڭ ەكسپورتقا باعىت­تالعان ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. زاڭ جوباسىن ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرى­سى­نا شىعارۋ ۇستىمىزدەگى جىلعى 10 قىر­كۇيەككە دەيىن بەلگىلەنگەن بولاتىن. الايدا, بۇل زاڭنىڭ قوعام دامۋىنا قاجەتتىگىن ەسكەرە كەلىپ, ءبىزدىڭ كوميتەت مامىر-ماۋسىم اي­لا­رىنا دەيىن جان-جاقتى دايىنداپ, قورى­تىندى شىعارىپ, پالاتانىڭ تالقىسىنا ۇسى­نادى دەگەن ويدامىن. ويتكەنى, قازىر زاڭ جوباسىمەن قارقىندى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. ەڭ باستىسى, ءبىز ءۇشىن ساپالى زاڭ قابىلدانىپ, ونىڭ قوعام دامۋىنا قىزمەت جاساعانى كەرەك. بۇل زاڭدى قابىلداۋداعى ءبىزدىڭ الدى­مىز­دا تۇرعان باستى ماقسات – ساۋدا قىز­مە­تىن باقىلاۋ ەمەس, ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋ. بىزدە “KAZNEX” كومپانياسى بار, ول ءبىرىنشى كەزەكتە شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلاردى ەكسپورتتاۋمەن اينالىسۋى كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا شيكىزاتتىق ەمەس ءونىمنىڭ ەكسپورت كولەمى وتە تومەن. ايتالىق, “راحات” كونفەتى ەكسپورتقا شىعادى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ قا­زاقستان حالقىنا 2007 جىلعى 28 اقپانداعى جولداۋىندا قازاقستاندىق بيزنەستى سىرتقى رىنوكقا شىعارۋ بويىنشا مىندەت قويىلعان بولاتىن. وتاندىق ءونىمدى ساپالى تۇردە وڭدەپ, ەكسپورتقا شىعارۋدى جۇيەلى جولعا قويۋ ماسەلەسىنە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى جولداۋىندا دا ارنايى توقتالدى. ءبىزدىڭ ەلدە ەندىگى جەردە ءونىمىن ەكسپورتقا شىعارۋشىلاردى ىنتالاندىرۋدىڭ ناقتى كريتەريلەرى, ىسكە اسىرۋ مەحانيزمدەرى بولۋى كەرەك. سونىڭ ءبارى زاڭعا ەنگىزىلۋى ءتيىس. بۇعان دەيىن ساۋدا قىزمەتىن ءىشىنارا ۇيلەس­تىرۋ ماسەلەلەرى مەن باقىلاۋ جاساۋدىڭ زاڭ­نامالىق نورمالارى بولدى. ال ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋ ءىسى ەندى قولعا الىنىپ جاتىر. سونىڭ زاڭدىق نەگىزدەرىن قالاپ بەرسەك, ءبىزدىڭ ەكسپورتتاۋشىلارىمىزعا ونىمدەرىن شەتەلگە شىعارۋعا وتە ءتيىمدى بولار ەدى. بۇل زاڭ ەكسپورتتى دامىتۋعا جول اشسا, ءبىزدىڭ دە ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى. ەگور كاپپەل, ءماجىلىستىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى.