سۇحبات • 07 قاڭتار، 2020

نۇرلان كەنجەاحمەت: كەڭگىر-تۇرا تاريحتا بولعان

130 رەتكورسەتىلدى

گازەتىمىزدىڭ بىلتىرعى 23 مامىرداعى نومىرىندە جارىق كورگەن «مىڭجىلدىق تاريحى بار قالا» اتتى ماقالادا قىتايدا ءبىلىم العان، بۇگىندە گەرمانيادا تۇراتىن تاريحشى، گۋمبولدت سىيلىعىنىڭ يەگەرى نۇرلان كەنجەاحمەت «وسكەمەن 1757 جىلدارعا دەيىن كەڭگىر-تۇرا اتالعان» دەگەن تىڭ دەرەكتى ايتقان ەدى. جاقىندا الىستا جۇرگەن عالىممەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ، وسكەمەن تاريحىنا قاتىستى قۇندى مالىمەتتەرگە قانىقتىق.

– 1760 جىلى سىزىلعان كو­نە كارتادا كەڭگىر-تۇرا بەل­گى­لەنگەن دەيسىز بە؟ بۇل جاق­سى دە­رەك ەكەن.

– قىتايدى 250 جىل بيلەگەن مان­جۇرلەردىڭ تسيانلۋن دەگەن پات­شاسى 104 قولا تاقتاعا 13 قا­تار ەتىپ، ويىپ سىزدىرعان كارتا 1760 جىلى باسپادان شىققان. قو­لا تاقتا 1925 جىلى بەيجىڭدەگى پاتشا ورداسىنان تابىلعان سوڭ عانا عىلىم الەمىنە ءمالىم بول­عان. بۇل كارتادا وسكەمەن «ورىس كەڭگىر-تۇرا»، سەمەي «ورىس سەن­بولات»، ياعني بۇل قالالار ورىس­تىڭ يەلىگىندە دەپ جازىلعان. كارتادان وسكەمەنگە جاقىن ماڭ­دا ورنالاسقان ابلاي-كيت قورعانىن جانە شار وزەنىن دە كو­رۋگە بولادى. كەڭگىر-تۇرانىڭ ال­دىنا ورىس دەگەندى قوسقانى كەڭ­­گىر-تۇرا تاريحىنا اسەر ەت­پەيدى. قىتايلار جوڭعارلاردان پارىقتاۋ ءۇشىن وسى ءسوزدى قوسقان. جالپى، بۇل كارتا سىزىلماس بۇرىن بەيجىڭگە فرانتسيادان عالىمدار شاقىرىلعان. سودان كەيىن ولاردى باتىسقا، ياعني قازىرگى قازاق دالاسىنا جىبەرگەن. ولار ورىستاردان دا، جەرگىلىكتى قازاقتاردان دا مالىمەتتەر الىپ، بەيجىڭگە بارىپ، وسى كارتانى ەڭ اۋەلى ءمانجۇر تىلىندە سىزعان. ياعني، 1760 جىلى بۇل كارتا ءمان­جۇر جانە قىتاي تىلدەرىندە جارىق كورگەن. جالپى، بۇل كارتا ارحيۆتە كوپ جىل قۇپيا ساقتالعان.

– سوندا وسكەمەن كەڭگىر-تۇ­را، سەمەي سەنبولوتە دەپ اتال­عان بولدى عوي بۇرىن.

– كەڭگىر-تۇرا تاريحتا بول­عان. قازىر ۇمىتىلعانىمەن، كە­زىندە اتاعى جايىلعان شاھار. بۇ­عان كۇمان كەلتىرۋگە بولماي­دى. قىتايدىڭ ءامىرسانانى قۋىپ كەل­گەن اسكەرلەرىنىڭ قولباس­شى­سى­نىڭ «كەڭگىر تۇرا ورىستىڭ شا­عىن قالاسى» دەپ سۋرەتتەۋىنە قا­راعاندا، كەڭگىر-تۇرا ورىس­تار بەكىنىس سالعاننان كەيىن دە كەڭگىر-تۇرا دەپ اتالعان سياقتى. ول كەزدە وسكەمەن دەپ اتالماعان بولۋى مۇمكىن. ال سەمەيگە كەلسەك، سەمەي كونە تۇركى تىلىندەگى سۇمە سوزىنەن شىققان دەپ ايتىلىپ ءجۇر. سۇمە پۇتحانا دەگەن ماعى­نانى بىلدىرەدى. ورىستار سەن­بولوتەنى سەمپالات دەپ وزگەر­تە سالۋى مۇمكىن. بولوت قالا، سەن سۇمەنىڭ قىسقارتىلعان ماعىناسى بولۋى مۇمكىن. ول جەردە كەزىندە تۇركىلەر ءارتۇرلى دىنگە سەندى عوي. سوندا سەنبولوتە حرامدى قالا، پۇتحانالار شاھارى دەگەنگە كەلەدى. باشقۇرتتىڭ بەلگىلى قوعام قايراتكەرى زاكي ءۋاليدي 1941 جىلعى كارتاسىندا سەمەيدى جەتى تام دەپ اتاعان.

– كەڭگىر دەگەن وزەن بولعان دەيسىز بە؟ مۇنداي دەرەكتى ال­عاش رەت ەستۋىمىز.

– بۇل دەرەك رەنات كارتاسىندا بار. رەنات يۋحان گۋستاۆ دەگەن شۆەدتىڭ اسكەري قىزمەتكەرى 1716-1733 جىلدارى جوڭعارلاردىڭ تۇت­­قىنىندا بولعان كەزىندە وسى كار­تانى سىزعان دەيدى. جال­پى، رەنات جوڭعاريا مەن شى­عىس تۇر­كىستاننىڭ كارتاسىن جاساعان العاشقى ەۋروپالىق. ءبىر عاجابى، بۇل كونە كارتا قازىر شۆەتسيادا ساقتاۋلى. ايتايىن دەگەنىم، وسى كارتادا شىعىس قازاقستانداعى بىرقاتار جەر-سۋ اتى بەرىلگەن. كارتاعا مۇ­قيات قاراساڭىز، ءشۇلبى، ءۇلبى جا­نە بۇقتىرما وزەندەرىنىڭ ورتاسىندا كەڭگەر، ياعني كەڭگىر دەگەن جازۋدى كورەسىز. دەمەك، وس­كەمەن ماڭىندا كەڭگىر دەگەن وزەن بولعان. بالكىم، تارتىلىپ كەتكەن، بالكىم، ءۇيىندى استىندا قالعان. وسى رەنات كارتاسىن زەرتتەگەن الەكسەي ماكشەەۆ دەگەن ورىس عالىمى كەڭگىر وزەنى ءۇلبى وزەنى بولۋى مۇمكىن دەپ جازىپتى. بىراق كارتادا ءۇلبى كەڭ­گىردىڭ جوعارى جاعىندا تۇر. بۇل كارتا اعىلشىن ساياحاتشىسى دجون باددەليدىڭ «رەسەي، موڭعوليا جانە قىتاي» دەپ اتالاتىن ەكى تومدىق مونوگرافياسىنا دا ەنگەن.

– ەلىمىزدە كەڭگىر اۋىلى، كەڭگىر وزەنى دەگەن سەكىلدى جەر-سۋ اتاۋلارى بار ەكەنىن بىلەمىز. ال تۇرا ءسوزىنىڭ ماعىناسىن كوپ جۇرت بىلە بەرمەيدى. تۇرا ءسوزىنىڭ ماعىناسى قانداي؟

 – تۇرا دەگەن ءسوز كونە تۇركى تىلىندە قورعان، قالاشىق دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. وسمان تۇرىكتەرى تىلىندە مۇنارا، بەكىنىس، ءتورت­بۇرىشتى اعاش نەمەسە تاس قۇ­رىلىس، ال سىبىردەگى حاكاس، شور قاتارلى تۇركىتىلدەس ۇلتتار تى­لىندە قالا، ءتورتبۇرىشتى ءۇي دەگەن ماعىنا بەرەدى. جالپى، ەرتىس وزەنى ساعاسىنداعى قالا اتتا­­رىنىڭ سوڭىندا تۇرا ءسوزى قوسارلانا جۇرەدى. تۇرا تۋرالى تۇ­سىنىكتەمە قىتايدىڭ XVI عاسىردا جازىلعان «سۋچجەن حۋا-ي چجي» اتتى گەوگرافيالىق ەڭبەگىندە: «قوڭىراۋلى مۇنارا قالانىڭ سول­تۇستىك باتىس بۇرى­شىنداعى تسزيۋشەنسى موناستىرىندا. ايتۋ­لارعا قاراعاندا، وسى موناستىر ەجەلگى باتىس ولكەدەگى تۇرا ەكەن» دەگەن دەرەك بار. «مين شي» كىتا­بىندا: «تۋرا (تۋلا) قىتاي تىلىندە داتاي (ۇل­كەن تەكشەلى عيمارات) دەگەن ما­عىنا بەرەدى» دەلىنگەن. XIV عاسىر سوڭىندا باتىس سىبىردەگى توبىل وزەنىنىڭ ءبىر سالاسى تۇرا وزەنىنىڭ بويىندا چينگي-تۇرا نەمەسە چيمگي-تۇرا قالاسىن استانا ەتكەن شايبان اۋلەتىنىڭ بيلىگى ورنادى. اتالعان وزەن قالانىڭ اتىمەن تۇرا وزەنى دەپ اتالدى. التىن وردا بيلىك ەتكەن تۇستا بارا­­بين ويپاتىنداعى وم وزەنى القابىندا چينگي-تۇرا (تيۋمەن)، قىزىل-تۇرا (كراسنويار)، زۋبار-تۇرا، كىسىم-تۇرا (ورىسشا دە­ۆيچي گورود، وسى اتتاس قالادان ەكەۋى بار: ءبىرى ۆاگايدىڭ ەرتىسكە قۇيار ساعاسىندا، ەندى ءبىرى يسكەر قالا­­سىنىڭ ماڭىندا)، جانگي-تۇ­را، ءسىبىر (يسكەر نەمەسە قاش­لىق) جانە تون-تۇرا (تومسك)، سون­داي-اق ابا-تۇرا (قازىرگى رە­سەي­دەگى كۋزنەتسك)، قىزىلجار-تۇ­را قا­لالارىنىڭ بولعاندىعى ءما­لىم.

– ءسىز كوپتەن بەرى كونە كارتالاردى زەرتتەپ كەلەسىز. وسى كار­تالاردى اكادەميالىق تۇر­عىدان زەرتتەۋ ويىڭىزدا بار ما؟

– ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن ءىرى جو­با جاساپ، ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە ۇسىنعانمىن. وكى­نىشكە قاراي ولار جوبامدى تۇ­سىنبەدى مە، كەرى كايتاردى. ءبىر قىزىعى، مەنىڭ جوبامنان كەيىن قا­زاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىن زەرتتەۋ باعدارلاماسى باستالدى. عىلىم جولى اۋىر جول، ول – كەيىنگى ۇرپاققا رۋحاني بايلىق جي­ناۋ جولى. وكى­نىشتىسى، ەلىمىز ماڭىزى جوق، ءبىر مەزەتتىك ءمان-ماعىناسىز كون­فە­رەنتسيالارعا اقشا ايامايدى. ال مەملەكەتتىك ماڭىزى بار عى­لىمي جوبالارعا كەلگەن­دە ساراڭدىق تانىتادى. مىسالى، XVII-XIX عاسىرلارداعى ورىس-با­تىس، ەۋروپالىق كارتالاردا قازاق دالاسىنىڭ جەر اتتارى ورىسشا اتالادى، ال وسى تۇس­تاعى شىعىس كارتالارىندا ء(مانجۇر-قىتاي، جوڭعار) قازاق جەرلەرى قازاقشا اتالادى. شوقان ەڭبەكتەرىندەگى قازاق جەرلەرىنە سايكەس كەلەدى. جەر اتاۋلارىندا تاريح ساقتالعان. وعان ناعىز، ءوز ىسىنە جەتىك بىلىكتى ماماندار كەرەك، الەمدىك عىلىمدى دايەكتى عىلىمي تۇجىرىمدارمەن مويىنداتۋ كەرەك. جەر اتتارىنىڭ تاريحىن دالەلدەۋ تاريحي كارتو­گرا­فيالىق، ەتيمولوگيالىق، ار­حەولوگيالىق دالەلدەردى قاجەت ەتە­دى. گەرمانيانىڭ گۋمبولدت قو­رى ءXىII-ءXVIى عاسىرلار ارالىعىنداعى ەۋرا­زيانىڭ تاريحي گەوگرافياسى تۋرالى اكادەميالىق زەرتتەۋلەرىمە جاقسى قولداۋ كورسەتتى. ال وسى ەڭ­بەگىمنىڭ جالعاسىن ء(حVىىى-ءحىح عع.) ءوز ەلىمدە زەرتتەيىن دەپ مينيس­ترلىككە ءوتىنىش بەرگەن ەدىم، جوبام وتپەي قالدى. جوبامدى قاراعان «ما­ماندار» قازاق تاريحى ءۇشىن ماڭىزى جوق دەگەن ءۋاج ايتقان سەكىلدى. دەسەك تە، مەنىڭ عىلىمي جۇمىستارىمدى قولداپ، قۋاتتاعان بەردىبەك ساپار­باەۆ سياقتى ەل اعالارىنا، اكادەميك تۇياقباي رىسبەكوۆكە العىسىم شەكسىز.

– قۇندى دەرەكتەرگە تولى سۇح­باتىڭىز ءۇشىن العىس بىلدىرەمىز.

 

رەنات كارتاسى. 1716-1733 جىلدار شاماسىندا سىزىلعان

1

 

مانجۇرلەردىڭ تسيانلۋن دەگەن پاتشاسى 1760 جىلى سىزدىرعان كارتا

2

وسكەمەن

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تەاتردىڭ ونلاين تارتۋى

رۋحانيات • كەشە

ءۇي جانۋارىنان ۆيرۋس جۇعا ما؟

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار