قوعام • 19 قاڭتار، 2020

قازاقى تانىم جانە ەكولوگيا تۋرالى كىتاپ وقىرمانعا جول تارتتى

474 رەتكورسەتىلدى

استانادا ەكوسانا مەن مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدى ماقسات تۇتقان «Eسosophy نەمەسە كيەلى تابيعات» كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىوتتى. قازاقستاندا العاش رەت قولعا الىنىپ وتىرعان ەرەكشە جوبا «وتباسى حرەستوماتياسى» قورىنىڭ كەزەكتى جۇمىسى. قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى نانىم-سەنىمىندە، ادەت-عۇرپىندا جاقسىلىقتىڭ جىرشىسى، ىرىس-قۇتتىڭ نىشانى سانالاتىن كيەلى جان-جانۋارلار تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەر جەڭىل باياندالىپ، جاس ۇرپاقتى تابيعاتتى ايالاۋعا، سۇيۋگە شاقىرادى.

جيناقتا ەجەلگى تۇركى ءداۋىرىنەن باستالاتىن قازاق فولكلورىنىڭ تابيعات جانە جانۋارلار الەمى تۋرالى قىزىقتى ميفتەر، اڭىزدار جيناقتالعان.وسى ارقىلى اڭ-قۇس پەن وسىمدىكتەردىڭ ەرەكشەلىگىن اڭىز، قيسسا تۇرىندە بايانداپ، قورشاعان ورتاعا ساكرالدى ءمان ءسىڭىرۋدى كوزدەيدى. يدەيانى ۇسىنعان باعدار قۇديار بولسا، جيناقتى ازىرلەۋگە ءدىنتانۋشى مۇحيت تولەگەن، ءدىنتانۋشى ماگيستر ادىلبەك ءنابي جانە فيلولوگيا ماگيسترى ساكەن نۇرقابەك ۇلى سىندى اۆتورلار اتسالىسقان. كىتاپ ەتنوپەداگوگيكا عىلىمىنا قىزىعاتىن مەكتەپ وقۋشىلارىنا، ستۋدەنتتەر مەن عالىمدارعا ارنالىپ وتىر. ال جوبا اۆتورى، PhD دوكتورانتى سانجار كەرىمبايدىڭ ايتۋىنشا، ەكوسوفيا دەپ قورشاعان ورتانى ءمان مەن مازمۇنعا تولتىرۋدى ايتادى ءارى زاڭدىق شەكتەۋلەردى كۇشەيتىپ، ايىپپۇلداردى ارتتىرۋمەن ەكولوگيانى قورعاۋ ماسەلەلەرى بىرجاقتى شەشىلمەيدى. سوندىقتان ازاماتتاردىڭ بويىندا ەكو-مادەنيەت قالىپتاستىرۋدى كوزدەيتىن ەكوسوفيا عىلىمى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدى ماقسات ەتەتىندىگىن تىلگە تيەك ەتتى.

جان الىسىپ، جان بەرىسىپ جۇرگەن ەرلان مەن قانىشتاي باتىرلارىمىز بوستان بوسقا قازا تاپقان جوق. بولمىس (human being) سانالى ءتۇردى فيلوسوفيامەن ءوزىن ەمدەمەسە قورشاعان ورتاڭ دا، ورمانىڭ دا وسىلاي قيراپ، توزىپ، تونالىپ، ورتەنءىپ كەتە بەرەدى. وتباسى حرەستوماتياسى ءجىگىتتەرى وسىنداي قاۋىپتىڭ الدىن الۋعا قامدانىپ باقتى. ەكى كۇن بۇرىن ويلاعان، ءبىر كۇن بۇرىن بولجايدى دەگەن. ەكوسوفيا دەگەن وركەنيەتتىڭ تىڭ سالاسى قازاق قوعامىنا ءسىڭىپ باستادى. مۇنى عىلىمدا سۋبەكتى مەن وبەكتيۆتى الەمنىڭ دوستاسۋى دەيدى. ياعني، ادام قورشاعان ورتامەن نە ىستەسە دۇرىس بايلانىس ورناتا الادى؟ تابيعات پەن ادامنىڭ اراسى كيە، ءمان، لوگوس ارقىلى عانا بايلانادى. ونى عىلىمدا Web of meaning ياعني حيكمەت ورنەگى دەپ اتايدى، – دەيدى سانجار كەرىمباي. جيىنعا قاتىسقان ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى ومار جالەل حالىق ۇعىمىنداعى تۋعان جەر، وسكەن ەل، اتامەكەن، اياۋلى ولكە، اۋىل سىندى قاستەرلى تۇسىنىكتەر تۋرالى ايتا كەلىپ، قورشاعان ورتا مەن قوعام اراسىنداعى ارا-قاتىناس تابيعاتىن ساقتاۋعا باعىتتالعان بۇگىنگىدەي جيىننىڭ ماڭىزىنىڭ زور ەكەنىن اتادى.

كىتاپ بالالاردىڭ تىلىنە ارنالىپ جازىلعان. بالالارعا ارنالعاندىقتان الداعى ۋاقىتتا وسى كىتاپتى مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساۋ جوسپاردا بار. ازىرگە 3 مىڭ دانامەن شىقتى، سۇرانىس بولسا تاعى دا شىعاراتىن بولامىز. ەرەكشە ايتىپ كەتەتىن جايت، ءبىز بۇل تۋىندىنى تابيعات جاناشىرلارى مەن قورعاۋشىلارى، كيەلى كيىكتەردى قورعايمىن دەپ جازاتايىم بولعان وتانداستارىمىز ەرلان نۇرعاليەۆ پەن قانىش نۇرتازينوۆتىڭ رۋحتارىنا ارناپ وتىرمىز، دەيدى كىتاپ قۇراستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى، پسيحولوگ سەيىلبەك مىرزاباەۆ.

ەكوسوفيا ۇعىمىن 1973 جىلى عالىم ارنە نەسس عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى، ماعىناسى تابيعاتتىڭ كيەلى مانىنە ءۇڭىلۋ دەگەنگە سايادى. قازىر الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى دامىعان ەلدەرى ەكوسوفيانى مەكتەپتە قوسىمشا ءپان رەتىندە ەنگىزىپ جاتىر. سەبەبى جەر شارى – ادامزاتتىڭ ورتاق ءۇيى، ورتاق دۇنيەسى. ونى قورعاۋ ءۇشىن جۇمىلا كىرىسۋ كەرەك. سوندىقتان قازاق ايرىقشا قاستەرلەيتىن وبال مەن ساۋاپ، كيە مەن قاسيەت ۇعىمدارىن وسكەلەڭ ۇرپاق قانا ەمەس، ەرەسەكتەرءدىڭ ساناسىنا دا تەرەڭ ءسىڭدىرۋ وركەنيەتتى قوعامعا قالىپتاستىرۋ جولىنداعى ەڭ ءبىر قات دۇنيە بولىپ تۇرعانى راس.

1

سوڭعى جاڭالىقتار

قىلمىستىق ءىس قوزعالدى

ايماقتار • كەشە

باستى اقپارات (21.02.2020)

ۆيدەو • 21 اقپان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار