جاھاندانۋدىڭ كەرى اسەرى
اقش پەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا قاتىناسى سوڭعى ونجىلدىقتا ءتۇرلى كەلىسپەۋشىلىكتەرگە نەگىز بولىپ كەلدى. دەگەنمەن, 2018 جىلدان باستاپ ماسەلە ابدەن ۋشىعىپ, ساۋدا سوعىسىنا ۇلاستى. سالدارىنان قىسقا مەرزىمدە حالىقارالىق ساۋدا باسەڭدەپ, قارجى داعدارىسى تۋىنداۋى ىقتيمال. ال ۇزاق مەرزىمدى بولاشاقتا ماسەلە, ءتىپتى كۇردەلەنىپ, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى مەن ەۋروپالىق وداق ەكى دەرجاۆا اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتە قاي جاعىنا شىعارىن بىلمەي, حالىقارالىق ساۋداعا كەدەرگىسىن كەلتىرۋى ىقتيمال. بۇل تۋرالى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ ەكونوميستەرى ايتادى.
ترامپ پرەزيدەنت بولىپ سايلانعاننان كەيىن اقش قىتايدان كەلەتىن تەمىر مەن بولاتقا سالىناتىن باج سالىعىن كوتەرىپ جىبەردى. ارتىنشا قىتاي قۇراما شتاتتاردان يمپورتتالاتىن سويا سەكىلدى ەگىستىك ونىمدەرىنە باج سالىعىن كوتەردى. كەيىن بۇل ءتىزىم بىرتە-بىرتە كوتەرىلىپ, قازىر تاراپتار ءوزارا ساۋدادا مىڭنان استام ءونىم تۇرلەرىنە باج سالىعىن ءوسىرىپ قويدى. سىرتتاي قاراعاندا ماسەلە تەك وسى ەلدەرگە عانا قاتىستى بولىپ كورىنگەنىمەن, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ساراپشىلارى ماسەلەنىڭ جاھاندىق سيپاتقا يە ەكەنىن ايتادى. حۆق مالىمەتىنشە, قوس ەل اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى 2008 جىلداعى قارجى داعدارىسىنان بەرگى ەڭ ۇلكەن جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىسقا اينالماق.
جالپى, اقش پرەزيدەنتىنىڭ سايلاۋالدى ريتوريكاسىندا دا, ودان كەيىنگى پوزيتسياسىندا دا الەمدىك ەكونوميكا مەن حالىقارالىق ساۋدانىڭ جاھاندانۋىنان قۇراما شتاتتارداعى قاراپايىم جۇمىسشىلار, ياعني ورتا تاپ پايدا كورىپ وتىرماعانى ايتىلعانى ءمالىم. ياعني, اقش ەكونوميكاسى دامىعانىمەن, كاسىپكەرلەر ىشكى جۇمىس كۇشىن قىمباتسىنىپ, لاتىن امەريكاسى مەن ازيادان كەلەتىن ەڭبەك ميگرانتتارىن جۇمىسقا الدى, مۇنىڭ ءبارى جەرگىلىكتى ەڭبەك نارىعىنداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىردى.
تيىسىنشە, امەريكالىقتاردىڭ ەڭبەك شارتتارى تومەندەپ كەتكەن. وعان قوسا تەحنولوگيانىڭ دامۋى دا ورتا تاپ جۇمىسكەرلەردىڭ ەڭبەكتەرىنە دەگەن سۇرانىستى تومەندەتكەن. رەسپۋبليكالىق پارتيادان, ياعني ورتا تاپتىڭ اتىنان سايلانعان ترامپ الەم ەكونوميكاسى مەن حالىقارالىق ساۋداعا «سوعىس اشۋعا» تۇرتكى بولدى.
قىتاي دامۋشى ەل مە, دامىعان ەل مە؟
ترامپتىڭ قىتايدان كەلەتىن ءونىمدى تەجەۋىنە ەكىنشى ءبىر سەبەپ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ كەي زاڭنامالارىنا بارىپ تىرەلەدى. ونىڭ حالىقارالىق ۇيىمدار مەن وداقتاردى ۇناتا قويمايتىنىن ءبارى بىلەدى. بىراق ول دا نەگىزسىز ەمەس. امەريكالىق تۇرعىدان قاراعاندا اق ءۇي باسشىسىمەن دە كەلىسۋگە بولادى. ماسەلەن, ەۋروپا قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ ءۇشىن قۇرىلعان ناتو-عا ەڭ كوپ قارجى بولەتىن ەۋروپالىقتاردىڭ وزدەرى ەمەس, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى اقش. سول سەكىلدى, ترامپ دسۇ-دا دا «اقىلعا سىيمايتىن» ەرەجەلەر بار ەكەنىن ايتادى. دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر ءوزارا ساۋدادا بەلگىلى ءبىر تاۋارلارعا باج سالىعىن كورسەتىلگەن كورسەتكىشتەن اسىرماۋى ءتيىس. بۇل – ۇيىمنىڭ ەرەجەسى. دەگەنمەن, دامۋشى ەلدەر ءۇشىن جەڭىلدىكتەر دە قاراستىرىلعان. ماسەلەن, قازاقستان سەكىلدى دامۋشى ەلدەر نيدەرلاند سەكىلدى دامىعان ەلدەردەن كەلەتىن كەي تاۋارلارعا باج سالىعىن قالاعانىنشا كوتەرە الادى. بۇل دامۋشى ەلدەردى قولداۋ ءۇشىن قابىلدانعان ورتاق شەشىم.
ال مۇنىڭ اقش پەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا سوعىسىنا قانداي قاتىسى بار دەگەنگە كەلسەك, قىتاي دسۇ-عا كىرگەندە دامۋشى ەل رەتىندە قابىلداندى. ال قازىر اسپاناستى ەلىن دامۋشى ەل دەپ ايتۋعا بولمايدى. ترامپتىڭ پىكىرى دە وسى. قىتاي – دامىعان ەل. سوندىقتان بەيجىڭگە قىرعىزستان مەن نەپالعا بەرىلەتىن جەڭىلدىكتەردى بەرمەۋ كەرەك. الايدا دسۇ وكىلدەرى ترامپتىڭ بۇل ۋاجىنە كەلىسە قويمادى. ناتيجەسىندە ترامپ ءوز بەتىنشە «ادىلدىك ورناتىپ», قىتايدان كەلەتىن تاۋارلارعا دسۇ ەرەجەسىنە قاراماستان باج سالىعىن كوتەرىپ تاستادى. ال قىتاي, ارينە, وزدەرىن ءالى دە دامۋشى ەل سانايدى. دسۇ جەڭىلدىكتەرىن الۋ ءۇشىن ولارعا دامۋشى ەل دەپ تانىلعانى ءتيىمدى. دسۇ ازىرگە قىتايدى جاقتاپ وتىر. بۇل جەردە دسۇ-نىڭ دا ۇستانىمىن تۇسىنۋگە بولادى. قىتاي ەكونوميكالىق قۋاتتى ەل بولعانىمەن, حالىقتىڭ جاعدايى مەن ءومىر ءسۇرۋ ستاندارتتارى دامىعان ەلدەردەگىدەي ەمەس. سول ءۇشىن دسۇ قىتايدى دامىعان ەلدەر قاتارىنا قوسپاي وتىر.
ەگەر وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ساراپشىلار 2020 جىلى اقش-تاعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا دەموكراتتار جەڭىسكە جەتسە, ساۋدا سوعىسى توقتايدى دەپ بولجاعان ەدى. الايدا, بىرەر اپتا بۇرىن دەموكراتتار اتىنان پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر مايكل بلۋمبەرگ پەن ەليزابەت ۋاررەن ەگەر پرەزيدەنت بولىپ سايلاناتىن بولسا, قىتايعا قارسى ساياساتتى قاتاڭداتاتىنىن جاسىرعان جوق. ولاردىڭ پىكىرىنشە, قىتايدى ارىپتەس ەل دەپ ەمەس, قاتەر دەپ قابىلداۋ كەرەك. قوس كانديداتتىڭ قازىرگى باعىتى ءبىر كەزدەگى ترامپتىڭ ريتوريكاسىنان دا اسىپ كەتتى. دەمەك, 2020 جىلى مەيلى رەسپۋبليكالىقتار جەڭسىن, مەيلى دەموكراتتار سايلانسىن, قىتايعا قارسى ساۋدا سوعىسى كۇشەيمەسە, باسەڭدەيىن دەپ تۇرعان جوق.
قىتاي وزگەرۋى كەرەك
سونىمەن, ساۋدا سوعىسى الەمدىك نارىققا, ەكونوميكالىق دامۋعا قالاي كەسىرىن تيگىزەدى دەگەنگە كەلسەك, قىتاي تاۋارىنىڭ ەڭ باستى تۇتىنۋشىلارىنىڭ ءبىرى اقش يمپورتتى ازايتسا, قىتايدىڭ زاۋىتتارى تاپسىرىسسىز قالىپ, ءوندىرىس ازايادى. ال قىتاي ءوندىرىسى ءبىرىنشى كەزەكتە تاياۋ شىعىستاعى شيكىزاتپەن جۇمىس ىستەيتىنى بەلگىلى. ياعني, ساۋدا سوعىسىنىڭ كەسىرىنەن مۇنايعا سۇرانىس ازايىپ, باعا دا قۇلدىراۋى ىقتيمال. ءبىر قىزىعى, بۇل اقش ءۇشىن كەرىسىنشە ءتيىمدى. 2016 جىلدان بەرى ترامپتىڭ تۋيتتەردە وپەك-پەن «قىرىلىسىپ» كەلە جاتقانىن بىلەمىز. اق ءۇي باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, مۇناي باعاسى قازىر جاساندى تۇردە كوتەرىلىپ وتىر. نارىقتىق قۇنىنان الدەقايدا قىمبات.
قورىتا ايتار بولساق, وتكەن عاسىردا قۇرىلعان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى رەفورمالانۋى ءتيىس. بۇل تۋرالى قازىر پروگرەسسيۆتى ەكونوميستەر دە مالىمدەپ وتىر. ەگەر وتكەن عاسىردا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەرگە ورتاق ەرەجە قويىپ, سول ەرەجە ءوز دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەي العان بولسا, قازىرگى حالىقارالىق ساۋدا ەكى ەل اراسىنداعى ءوزارا كەلىسىمدى قاجەت ەتەدى. ال قىتاي سەكىلدى مەملەكەتتەر ءۇشىن تىپتەن ەرەكشە جاعداي دەپ قاراستىرۋ كەرەك. قىتاي قازىر الەمدىك نارىقتا ءوز ورنىن ساقتاپ قالعىسى كەلسە, ىشكى زاڭنامانى بارىنشا ەۋروپالىق مودەلگە كوشىرۋ كەرەك. بۇل ارينە, يندۋستريالاندىرۋ مەن زياتكەرلىك مەنشىككە قاتىستى. ەگەر زاڭناما وزگەرمەيتىن بولسا, تەك قانا اقش ەمەس, بولاشاقتا وزگە دە دامىعان ەلدەر قىتايدىڭ قوس ستاندارتىنا قارسىلىعىن بىلدىرمەك.
