رۋحانيات • 20 قاڭتار، 2020

سارايشىق – جوشى ۇلىسى بيلەۋشىلەرىنىڭ پانتەونى

361 رەتكورسەتىلدى

بۇگىندە جوشى ۇلىسى – التىن وردا تاريحىنداعى شەشىمىن تاپ­پاعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – ساراي­شىقتاعى پانتەون جانە ونداعى جەرلەنگەن ەل بيلەگەن تۇلعالار تاريحى بولىپ وتىر. سارايشىق پانتەونى 1475 جىلعى ۆەنەتسيالىق موناح فرا ماۋرونىڭ كارتاسىندا جايىقتىڭ وڭ جاعالاۋىنا سالىنعان.

يتاليالىق كارتوگراف ونى كۇم­بەزبەن بەلگىلەپ، «بيلەۋشىلەر قابىر­ستانى» دەپ كورسەتەدى. فرا ماۋرو كار­تاسىنداعى دەرەكتى ءحVىىى عاسىر­داعى پ.ي.رىچكوۆ، پ.س.پاللاس، ءحىح عاسىرداعى ا.ي.لەۆشين، 1861 جىلعى توپوگراف ا.س.الەكسەەۆتىڭ ەڭبەكتەرى كەڭىرەك تارقاتادى. ولاردى سارالاپ، سارايشىقتا العاشقى كەشەندى ارحەولوگيالىق قازبا جۇرگىزگەن سارا­توۆتىق ارحەولوگ ن.ارزيۋتوۆ بولدى. 1950 جىلى گ.ي.پاتسەۆيچ راشيد-اد-دين، ۆ.ۆ.بارتولدتىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنە وتىرا، «سارايشىقتا جوشى ۇلىسىنىڭ استاناسى جانە العاشقى التىن وردا حاندارىنىڭ جەرلەنگەن ورنى بولعانداي» دەپ تۇيىندەيدى. دەگەنمەن سارايشىق تاريحىنا قالام تارتۋشىلار سارايشىقتا جاتقان ءبىرتۋار تۇلعالاردىڭ اتتارىن اتامايدى. ولاي بولسا، ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن اقىن شىنياز شاناي ۇلى سارايشىقتا جەرلەنگەن حانداردىڭ سانىن ناقتى نەگە سۇيەنىپ جازدى؟ ءبىز ونى تاريحي شىندىق رەتىندە نەگە سۇيەنىپ قابىلدادىق؟

جازۋشى انەس ساراي «نوعايلى» ەڭبەگىندە جازعانداي، اقىن ولەڭدەرىنىڭ ءبىرىنشى باسىلىمىندا «سارايشىقتا بار دەيدى، توعىز حاننىڭ مولاسى» دەگەن ولەڭ جولدارى قاي ۋاقىتتا 7 حانعا وزگەرگەن؟ نەلىكتەن 1983 جىلى كەڭەستىك تاريحشى ۆ.ل.ەگوروۆتىڭ: «ۆپولنە ۆوزموجنو، چتو يمەننو زدەس ناحوديتسيا تاكجە مەستو زاحورونەنيا ساموگو باتۋ ي درۋگيح زولوتووردىنسكيح حانوۆ، نە پرينياۆشيح يسلاما. ۆ ەتوم سلۋچاە پوحوروننىي وبرياد سوۆەرشالسيا ۆ سووتۆەتستۆي س كانونامي مونگولسكوي يازىچەسكوي تراديتسي، ت.ە. ۆ گلۋبوكوي گرۋنتوۆوي موگيلنوي يامە بەز كاكيح-ليبو وبوزناچەني ەە نا پوۆەرحنوس­تي زەملي. موجنو پرەدپولوجيت تاكجە، چتو ۆ چەتىرەح ماۆزولەياح لاپاسا پوگرەبەنى چەتىرە حانا-مۋسۋلمانينا: بەركە، ۋزبەك، دجانيبەك ي بەرديبەك» دەگەن بولجامى قابىلدانبادى؟ سوعان قاراماستان بۇگىنگى سارايشىق مۋزەي-قورىعىنداعى حاندار كەسەنەسىندە جازىلعان التىن وردانىڭ ءۇش حانى – موڭكە تەمىر، توقتاعۋ، جəنىبەك، قازاق حاندىعىنىڭ بيلەۋشىسى قاسىم، نوعاي ورداسى بيلەرى ءƏمىر وقاس، شەيح-ماماي، ءجۇسىپ بيلەر قانداي تاريحي دەرەككە نەگىزدەلگەن؟

وسىنداي سان ءتۇرلى پىكىرلەرگە قا­را­ماستان 1999 جىلى 3 قىركۇيەكتە سارايشىقتا حاندار كەسەنەسى اشىلعان كەزەڭدە ونى ورناتۋشىلار ءبىر ورتاق پىكىرگە كەلگەندەي. ونىڭ دالەلى تاريحشى-ارحەولوگتار ز.ساماشەۆ، م.ب.قو­جا، د.ا.تالەەۆتىڭ ەڭبەكتەرى. ولار سا­رايشىقتا جەرلەنگەن التىن وردا حاندارىنان موڭكە تەمىر حاندى (1266-1280)، توقتى حاندى (1290-1312)، جانى­بەك حاندى (1342-1357)، بەردىبەك حاندى (1357-1359)، توقتامىس حاننىڭ با­سىن، قازاقتىڭ قاسىم حانىن جانە نوعاي بيلەرى ەدىگە، شەيح ماماي، ءجۇسىپ، ەپي­كالىق باتىرلار ەر تارعىن، قامباردى كور­سەتەدى. ال تاريحشى م.قاسەنوۆ تى­زىمگە اق وردا حانى باراق حاندى قوسادى.

تاريحي تۇلعالار اراسىنان توقتى مەن جانىبەك، قاسىم حاندار عانا تالاس تۋدىرمايدى. ويتكەنى قاسىم حاننىڭ سارايشىقتا جەرلەنگەنىن كەزىندە ن.م.كا­رامزين، ۆ.ۆ.ۆەليامينوۆ-زەر­نوۆ جازسا، كەيىن كەڭەستىك تاريحشى ا.پ.چۋ­لوش­ني­كوۆ 1925 جىلى: «حانا كاسيما ۆ ەتو ۆرەميا نە بىلو جيۆىح، ون ۋمەر ەششە زا نەس­كولكو لەت دو ەتوگو (وكولو 1518-20 گگ.)، ۆ گ. سارايچيكە، گدە ي بىل پوحورونەن، ۋجە كاك پوۆەليتەل ي دەشت-كيپچاكا» دەي كەلە، تۇسىنىكتەمەسىندە «مى گوۆوريم دەش­تي-كيپچاكا – يمەيا ۆ ۆيدۋ پروسترانستۆو وت سرەدنەگو تەچەنيا رەكي ۋرالا دو تاكوۆوگو جە ر. سىر-داريا. يبو ۆ بولەە شيروكوم سمىسلە دەشتي-كيپچاكوم نازىۆالاس ۆسيا ستەپ وت ساموگو دۋنايا. ەششە ۆ ناچالە ءحVىى ۆ. ۆ گ. سارايچيكە موجنو بىلو ۆيدەت گروبنيتسۋ حانا كاسيما» دەپ ناقتىلاعان-دى.

ا.پ.چۋلوشنيكوۆ پىكىرىن م.تىنىش­پاەۆ «پو كيرگيزسكيم پرەدانيام ون پوحورونەن ۆ سارايچيكە» دەگەن ەڭبەگىندە، الكەي مارعۇلان 1950 جىلى تامىز ايىندا سارايشىقتاعى ارحەولوگيالىق قازبادان سوڭ: «جازبا قاينار كوزدەرىنەن بايقاۋىمىزشا، حV-ءحVى عاسىرلارداعى تاماشا ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى قازاق حان­­دارى جانىبەك پەن قاسىم حانعا سارايشىقتا تۇرعىزىلدى... 1524 جىلى سارايشىقتا قازاق حانى – قاسىمنىڭ قازا تاۋىپ، جەرلەنگەنى قاينار كوزدە­رىنەن بەلگىلى» دەپ دالەلدەي تۇسەدى. دە­گەنمەن ءا.مارعۇلان وسى باعىتتاعى زەرت­تەۋلەرىن اياعىنا جەت­كىزبەدى. ونىڭ التىن وردا تۇلعالارىن ارنايى زەرت­تەۋى كەڭەستىك بيلىككە ۇنامادى. سو­ڭىن­دا عالىم قۋدالاۋعا ۇشىراپ، سا­راي­شىق باعىتىنداعى زەرتتەۋلەرىن ءبىر­­جولاتا توقتاتۋعا ءماجبۇر بولادى. ال ءا.مارعۇلان جازعان قازاق حانى جا­نىبەكتىڭ سوزاقتا جەرلەنگەنى كەيىنگى جىلدارى انىقتالا باستادى.

تاريحشىلار سۇيەنگەن سارايشىق پانتەونى تۋرالى قۇندى اقپاراتتى ءحVىى عاسىر باسىنداعى قادىرعالي ءجا­لايى­ريدىڭ «جىلنامالار جيناعى»، ءحVىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى ابىلعازىنىڭ «تۇرىك شەجىرەسى» جا­نە ەپيكالىق جىرلارىمىز بەرەدى. قا­دىرعالي جالايىري قاسىم حان جونىندە: «ونىڭ حيكاياسى ءار جەردە ايتىلادى، سوندىقتان ءمالىم، ءماشھۇر بولدى. اقى­رىندا سارايشىقتا دۇنيە سالدى. بۇل كۇندەرى ونىڭ قابىرى سارايشىقتا جا­تىر» دەسە، ال ابىلعازى التىن وردا حاندارى توقتاعۋ حان موڭكە تەمىر ۇلىن «پاتشالىق ءومىرى التى-اق جىل بولدى، سارايشىق شاھارىندا جەرلەندى»، جانىبەك حان وزبەك ۇلىن «ول ون جەتى جىل پاتشالىق قۇردى. سارايشىقتا جەرلەندى» دەپ انىق جازادى. دەگەنمەن ابىلعازى ەڭبەگىن پايدالانعان رەسەيلىك تاريحشى، نوعايتانۋشى ۆ.ترەپاۆلوۆ توقتاعۋ مەن جانىبەكتىڭ سارايشىقتا جەرلەنگەنىنە كۇمانمەن قاراپ، «مۇمكىن ول ەدىل بويىنداعى ساراي بولۋى مۇمكىن» دەگەن قورىتىندى جاسايدى. بىزدىڭشە اتا-بابا تاريحىنا كەلگەندە حان تۇقىمىنان شىققان ابىلعازىنىڭ قاتەلەسۋى مۇمكىن ەمەس جانە ول ساراي مەن سارايشىقتى جاقسى بىلەتىندىگىنە تولىق سەنىم بىلدىرۋگە بولادى.

قادىرعالي مەن ابىلعازى ەڭبەك­تەرىندە وزگە حانداردىڭ تىكەلەي ساراي­شىقتا جەرلەنگەنىن جازبايدى. سوعان قاراماستان جوعارىداعى قازاقستاندىق تاريحشى-ارحەولوگتار موڭكە تەمىر مەن بەردىبەكتى سارايشىقتا جەرلەنگەندەر قاتارىنا قوسادى. ابىلعازى ەڭبەگىندە موڭكە تەمىر تۋرالى ارتىق اڭگىمە بول­ماعانىمەن، «جانىبەك حان ولگەننەن سوڭ تەبريزدەن بەردىبەك حان سارايشىققا كەلدى»، سودان بيلىكتى قولعا العانىن، «ەكى جىلدان كەيىن 762 جىلى وپات بولدى» (ب.ج.س. 1359 جىلى – ءا.م.) دەپ تۇيىن­دەيدى. ال ءحVى عاسىردىڭ ورتاسىندا تۇركى تىلىندە جازىلعان «شىڭعىس-نامە» بو­­يىنشا بەردىبەك حان: «تري گودا بىل گوسۋدارەم ۆ گورودە ساراي، زاتەم سكونچالسيا» دەپ سارايدىڭ قاي قالا ەكەنىن انىق جازبايدى.

ءبىز ابىلعازى دەرەگىن نەگىزگە الىپ بەردىبەكتىڭ سارايشىقتا حان بولعانىن العا تارتىپ، سارايشىقتاعى اكەسىنىڭ جانىنا جەرلەنۋى ابدەن مۇمكىن دەپ تۇيىندەيمىز.

سوڭعى جىلدارى تاتار عالىمدارى اۋدارعان «شىڭعىس-نامەنىڭ» جاڭا نۇس­قاسىندا قازاق حاندارىنىڭ اتاسى باراق حاننىڭ سارايشىق ماڭىندا قازا تاپ­قانى تۋرالى قۇندى دەرەك بەرەدى. ەڭبەكتە «باراق ەلى جايىقتان ءوتىپ جەم­گە جەتتى. شايقاس قاينار ساعىزدا بولدى. قىپشاق اياس باراقتى ۇستاپ باسىن الىپ، مۇحاممەد حان مەن قادي بەككە بەردى. ءوزى سارايشىق دارۋعاسى (قالا باسشىسى – ءا.م.) بولدى» دەپ جازىلعان. وسى دەرەكتى ق.جالايىري باراق حان: «اقىر اياعىندا ەدىل توڭىرەگىندە، جايىق بويىندا سارايشىق قالاسىنا جاقىن جەردەگى قاس، ناۋرىز وڭىرىندە وپات بولدى» دەپ تارقاتادى. دەگەنمەن جالايىري ەڭبەگىندەگى قاس پەن ناۋرىزدى شىڭعىس-نامە ەدىگە ءبيدىڭ بالالارى رەتىندە جاز­عانىن اتاپ وتەمىز. جوعارىداعى اق­پاراتتى ابدۋلگاففار قىرىميدىڭ 1747 جىلعى «ۋمدەت-ال-احبار» ەڭبەگى دە تولىق­تىرا تۇسەدى. قىرىمي زەرتتەۋىندە «ورىس حان ۇلى باراقتى حالىق حان سايلادى. ول قازاق جايلاۋىندا ورنالاستى» دەي كەلە، حاننىڭ كۇشىك مۇحاممەد حانمەن شايقاسىن بايان­دايدى. زەرتتەۋشى جازباسىنان: «زاتەم ناپالي نا سلەد باراك حانا. ون بىل رانەن، يز-زا ەتوگو نە موگ ۆزوبراتسيا نا كونيا، ي وستالسيا نا ۆەرشينە حولما تولكو س ودنيم سلۋگوي. كىپچاك اياس بەگ، وترەزال ەمۋ گولوۆۋ، ۆمەستە س حانوم پريۆەل ك گازي بەكۋ. ەمۋ ۆ رۋكي بىل دان يارلىك ي دولجنوست دارۋگي گورودا سارايچىك، س ۆىپلاتوي كاجدىي گود تريدتسات تىسياچ زولوتا. ەتو ي ياۆلياەتسيا پريچينوي توگو، چتو پو سەگودنياشني دەن وني نازىۆايۋت سەبيا پراۆيتەليامي كىپچاكسكوگو نارودا ۆ سارايچىكە. ۆ ەتو ۆرەميا كۋرلەۆۋت ماگرەب بەگ ۆو ۆرەميا ۋپوميانۋتوي بيتۆى، رانيل باراكا. ون پەل نا پيانىح تورجەستۆاح: «موي پالەتس، كوتورىي سترەليال ۆ باراكا – جيۆ، مويا گلوتكا حوچەت مەدا» دەگەن جولداردى وقيمىز. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: باراق حان ءولتىرىلىپ، سارايشىققا جەتكىزىلگەن. ياعني، باراق حان سارايشىقتا ماڭگىلىك مەكەنىن تاپتى دەۋىمىزگە ابدەن بولادى.

دەگەنمەن باراق حان موعولستاندا ءولتىرىلدى دەگەن دە پىكىرلەردىڭ بار ەكە­نىن ايتۋعا ءتيىسپىز. ەگەر ول موعول­ستان­دا ولتىرىلسە، سوناۋ باتىستاعى ساراي­شىق­قا قالاي اكەلىنەدى؟ تاريحشى ن.كەن­جەاحمەت: «شاحرۋحتىڭ وردا تاريحشىسى ابد ار-رازاق سامارقانيدىڭ (1431-1482) ماعلۇماتى بويىنشا، جانىبەكتىڭ اكەسى باراق حان 1429 جىلى موعولستاندا سۇلتان ماحمۋد وعلان دەگەننىڭ قولىنان قازا تابادى» دەپ جازعان بولاتىن.

سارايشىق ماسكەۋدى باعىندىرعان توقتامىس حاننىڭ دا ماڭگىلىك مەكەنىنە اينالعانداي. توقتامىس جوشىنىڭ ۇلى توقاي تەمىردەن تارايتىن تايقوجانىڭ ۇرپاعى ەدى. تاريحشىلار ونىڭ 1406 جىلى تۇمەن ماڭىندا ەدىگە ءبيدىڭ ۇلى نۇرادىننىڭ قولىنان ولتىرىلگەنىن جاز­عانىمەن، ونىڭ باسىنىڭ سارايشىققا اكەتىلگەنىن ناقتىلامايدى. ال ول تۋراسىندا اڭىز-اڭگىمەلەر جەتەرلىك. وعان نەگىزگى دەرەك رەتىندە نوعاي حالقىنىڭ «ەدىگە» جىرى الىنادى.

بىزدىڭشە، جىرداعى اقپاراتقا تولىق سەنۋگە بولادى. ويتكەنى نۇرادىن اكەسى ەدىگەنىڭ كەگىن قايتارىپ، حاننىڭ باسىن كوپكە كورسەتۋ ءۇشىن نوعايلار قونىس تەپكەن سارايشىققا اكەلۋى زاڭدىلىق.

جوعارىداعى دەرەكتەردى نەگىزگە الا وتىرا، التىن وردا حاندارى جوشىنىڭ باتۋىنان تارايتىن ۇرپاقتارى توقتاعۋ موڭكە تەمىر ۇلى، جانىبەك وزبەك ۇلى، بەردىبەك جانىبەك ۇلى، جوشىنىڭ تو­قاي تەمىرىنەن تارايتىن توقتامىس تاي­قوجا ۇلى، جوشىنىڭ وردا ەجەنىنەن تارايتىن قازاق حاندارىنىڭ اتاسى اق وردا حانى باراق قۇيىرشىق ۇلى، قازاق حاندىعىنىڭ بيلەۋشىسى قاسىم جانى­بەك ۇلى سارايشىقتا جەرلەنگەن دەگەن قورىتىندى جاسايمىز. ال سارايشىق كەسەنەسىندەگى باتۋ حان نەمەرەسى موڭكە تەمىر تۇقان ۇلىن ارحەولوگ عالىمدار «وسىندا جاتىر» دەپ كورسەتكەنىمەن، ونى ايعاقتايتىن دەرەكتەر ازىرشە سەنىم­سىزدەۋ. ول تىڭعىلىقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. بولاشاقتا جاڭا دەرەكتەرمەن سارايشىقتا جەرلەنگەن حاندار ءتىزىمى تولىعادى دەگەن سەنىمدەمىز.

سارايشىق نوعاي ورداسىنىڭ دا استاناسى بولعاندىقتان نوعاي بيلەرىنىڭ وسىندا جەرلەنگەنى ەش تالاس تۋدىرمايدى. دەگەنمەن ناقتى كىم جەرلەنگەن، ونى قانداي دەرەكتەر دالەلدەيدى دەگەن سۇراقتار كوزى قاراقتى وقىرماندى قىزىقتىرادى. ورىس ارحيۆتەرىندە ول تۋراسىندا ازىرشە دەرەك كەزدەسپەگەنىن نوعايتانۋشى ا.يسين زەرتتەۋلەرى ايعاق­تايدى. انەس ساراي «نوعايلى» زەرت­تەۋىندە «نوعاي بيلەرى مەن مىرزالا­رىنىڭ ورىس پاتشالىعىنا جازعان حاتتارى مەن قارىم-قاتىناس جولدامالارىندا: «جايىقتا ءبىزدىڭ زيراتىمىز»، «جايىقتا، جايىقتاعى سارايشىقتا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز جاتىر» دەپ تالاي مالىمدەگەن. تاريحي وقيعالاردىڭ دامۋ بارىسىنا قاراعاندا جاڭبىرشى، مۇسا، وراق، ماماي، ءجۇنىس سىندى تا­ريحي تۇلعالاردىڭ قابىرلەرى وسى سا­رايشىقتا»، ال كەسەنەدە جازىلعان شەيح-مامايدى «1549 جىلى ءوز ولىمىمەن ءولىپ، ور (ورسك) بەكىنىسى ىرگە­سىندە، ىر­عىزعا باراتىن قارا سۇرلەۋدىڭ جيەگىنە جەرلەنگەن» دەپ جازعانىمەن ونى قانداي دەرەكتەن العانىن كورسەتپەيدى. نوعاي بيلەرىنىڭ ىشىنەن اتاقتى ەدىگەنىڭ دە سا­راي­شىقتا جەرلەنگەنى تۋرالى جازىلىپ جۇرگەنى بەلگىلى. بۇل پىكىرگە قا­راما-قايشى ەدىگە ءبيدىڭ ماڭگىلىك مەكە­نى ۇلىتاۋدا، اقتوبە جەرىندە، ماڭ­عىستاۋدا، رەسەي فەدەراتسياسىنداعى اس­تراحاننىڭ شىعىسىندا ەكەنىن جازىپ جۇرگەندەر دە بارشىلىق. ولارعا ەندى ەپيكالىق جىرلارداعى ەر تارعىن، قامبار باتىرلاردى قوسىڭىز. مۇنىڭ ءوزى ورتاعاسىرلىق سارايشىقتىڭ ەل بيلەپ، جاۋعا شاپقان تاريحي تۇلعالارىنىڭ پانتەونى ەكەنىن دالەلدەگەنىمەن، ولاردى تە­رەڭ زەردەلەۋ قاجەتتىگىن ايعاقتايدى. ول تاريحشىلاردىڭ الداعى مىندەتى بول­ماق.

 

ابىلسەيىت مۇقتار،

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، «سارايشىق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى» رمقك ديرەكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار

بەنزين باعاسى ارزاندادى

ەكونوميكا • كەشە

14 وتباسىعا قول ۇشىن سوزدى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار