اتالعان ماسەلەنىڭ جاسوسپىرىمدەر اراسىندا كەڭ ەتەك جايعانى ءمالىم. جاسوسپىرىمدىك شاقتا كەزدەسەتىن قيىندىقتاردى كوتەرە الماۋ, اينالاسىنداعىلارمەن ءتىل تابىسا الماۋ, جەكە مىنەز-ق ۇلىقتىڭ تولىق قالىپتاسپاعانى, مىنە, وسى جانە تاعى باسقا سەبەپتەردەن وسكەلەڭ ۇرپاق اراسىندا سۋيتسيد ماسەلەسى ارتىپ وتىر. ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اتا-انالار, مۇعالىمدەر, پسيحولوگتار مەن الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋشى ماماندار, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بىرلەسە جۇمىس اتقارۋى كەرەك. ياعني, ەڭ الدىمەن الدىن الۋ جۇمىستارى جاسالۋى قاجەت. جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار اراسىندا وسى تاقىرىپتا دارىستەر, اڭگىمەلەسۋلەر, سۇحباتتاسۋلار, كەڭەس بەرۋ, سۇراق-جاۋاپ سياقتى جۇمىستاردىڭ كوبىرەك جۇرگىزىلگەنى دۇرىس.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, قازاقستان سۋيتسيد سانى بويىنشا الەمدە ءۇشىنشى, ال ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىندا كوش باستاپ تۇر. بۇل كوڭىل كونشىتەرلىك كورسەتكىش ەمەس ەكەنى انىق. حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ساراپشىلارى ەلدەگى ءولىم-ءجىتىم سانى شەكتى كورسەتكىشتەن ەكى ەسە كوپ دەيدى. ەڭ كوپ دەپرەسسياعا ۇشىراعان ايماقتاردىڭ ءتىزىمى – الماتى, شىعىس قازاقستان جانە قاراعاندى وبلىستارى. 2018 جىلى قازاقستاندا ەكى جارىم مىڭنان استام سۋيتسيد تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە 310 وقيعا الماتىدا بولعان. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 284 فاكت, قاراعاندىدا – 281 سۋيتسيد تىركەلسە, تۇركىستاندا – 239 ادام, قوستانايدا – 231 ادام وزىنە قول جۇمساعان.
جاستار اراسىنداعى سۋيتسيد جاعدايلارىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن Bilim Foundation قوعامدىق قورى اۋقىمدى جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. قور پرەزيدەنتى ەرلان امانجول ۇلى اتالعان ماسەلە توڭىرەگىندە پىكىر بىلدىرگەن بولاتىن.
«بارلىق جاستار بۇگىندە فەيسبۋك, ينستاگرام, ۆك سياقتى ايتەۋىر ءبىر الەۋمەتتىك جەلىنىڭ تۇتىنۋشىسى. سول الەۋمەتتىك جەلىدە ايتقان سوزدەرىن, جولداعان جولدامالارىن قاراۋ ارقىلى ولاردىڭ جاي-كۇيىن, جاعدايىن بىلۋگە بولادى. ىشىندە نە بولىپ جاتىر, قانداي كۇيزەلىستە ءجۇر, تىعىرىققا تىرەلگەن بە, جوق پا سول سياقتى ماسەلەلەردى انىقتاۋعا بولاتىنىن بايقادىق. سول ارقىلى جاستاردىڭ ەرتەڭگى كۇنى سۋيتسيدكە بارماۋىنا جانە ءومىرىنىڭ ارى قاراي ساپاسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىگى بولادى. الداعى ۋاقىتتا دا وسى جوبا جاستاردىڭ بولاشاعى ءۇشىن جۇمىس جاساپ, ءوز ءىسىن جالعاستىرا بەرەدى دەپ سەنەمىز», دەيدى قور پرەزيدەنتى.
بۇگىنگى دامىعان زاماندا كەز كەلگەن ادامنىڭ نە نارسەمەن اينالىسىپ, قايدا جۇرگەنىن ءبىلۋ اسا قيىندىق تۋدىرمايدى. سەبەبى ارقايسىسى كەز كەلگەن الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ءبىرىن پايدالانىپ, سول جەردە ءوزىنىڭ كوڭىل كۇيىن, ىشكى سىرىن جازاتىنى بەلگىلى.
«قازىر ەلىمىزدە الەۋمەتتىك جەلى وتە قارقىندى دامىعان. شامامەن 5-7 ملن ادام الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالانادى ەكەن. ولاردىڭ جازعان جازبالارىنا قاراپ تۇگەلدەي زەرتتەپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل ورايدا جاساندى ينتەللەكت مۇمكىندىگى پايدالانىلادى. جاساندى ينتەللەكت شامامەن ءبىر تاۋلىكتە جازىلعان 10 مىڭعا جۋىق جازباعا اناليز جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سول ارقىلى قينالىپ جۇرگەن بالالاردى تابۋعا بولادى. وسىلايشا ولاردى ەرتە تاۋىپ كومەك قولىمىزدى سوزا الساق, ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋدىڭ ءبىر جولى بولار ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاستاردى زەرتتەۋ بارىسىندا ءتۇرلى جازبالار كەزىككەن. مىسالعا,جيىرما ەكى جاستاعى بويجەتكەن ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەرىنىڭ بىرىندە «دەلفيننىڭ ءومىرى اياقتالۋعا از قالدى, سەندەر جاقىندا مەنەن قۇتىلاسىڭدار, سوسىن سەندەرگە ءومىر ءسۇرۋ جەڭىل بولادى» دەگەن جازبا قالدىرعان. قىز قالدىرعان جازبانىڭ جانىندا اكۆاريۋم ىشىندەگى دەلفيننىڭ سۋرەتى سالىنعان. ول سول سۋرەت ارقىلى حالىققا تىنىسى تارىلاتىن تار جەردە ءومىر سۇرە المايتىنىن جەتكىزەدى. ءارى كوپتەگەن جاستاردىڭ قاي قالادان ەكەنىن انىقتاۋ قيىن. سەبەبى كوبى الەۋمەتتىك جەلىدە جاسىرىن اتپەن وتىرادى. ولارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ باستى قاعيداسى – قۇپيالىلىقتى ساقتاۋ. ەگەر قۇپيانى ساقتاپ, كومەكتەسە الساڭ, اشىق سويلەسۋگە شىعادى. ەگەر ولاردىڭ قاي قالادان ەكەنىن, تۇرعان جەرىن سۇراي باستاساڭ, سويلەسۋدەن باس تارتادى. ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, زەرتتەۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا ءوز-وزىنە قول جۇمساعىسى كەلەتىن جاستاردىڭ باسىم كوپشىلگى قىز بالالار ەكەنى انىقتالعان. سەبەبى قىز بالالاردىڭ تابيعاتىندا ءوزىنىڭ باسىنا تۇسكەن قيىنشىلىقتى بىرەۋگە ايتۋ ارقىلى جەڭۋ ەرەكشەلىگى بار. ەر بالالاردىڭ جاراتىلىسى كوبىندە جابىق كەلەدى. ءارى ولار ماسەلەنى بىرەۋدەن كومەك سۇراۋ ارقىلى شەشۋگە تىرىسپايدى. سوندىقتان ەر بالالارمەن جۇمىس ىستەۋ قيىن. بۇل ورايدا نەگىزىنەن ءبىز 15 پەن 29 جاس ارالىعىنداعى جاستاردى زەرتتەدىك.
ءوز سىرلارىن جاقىندارىنا, ۇلكەندەرگە ايتا المايتىن جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار سول ويلارىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە بولىسە الادى. الەۋمەتتىك جەلىدە سەن كەز كەلگەن ادام بولا الاسىڭ, وزىڭە ۇنايتىن ەسىم الاسىڭ, سەنىڭ اتا-اناڭدى, قاي مەكتەپتە وقيتىنىڭدى ەشكىم بىلمەيدى, سوندىقتان بۇل جەردە بارلىق ماسەلە تۋرالى ايتۋعا بولادى. سەنى ەشكىم باعالامايدى, ۇنامايتىن ادام بولسا, ونى كەز كەلگەن ۋاقىتتا بلوكقا جىبەرە الاسىڭ.
«مەن دە الەۋمەتتىك جەلىلەردى بەلسەندى قولدانامىن. بۇل جوبادا جۇمىستى باستاماي تۇرىپ, «ۆك», ينستاگرامدا ء«ومىر سۇرگىم كەلمەيدى, قاشان بۇل ومىردەن كەتەمىن, شارشادىم, بارلىعىن, ءوزىمدى دە جەك كورەمىن» دەگەن پوستتاردى كورەتىنمىن. ولارعا نەمقۇرايدىلىقپەن جاي قاراپ كەتە الماي, ءبىر سمايليك بولسا دا قالدىراتىنمىن. ال قازىر بۇل ۇلكەن جوبا. بۇنداي جاسوسپىرىمدەرمەن جانە جاستارمەن الەۋمەتتىك جەلىدە اڭگىمەلەسەمىز. بىرىنشىدەن, ولاردىڭ سەنىمىن جاۋلاپ الۋ كەرەك, ءبىز تەك جاقسىلىقپەن, كومەكتەسۋ ءۇشىن كەلگەنىمىزدى ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ونداي بالالاردىڭ ۇلكەندەرگە سەنۋى قيىن. بىرەۋى مەنى اتا-انام تۇسىنبەيدى دەيدى, بىرەۋى اتا-انامدى رەنجىتكىم كەلمەيدى, سوندىقتان ولارعا ەشتەڭە ايتپايمىن دەپ جازادى, ۇلكەندەردەن كوڭىلىم قالدى, مەكتەپتەگى مۇعالىم, جاس ماماننىڭ باسشىسى, اتا-اجەلەر, ەشكىم مەنى ءوز قالپىمدا قابىلدامايدى. 13-15 جاستاعى جاسوسپىرىمدەر دوس تابا المايدى. بىراق كوڭىل-كۇيىن سىرتقا شىعارماسا, ولار بىرتە-بىرتە ادامدى ىشىنەن جەيدى. جوبانىڭ ەڭ ءبىرىنشى ارتىقشىلىعى – ءبىز جاسوسپىرىمدەر مەن جاستاردى ءوزىمىز ىزدەپ تابامىز. ەگەر سەنىم تەلەفونىنا حابارلاسسا, قول ۇشىن بەرەمىز. ادام ءومىر سۇرگىسى كەلمەگەندە, قاتتى كۇيزەلىستە بولعاندا كومەك ىزدەمەيدى, كومەكتىڭ قايدان كەلەتىنىن دە بىلمەيدى. وسىنداي جاعدايدا ءبىز ءوزىمىز الەۋمەتتىك جەلىدەگى ەسىگىن قاعىپ, كومەك ۇسىنامىز. كەيدە بالا «جوق, پسيحولوگپەن سويلەسكىم كەلمەيدى» دەپ جازادى. «جارايدى, وندا مەنىمەن جاي دوس رەتىندە سويلەسىپ كور», دەپ جاۋاپ بەرىپ, اۋا رايى تۋرالى, كىتاپ, كينو كەيىپكەرلەرى تۋرالى اڭگىمەلەسەمىز. بىرتە-بىرتە ول بالا دا ۇيرەنىپ, سىرلارىن ايتا الادى. قولىمنان كەلگەنشە, بۇل جاسوسپىرىمدەر مەن جاستارعا كومەكتەسۋگە تىرىسامىن. قازىرگى تاڭدا توقسانعا جۋىق ءجاسوسپىرىم جانە جاستارمەن الەۋمەتتىك جەلىدە حابارلاسىپ تۇرامىن. كەيبىرەۋلەرى «راحمەت, ءبىزدىڭ اڭگىمەلەسىپ جۇرگەنىمىز ماعان كومەكتەستى, ۇسىنىستارىڭىزدى ورىنداپ دوس تاپتىم, نە اتا-اناممەن تاتۋلاستىم», دەپ جازادى. نەمەسە «مەن ءوزىمدى جالعىز دەپ ساناپ جۇرسەم, مەنىڭ كۇيىمدى ءبىلىپ تۇراتىن, مەنى قولدايتىن ادام بار ەكەن», دەپ جازۋى مۇمكىن. بىراق كەيدە, ناتيجە ونداي جاعىمدى بولمايدى, «مەن سىزگە سەنبەيمىن» دەپ بالاعات سوزدەرمەن حابارلاساتىن دا جاستار بار. قالاي بولسا دا, بۇل جوبا ءبىزدىڭ جاستارعا كومەگىن تيگىزدى دەپ ويلايمىن. پسيحولوگيالىق كومەكتىڭ ءبىر ءتۇرى بولا الادى دەپ سەنەمىن», دەيدى جوبا ۇيلەستىرۋشىسى داريعا عازيزقىزى.
ەلدىڭ بولاشاعى دەپ ەرەكشەلەيتىن جالىندى جاستاردىڭ ءومىرىنىڭ قيىلۋىنا جول بەرمەيتىن جوبالاردىڭ كوپ بولعانى ارتىق ەتپەيدى. سەبەبى, كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ماسەلەنى شەشۋدى قوعام بولىپ قولعا الماسا, وشۋىنەن ءورشۋى تەز بولماق.
