ءسابيت اعا دوسانوۆتىڭ ءومىر ورنەكتەرى, تاعدىر تاراۋلارى تاڭداندىرادى. جەر-جاھانعا دەمەسەك تە, بۇگىنگى جارتى الەمگە ايگىلەنىپ تانىلعان قازاقتىڭ زاڭعار قالامگەرىنە اۋەلدەن, ءاۋ باستان-اق الدەبىر تاعدىرلى پەشەنە بۇيىرعان سىڭايلى بولادى دا تۇرادى. ءدۇيىم دۇنيەنى دۇركىرەتكەن سوعىستان ءبىر جىل بۇرىنعى قاقاعان قاڭتاردا, احاڭ مەن جاقاڭداي اۋليە ارىستاردىڭ, امانگەلدى-كەيكىدەي كەرەمەت باتىرلاردىڭ, سىراعاڭ مەن عافاڭداي عالامات اقىنداردىڭ تۋعان توپىراعى – تورعاي اتىرابىنداعى بايعابىل اۋىلىندا وسىدان سەكسەن جىل بۇرىن ءومىر ەسىگىن اشقان بالا سەگىز جاسىندا جازۋشىلىق جولىن باستاپتى دەسەك, البەتتە, تاڭداناسىز. ءيا, راسىندا دا سولاي. بۇل بەكەر ءسوز ەمەس, ايعاقتى اڭگىمە. «پىشەن دالاسىندا» اتتى شاعىن اڭگىمەسى العاش «پيونەر» جۋرنالىندا جاريالانادى دا, كوپ ۇزاماي بالعىن جەتكىنشەكتىڭ وسى تىرناقالدى تۋىندىسى ەكىنشى سىنىپقا ارنالعان مەكتەپ وقۋلىعىندا باسىلىپ, جيىرما جىل بويى ۇزدىكسىز جارىق كورىپ تۇرعان سول كىتاپتىڭ بەتىنەن تۇسپەيدى. ءيا, شىنىمەن دە, بۇل عاجاپقا كىمنىڭ دە بولسا قايران قالىپ تاڭدانارى حاق.
جۇرە كەلە قازاق ادەبيەتىنىڭ الىپ كلاسسيگى كادىمگى ءسابيت مۇقانوۆتان اق تىلەككە تولى القاۋلى باتا العان, بۇگىندە ءوزى دە «سابە» اتانعان ءسابيت اعامىز سەگىز جاسىنان سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە دەيىنگى ءجۇرىپ وتكەن ورەلى دە ورنەكتى ءومىر جولىندا اينالا قاۋمالاعان قاۋىم جۇرتىن تاڭداندىرۋدان تانباي كەلەدى دەسەك, بۇل دا ەش قوسپاسى جوق العاۋسىز شىندىق. مىسالى, ءتورتىنشى سىنىپ وقىپ جۇرگەندە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە «باسشىلار ايدا, حالىق قايدا؟» دەگەن ماقالا جازىپ, اۋىلدا مونشانىڭ جوقتىعىن سىن ساداعىنا الادى. بۇل جاي بۇكىل ەلگە ءمالىم بولعاسىن اۋدان باسشىلىعى تىك تۇرىپ, اۋىلعا مونشا سالىپ بەرەدى. قارشاداي بالانىڭ سول شاراپاتىن اۋىل ادامدارى ءالى كۇنگە دەيىن اڭىز قىلىپ ايتىپ وتىرادى.
تاعى ءبىر تاڭدانارلىعى سول, ءسابيت اعانى سوناۋ جاس شاعىنان قىدىر اۋليە پالە-جالادان, كەسىر-كەساپات پەن جامانشىلىقتان قورعاپ-قورشاپ جۇرەتىندەي كورىنەدى. ىلعي ءبىر سىناق ۇستىندەگى اۋىر جولدا اۋىرتپالىق, تاۋقىمەتكە كوبىرەك ۇشىرايدى. دەسە دە, پەرىشتەسى قاعىپ, ون مارتە تۋرا كەلگەن اجالدان امان قالادى. وسىنىڭ ءبارىن بىلاي قويعاندا, تەپسە تەمىر ءۇزىپ ب ۇلىقسىعان جيىرما ءتورت جاسىندا ءومىر سۇرۋگە ەشبىر ءۇمىت قالدىرماعان عالامات ۇشاق اپاتىندا ءتىرى قالعان اللانىڭ جالعىزى دا وسى كىسى بولاتىن. اجال دا اينالىپ وتكەن تاعدىرلى تارلان عۇمىرناماسىنىڭ بۇل عاجابىنا قازىر ءبىز رازىلىقپەن سۇيىنەمىز. ءيا, قازاق ادەبيەتىنىڭ ماڭدايىنىڭ باعى بار ەكەن. سول سويقان اپاتتا اللا قولداپ, كوركەم ءسوزىمىزدىڭ بولاشاق ءبىر ۇستىنى امان قالىپتى. ءبىر جاعىنان, بۇل گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا جازىلاتىن سيرەك جاعداي. سەبەبى جالپى الەم بويىنشا الىپ قاراعاندا دا, مۇنداي الاپات ۇشاق اپاتتارىنان امان قالعان ادامدار ساناۋلى كورىنەدى.
قالاي دەگەنمەن دە, وسىناۋ باسقا تۇسكەن سەرگەلدەڭ سىناقتىڭ ارتى قايىرلى بولىپ, كوپ ۇزاماي جيىرما التىداعى جاس تالاپ دارىن يەسى «قايىرلى تاڭ» اتتى اڭگىمە-وچەركتەر كىتابىمەن ىزەتتى سالەم بەرە ادەبيەت اۋىلىنا قادام باستى. ول تۇڭعىش كىتاپتىڭ العىسوزىن اعا بۋىن اقساقال قالامگەر سەيىتجان وماروۆ جازىپ, «بالاۋسا گۇلدەي قۇلپىرىپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس جازۋشىنىڭ تۇڭعىش جەمىستى قادامىنا قۋانىپ, وعان اعالىق مەيىرباندىقپەن ءسوز ارناپ, دوس نيەتپەن ءسات ساپار تىلەگەن» ەكەن. وسى اق تىلەك ۇزاعىنان سۇيىندىرگەن ۇلى جولعا جالعاستى. جاس بوتا ءسابيتتىڭ جازۋ ورنەگىنە ۇلكەن اتا ءسابيتتىڭ قۇسى تۇسكەنى ءبىر كەرەمەت بولدى. بۇل جايتتى ءاربىر قازاق بىلەتىن اتاقتى ءسابيت مۇقانوۆ «ۇلعايعان ءۇمىت» دەگەن ارنايى ماقالاسىندا بىلايشا تارقاتادى:
«.... دوسانوۆتىڭ «ارۋانا» حيكاياسىندا انالىق تۇيە مەن ونىڭ بوتاسىن سيپاتتاۋى ادامنان بەتەر. ءتىلسىز تۇيەنىڭ تۋعان مەكەنىن, بالاجاندىعىن سيپاتتاعاندا ءسابيت وقىرماندارىنىڭ سانا-سەزىمىن تولعاندىرىپ, كەيدە كوزىنە جاس العانداي حالگە كەلتىرەدى... اداس جازۋشىمەن العاش جولداسقاندا قازاق كەڭەس ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى كادرىنىڭ ءبىرى بولار دەپ تۇتانعان ءۇمىت جىل ساناپ ۇلعايا بەردى دە, اقىرى قاتارىمىزعا قالامى توسەلگەن, دارىندى كوركەم ادەبيەت قالامگەرىن اكەپ قوستى... قۇتتى قالامىڭ قارقىنداي بەرسىن, قۇرمەتتى اداس!».
ادەبيەتىمىزدىڭ الىپ تۇلعاسىنان وسىنداي اق باتا العالى دا ەكى جىلى كەم ەلۋ جىل – جارتى عاسىر ۋاقىت ءوتىپتى. بۇگىندە اتا سابەڭنىڭ سول اق-ادال سەنىمى ابدەن اقتالعانىن كورەمىز. جانە دە جالعىز بۇل ەمەس, كوركەم پروزاداعى 27 جاسىندا جاريالانعان العاشقى كولەمدى ءھام كورنەكتى تۋىندىسى, تالانتتى شىعارماسى باسقا دا ۇلكەن قالامگەرلەردىڭ ءىلتيپاتىنا ءىلىنىپ, ابىرويعا بولەدى. «اق ارۋانا» حيكاياتى جارىققا شىققان كەزدە ونى زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆ قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى حاتشىسى, ۇلكەن قالامگەر ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ كابينەتىنە ادەيىلەپ شاقىرىپ الىپ اق باتاسىن بەرىپتى. ءيا, ول كەزدەگى اتا ءداستۇردىڭ جولى وسىنداي-تىن. شىقاڭ كەيىنىرەك ءسابيت ىنىسىنە: «سەن قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋى ءۇشىن كوپ نارسە تىندىردىڭ, سەنىڭ شىعارمالارىڭدى وقيدى, جۇرت سەنى جاقسى كورەدى... بۇل جايدىڭ ۇلكەن ءمانى بار» دەگەن جىلى ءسوزىن ايتىپ, دەم بەردى, قولتىعىنا قانات بايلادى.
«باتالى ەرگە باق قونار» دەگەندەي, «اق ارۋانانى» جازعاننان كەيىن ءوزىمىزدىڭ كادىمگى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ, ودان قالا بەردى, جوعارىدا ايتقانداي, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ اق باتاسىن العان ەكىنشى ءسابيت سودان بەرگى ەلۋ جىل كولەمىندە الەمنىڭ كوپ ەلدەرىنە بەلگىلى جازۋشىلاردىڭ قاتارىنا قوسىلىپتى. تەاتر تاقىرىبىن تۇڭعىش قاۋزاعان «تاۋ جولى», قازاقتىڭ عاجايىپ داۋىلپاز اقىنى قاسىم امانجولوۆتىڭ كۇيلى-مۇڭلى قيىن تاعدىرىن ورنەكتەگەن «ەكىنشى ءومىر», قوڭىرات پەن بالقاشتاعى جۇمىسشىلار ءومىرىن وزەك ەتكەن «كۇن مەن ءتۇن» روماندارى ەسىمىن ادەبيەت سۇيگىش قاۋىمعا تانىتا ءتۇستى, ادەبي ورتادا ەلەۋلى ەتە ءتۇستى. ال «جيىرماسىنشى عاسىر» دەگەن ورتاق اتاۋمەن بىرىكتىرىلگەن, «قىلبۇراۋ», «ۇيىق», «تۇيىق» جانە
«نامىس نايزاعايى» اتتى ءتورت كىتاپتان تۇراتىن رومان-ەپوپەياسى قازاق حالقىنىڭ ءبىر عاسىرلىق ءومىرىن قامتىعان شىن مانىسىندەگى كەڭ اۋقىمدى كوركەم پولوتنو رەتىندە مويىندالدى. وسى رەتتە ءسابيت ايمۇحان ۇلىنا ەلىمىزدىڭ ەڭ مارتەبەلى مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلۋىن دە جۇرتشىلىق, اسىرەسە, حالىقارالىق ادەبي قاۋىمداستىق ريزاشىلىقپەن قابىلداعان بولاتىن.
تاعى ءبىر اسقار بيىك, سەڭگىرلى بەلەسكە شارشاماي-شالدىقپاي, كەڭ تىنىس, شالقار شابىتپەن جەتىپ, تاعى ءبىر بەل اسقان قازاق قالامگەرىنىڭ حالىقارالىق اتاق-سىيلىقتارىن سانامالاپ شىعۋعا قوس قولىڭىزدىڭ ساۋساقتارى جانە دە جەتە قويماس. مۇنىڭ ءوزى ءسابيت دوسانوۆتىڭ جازۋشىلىق ابىروي-بەدەلىنىڭ شەكاراسى بارعان سايىن كەڭەيە ءتۇسىپ وتىرعانىن ايعاقتاسا كەرەك ءارى بۇكىل قازاق ادەبيەتىنىڭ مەرەيى دەسەك ارتىق بولماس. ال ءبىزدىڭ توقتايتىنىمىز – وسىدان بىرەر جىلدىڭ ارىسىندا ايتىلعان: «كۇنى بۇگىنگە دەيىن 30 تومداي كوركەم شىعارما جازىپ-جاريالاعان ءسابيت شىعارماشىلىعى ءبىزدىڭ ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ باعالى ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى» دەگەن اكادەميك سەرىك قيراباەۆتىڭ ابىز تۇجىرىمى. تاعدىرلى جازۋشىنىڭ وسىناۋ ءادىل باعاعا دا, بۇعان دەيىنگى سىيلى ماراپاتتارعا دا ساي ەكەندىگى التىن ارقاۋلى تۇتاس شىعارماشىلىعىنان ايقىن دا انىق تانىلعانداي.
التىن ارقاۋ دەگەندە الدىمەن ايتارىمىز, اق ارۋانا, اقباس بۇركىت, كوكبورى رۋحى, الاش ارىستارى, ەل ازاماتتارى مەن قازاق ايەلى دوسانوۆ شىعارمالارىندا سيمۆولدىق وبرازدارعا اينالعانىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. بۇلاردىڭ وزەگىندە ەلدىك, ۇلتتىق مۇرات, جالپى ادامزاتقا ورتاق پايىم-پاراسات ماسەلەلەرى جاتادى. ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىق, جاقسىلىق پەن جاماندىق, ماحاببات پەن وشپەندىلىك سىندى كەرەعار دا قاراما-قارسى پوليۋستەردىڭ شايقاسى رومان-حيكاياتتارىنىڭ اكتۋالدىلىعىن ودان ءارى ارتتىرا تۇسكەنى انىق. «ومىردە بولامىز با, بولمايمىز با, جەر بەتىندە قالامىز با, قالمايمىز با؟» دەگەن شەكسپيرلىك پروبلەمانى اسىرەسە «جيىرماسىنشى عاسىر» ەپوپەياسىندا حالقىمىزدىڭ جۇزجىلدىق تاريحىن كوركەم سيپاتتا كورسەتە وتىرىپ كوتەرۋى وتە اسەرلى. وسى تۇرعىدان العاندا, بۇل روماندار توپتاماسى, باسقا دا تۋىندىلارى ۇلت ادەبيەتىندەگى ەڭ ءتاۋىر ۇلگىلەردى ەسكە سالاتىنىن بىرقانشا اۋزى دۋالىلار ايتىپ تا ۇلگەرىپتى.
ال وسى دۋالى اۋىزدار كىمدەر ەكەن؟ اسا كورنەكتى ورىس جازۋشىسى يۋري بوندارەۆتىڭ ايتۋىنشا, «بەينەلىلىك پەن قىراعى بايقاعىشتىق جاعىنان ىزگى ءارى سيرەك كەزدەسەتىن زور دارىن يەسى بولا وتىرىپ دوسانوۆ تۋعان حالقى ءومىرىنىڭ, ونىڭ جان دۇنيەسىنىڭ, ارمان-اڭسارلارىنىڭ تەرەڭ قاتپارلارىنا بويلايدى». «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» باس رەداكتورى يۋري پولياكوۆ: «جازۋشى ءسابيت دوسانوۆ – بارعان سايىن شىرقاۋ بيىككە شارىقتاعان قازاق ادەبيەتى اسپانىنداعى ايرىقشا قۇبىلىس» دەپ باعالاسا, فرانتسۋزدىق ادەبيەت سىنشىسى, پروفەسسور البەرت فيشلەر جازۋشىنىڭ پاريجدەگى 2007 جىلى وتكەن شىعارماشىلىق كەشىندە فرانتسۋز تىلىندە جارىق كورگەن «اق ارۋانا» كىتابى تۋرالى: «بۇل جيناق فرانتسۋز وقىرمانىن بەيجاي قالدىرا المايدى. ءسابيت دوسانوۆ وتكەندى, بۇگىن مەن بولاشاقتى كورسەتەتىن سەرگەك سۋرەتتەر ءارى بايىپتى اڭگىمەشى ەكەن» دەپ اعىنان جارىلىپتى. ال ماسكەۋدە وتكەن كەشىندە ءسوز العان گرۋزين اقىنى, سىنشى, اكادەميك, مۋرمان دجگۋبريانىڭ: ء«سىرا, «اق ارۋانانى» قازاق مەكتەبىندە وقىتاتىن بولار. بىراق بۇل پوەمانى كەز كەلگەن مەكتەپتە وقىتۋى ءتيىس, ويتكەنى بۇل ءمان-مازمۇنى وتە ۇلكەن, كەسەك دۇنيە. «ارۋانا» – گاۋھار تاس, ءىنجۋ-مارجان, پوەما. «ارۋانادا» حالىقتاردى بىرىكتىرەتىن, ءارتۇرلى ءدىني سەنىمدەردى بىرىكتىرەتىن نارسەلەر باس قوسقان. بۇل – كلاسسيكالىق تۋىندى» دەپ كەسىپ ايتقانىنا قالاي كەلىسپەسسىز. وزگەلەردىڭ اۋزىنان وسىنداي رياسىز ءىلتيپاتتى لەبىزدەردىڭ شىعىپ جاتۋى دا دوسانوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ ۇلكەن ونەگەسىن ايشىقتايدى. قالا بەردى, قازاق ادەبيەتىنىڭ حالىقارالىق ابىروي-بەدەلىن اسقاقتاتارىنا ءسوز بار ما؟!
جاقسىعا سۇيىنە بىلەر سىربازدار ءوز تارابىمىزدان دا جەتىپ-ارتىلعانداي. ءازيز جۇرەكتى ازاعاڭ – ءازىلحان نۇرشايىقوۆ ءىزباسار رۋحتاس ءىنىنىڭ تالماس تالانت پەن جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ جەمىسىنە العاۋسىز قۋانىپتى. ارقاشان ادىلدىككە جۇگىنەر جارىقتىق ازاعاڭ «جيىرماسىنشى عاسىر» ەپوپەياسىنىڭ داڭقى جەر جارعان ءداستۇرلى قازاق روماندارى كەرۋەنىنىڭ زاڭدى جالعاسى ەكەنىن ايتا كەلىپ: «...تاقىرىبى دا, يدەياسى دا سالماقتى. قازاق ادەبيەتىندەگى ءالى تۇرەن تۇسپەگەن تىڭ تاقىرىپ – ستولىپين رەفورماسىنان كەيىنگى رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى شيەلەنىسكە تۇسكەن اسا كۇردەلى قارىم-قاتىناستان باستاۋ العان رومان حح عاسىردىڭ باستى وقيعالارىن ءتورت ۇرپاقتىڭ كۇردەلى تاعدىرى ارقىلى كەڭ تىنىس, كەمەل وي, كەستەلى تۇرمەن شەبەر سۋرەتتەگەن» دەپ تۇجىرادى. اسىرەسە, 32-ءنىڭ قىزىل زۇلمات اشارشىلىعى, سەكسەن التىنشى جىلدىڭ جەلتوقسان قاسىرەتى ەپوپەيا قاسيەتىن ارتتىرا تۇسكەنى تالاي ادامداردىڭ پىكىر-ماقالالارىندا تاپ باسىپ ايتىلعان. ادەبيەتىمىزدىڭ باسقا ءبىر كوريفەيى, ابىز تۇلعا ءابىش كەكىلباەۆ سابەڭ شىعارماشىلىعىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي م. اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا وتكەن جيىندا سويلەگەن سوزىندە وتىز جىل بۇرىن ءوزىنىڭ دە ادەبيەتتەگى تۇساۋىن كەسكەن وسى بۇگىنگى ءسابيت دوسانوۆ ەكەنىن جاريا ەتىپ, «مەنىڭ العاشقى كىتابىمنىڭ رەداكتورى, سول قيىن كۇندەردە ماعان تۇسكەن كوپ جۇكتى جەڭىلدەتكەن دە وسى ءسابيت ەدى» دەپ, ءسابيتتىڭ ۇلكەن قاسيەتى ونىڭ رۋحاني ەلگەزەكتىگى ەكەندىگىن قاداپ ايتۋدى پارىز ساناعان-دى. وسى ارادا ابەڭ سابەڭنىڭ تانىمال جازۋشىلىعىنا قوسا ادامگەرشىلىگىن, دوستىققا ادالدىعىن جاقسى سيپاتتايدى.
بۇدان ارىدا داۋسىز كلاسسيك عابيت مۇسىرەپوۆ جاس قالامگەردىڭ «اق ارۋانا» سىندى تىرناقالدى شىعارماسىن قولجازباسىنان وقي سالا: «ادەبيەتىمىزگە بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرگەن تالانت كەلدى» دەپ قۋانعان ەكەن. بۇعان مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ۇلكەن سۋرەتكەر ورازبەك سارسەنباي كۋالىك ەتەدى. سويتەدى دە, س.دوسانوۆ قالامىنىڭ اسا قۇنارلىلىعىن, تىڭنان جول سالعىش جاڭاشىلدىعى مەن ىزدەنىمپازدىلىعىن العا تارتادى. تاسجۇرەك تاعدىردىڭ تالكەگىنەن سان مارتە وتكەن ءسابيت زامانداسىنىڭ قايسارلىعى مەن كۇرەسكەرلىگىنە تاڭعالاتىنىن جاسىرمايدى. سۇيىكتى ۇلى دانياردان ايىرىلعاننان كەيىن ەڭسە تىكتەپ جازعان «قاسقىر ۇلىعان ءتۇن» رومان-ەلەگياسىنداعى ماحاببات, ساعىنىش, اڭسار, شەر-نالاعا ىرىق بەرمەس ەر نامىس, جاسامپاز رۋح قالامگەردىڭ ومىرلىك كرەدوسىنا اينالعانىن ايعاقتاي پاش ەتەدى. «جيىرماسىنشى عاسىر» روماندار تىزبەگىن قوسا العاندا, وسىلاردىڭ ءبارى: اق ارۋانا, اقباس بۇركىت, كوكبورى – كوكەيدەن كەتپەس كوركەمسوزدىڭ جاڭا بيىگى ەكەندىگىن ورازبەك سارسەنباي مارقۇم اعامىز وتە-موتە ءدال ايقىنداپ كورسەتىپتى.
ال م.گوركي اتىنداعى الەم ادەبيەتى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك فەليكس كۋزنەتسوۆتىڭ وسىدان 20 جىل بۇرىن «جيىرماسىنشى عاسىر» رومان-ەپوپەياسىنىڭ ءبىرىنشى كىتابى ورىس تىلىندە جارىق كورۋىنە وراي ماسكەۋدە وتكەن كونفەرەنتسياداعى دوستىق ءراۋىشى مىناداي: «كىتاپ ورىس تىلىندە شىققاندىقتان, بۇل قازاق ادەبيەتى ءۇشىن عانا ەمەس, ورىس ادەبيەتى ءۇشىن دە ۇلكەن وقيعا. ءبىز ادەبيەتتەگى ايقىن تاڭبالانعان شولوحوۆتىق داستۇرمەن ۇشىراسىپ وتىرمىز. جازۋشىنىڭ ۇلكەن ەپيكالىق پروزانى, ورىستىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىن, ەڭ الدىمەن, شولوحوۆ ءداستۇرىن جالعاستىرعاندىعى ەش كۇمانسىز. ءدال وسىلايشا ول اباي, اۋەزوۆ, نۇرپەيىسوۆ پاش ەتكەن قازاق مادەنيەتىنىڭ, قازاق ادەبيەتىنىڭ ءدال سونداي قۇدىرەتتى ءداستۇرىن جالعاستىرۋدا... وسى رومانمەن قازاق ادەبيەتى جالپىرەسەيلىك جانە ءتۇپتىڭ تۇبىندە الەمدىك دەڭگەيگە شىعاتىنىنا مەنىڭ سەنىمىم كامىل». «جاقسى سوزگە جان سۇيىنەدى» دەگەندەي, وسىندايلىق بيىك باعا جالعىز سابەڭنىڭ ەمەس, بارشامىزدىڭ مەرەيىمىزدى اسىرماي ما!
ايتسا ايتقانداي, حالىقارالىق دارەجەدە تانىلعان قازاق جازۋشىلارىنىڭ ىشىندە جاڭا عاسىردىڭ جاڭا بەدەرىندە دە ءسابيت دوسانوۆتىڭ ەشكىمگە دەس بەرمەي جۇرگەنىن ەسكە سالىپ قويعان دا ارتىق ەمەس. ول – رەسەيدىڭ م.شولوحوۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. بۇل بۇرىنعى لەنيندىك سىيلىق ورنىنداعى ماراپات ەكەنىن ەسكەرسەك, مۇنداي قۇرمەتكە ۇلى اۋەزوۆتەن كەيىن يە بولعان بىردەن-ءبىر قازاق قالامگەرى دە سابەڭ ەكەنىن دارالاپ كورسەتكەنىمىز ءجون. سابەڭە ماسكەۋ, سانك-پەتەربۋرگتەگى قالامداستارى ودان كەيىن ۆ. پيكۋل اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتى, سەرگەي ەسەنين اتىنداعى «التىن كۇز» ادەبي سىيلىعىن, انتون دەلۆيگ اتىنداعى بۇكىلرەسەيلىك «زا ۆەرنوست سلوۆۋ ي وتەچەستۆۋ» سىيلىعىن, ۆاسيلي شۋكشيننىڭ «التىن مەدالىن» تابىس ەتىپ قانا قويماي, رەسەي ادەبيەت اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ەتتى. ال قىرعىز اعايىندار «التىن قالام» ۇلتتىق ادەبي سىيلىعىمەن, ش.ايتماتوۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقپەن, سونداي-اق «قىرعىز ۇلتتىق تەاتر اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى» اتاعىمەن ماراپاتتادى. قازاقتىڭ وسىناۋ ايماڭداي جازۋشىسى تۋرالى ماقالا تۇرىك باۋىرلاردىڭ ميلليون تارالىمى بار گازەتىندە باسىلعانىنا دا سۇيىنەمىز. وسى ارادا م. قاشقاري اتىنداعى «تۇرىك الەمىنە سىڭىرگەن اسا زور ەڭبەگى ءۇشىن» حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دا ءوزىمىزدىڭ ءسابيت اعامىز ەكەندىگىن, البەتتە, ماقتان تۇتامىز.
ءيا, الەمنىڭ كوپ ەلدەرىندە اق نيەتتى الاش رۋحانياتىنىڭ ەلشىسىندەي, ءسابيت دوسانوۆ قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيتىنىڭ مەرەيىن اسىرىپ جۇرگەنى ءسوزسىز. ءبىراز جىلدار بۇرىن پاريجدە, اتاقتى سوربوننا ۋنيۆەرسيتەتىندە, يۋنەسكو ۇيىمىنىڭ قاتىسۋىمەن فرانتسۋز تىلىندە شىققان كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە ارنالعان شىعارماشىلىق كەشى كەرەمەت بولىپ ءوتىپ, جاقسى اسەرگە بولەگەنى بار-دى. ودان سوڭ قىرعىز ەلىنىڭ تەاترى جازۋشىنىڭ «جانۇران» اتتى سپەكتاكلىن قويىپ, قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسىنىڭ ءبىر كەزەڭىن كورەرمەنگە ساحنا تىلىندە بەينەلەپ ۇسىنعانىن دا بىلەمىز. ال وسىدان بەس جىل بۇرىن, 75 جىلدىق مەرەيتويىن رەسەي جازۋشىلار وداعىنىڭ شاقىرۋىمەن اۋەلى ماسكەۋ تورىندە باستاپ وتكىزىپ, ۇلكەن ابىرويعا بولەنىپ, جادىراپ قايتقانى كۇنى بۇگىندە ەسىمىزدە.
ماسكەۋدە باستالعان ناق وسى مەرەيتويدىڭ ودان ءارى مامىر ايىندا بىشكەكتە جالعاسقان جارقىن كۇندەردىڭ كۋاسى بولۋ قۇرمەتىن ەنشىلەپ ەدىك. قىرعىز ەلىندە ءسابيت دوسانوۆتىڭ بەينەبىر ءوز جازۋشىسىنداي, ءوز پەرزەنتىندەي اسپەتتەلۋى سوندا سونشالىقتى عانيبەت بولىپ جاراسىپ تۇردى.
سابەڭنىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىن بىشكەك ساپارىنان كەيىن ىلە-شالا الماتى جۇرتشىلىعى دا دۇرىلدەتىپ اتاپ وتكەنى ۇمىتىلعان جوق. سوندا دەيمىن-اۋ, اق پەيىلمەن ايتىلعان باۋىرلاستىق سىرلاردا دا, شىن جۇرەكتەن ارنالعان جارقىن جىرلاردا دا تولاس بولماپ ەدى. ءوزى دوستىقتىڭ قادىرىنە جەتپەسە, اباي حاكىم ايتقانداي, دوستىق دەگەننىڭ قازىنا-كان ەكەندىگىن يمان ۇيىعان جان-جۇرەگىمەن زەردەسىنە ءتۇيىپ تۇسىنبەسە, ءسابيت اعانىڭ سول تويىنا 20 شاقتى الىس-جاقىن ەلدەردەن قانشاما اتاقتى دوس-جارانى ساعىنىسا سابىلىپ اعىلىپ كەلەر مە ەدى, اعىل-تەگىل اق پەيىلدەردى اقتارىپ توگەر مە ەدى دەيمىز-اۋ تاعى. سول دوستارىنىڭ اتتارىن عانا اتاپ وتەيىكشى: تاجىك اقىن-جازۋشىلارى گۋلرۋحسور سافيەۆا مەن سوتتور تۇرسىن, «تۇرىكسوي» جانە تۇركيا جازۋشىلار وداعىنىڭ اتىنان سەركان حاستۇرىك, قىرعىز تۋعانداردان قىرعىزستان ۇلتتىق جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, اقىن اكبار رىسكۋلوۆ, قىرعىز عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ابدىلداجان اكماتاليەۆ, بەلگىلى قىرعىز اقىنى مارحاباي ااماتوۆ, ماسكەۋ جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير بويارينوۆ, شولوحوۆ جانە تۆاردوۆسكي اتىنداعى سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى, اقىن ليۋدميلا ششيپاحينا, اتاقتى بەلارۋس اقىنى ولەس كوجەدۋب, ارميان جازۋشىسى ستانيسلاۆ وگەنيان, رەسەي اقىنى نينا پوپوۆا, ەلىمىزدىڭ «رۋحانيات» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, فرانتسۋزدىق مەيمان البەرت فيشلەر مەن مادلەنا فيشلەر حانىم, ياكۋتيالىق قالامگەر يليا پەتروۆا, وزبەك جازۋشىسى مەحمانقۇل يسلامقۇلوۆ, ازەربايجان اقىنى ەلحان زال قاراحان... مىنە, تولىق ەمەس تىزىمدەگى وسىنداي تاماشا دوستارىنا قاراپ ءبىز ءسابيت دوسانوۆتىڭ دا تولاعاي تۇلعاسىن, جەتكەن بيىگىن تاني تۇسكەندەيمىز. ولاردىڭ سابەڭنىڭ عانا ەمەس, سابەڭ ارقىلى بۇكىل قازاق ادەبيەتىنىڭ, الاش مادەنيەتىنىڭ دوستارى, تىلەكشىلەرى بولىپ جۇرگەندەرى دە قانداي عانيبەت.
جالپى, ءسابيت مىنەزىنىڭ, بولمىسىنىڭ سيپات-ەرەكشەلىگىن قايران عافاڭ – ءوزىنىڭ اقىن اعاسى عافۋ قايىربەكوۆ عالامات سۋرەتتەپ بەرگەن ەكەن: «كۇنشىلدەر كۇڭكىلىنە قۇلاق اسپاي, تالانت پەن ەڭبەگىڭنەن تاپتىڭ باقىت!». وسى ارادا ءوزىمىزدىڭ تاعى ءبىر ايتۋلى اقىنىمىز مارالتاي رايىمبەك ۇلىنىڭ ءبىر ورايدا تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ «ارۋانا باۋىر دۇنيەسىمەن» س. دوساەۆتىڭ «اق ارۋانا» حيكاياتى اراسىنا پاراللەل تارتىپ استاستىرعانى ەسكە ءتۇسىپ, ماعان دا ءبىر وي سالعانداي. شىنىمەن دە, تولەگەن اقىننىڭ: «ولە بەرسىن كۇنشىلدەر كۇيىگىندە, ءوز عاسىرىم ءوزىمنىڭ يىنىمدە» دەگەن قاعيدا-كرەدوسى ءوزىنىڭ «جيىرماسىنشى عاسىرىن» تاۋ كوتەرگەن تولاعايداي سۇراپىل قۋاتپەن تىك كوتەرگەن ءسابيت قالامگەردىڭ دە قايتپاس قايسار ۇستانىمى ەكەنىن بايقايمىز. سويتەمىز دە, بوزبالا جىگىت شاعىندا ۇشاق اپاتىنان امان قالعان, بۇگىنگە دەيىن ۇلت رۋحانياتىنا وتىز تومنان اسا كوركەم ادەبيەتتىڭ قازىنالى ولجاسىن سالعان, باسىنا تۇسكەن قات-قابات قايعىنى عالامات سابىرمەن ەڭسەرە بىلگەن تاعدىرلى تارلان سەكسەننەن سەكىرىپ ءوتىپ, توقسان-جۇزگە جەتكەنشە تۋعان حالقىن ءالى دە تولاسسىز تاڭداندىرا بەرسىن, دەگەن تولايىم تىلەكپەن تۇيىندەيمىز وسى ماقالامىزدى.
قورعانبەك امانجول,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
