قازاقتىڭ قايسار رۋحىنىڭ سيمۆولى

بۇل ەسىمدى ايتقاندا كوكىرەگى وياۋ ءاربىر ادامنىڭ كوز الدىنا ەڭ الدىمەن حرۋششەۆ سەكىلدى قولىندا شەكسىز بيلىگى بار, ءوزىمشىل, ۇردا-جىق باسشىعا قارسى ايقاسقان قايسار قازاق ەلەستەيدى. قاشاندا حالىق ءوزى سۇيگەن ۇل­دارىنىڭ ۇلىق ىستەرىن اۋزىنان تاستاماي ايتىپ جۇرەدى. ونىڭ ىشىندە بولماعاندى بولدىرىپ, كەيبىر وقيعالاردى اڭىزعا اي­نالدىرىپ جىبە­رەتىندەرى دە از كەزدەسپەيدى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى جۇمابەك تاشەنوۆ 1915 جىلدىڭ 20 ناۋرىزىندا قازىرگى استانالىق وبلىستىڭ ارشالى اۋدانىنداعى تاناكول اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول جاسىنان العىر, وجەت بالا بولىپ وسەدى. وقۋدا الدا, بەلسەندى, جۇرگەن-تۇرعان ورتاسىندا ۇنەمى الىمدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. مەكتەپتەن سوڭ ول اقمولانىڭ قۇرىلىس تەحنيكۋمىن بىتىرەدى. وسى جەردە كومسومول بەلسەندىسى بولعان ونى بىردەن ۆيشنەۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنە جۇمىسقا الادى. ودان ءارى قىزمەت باسپال­داقتارى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىندە, اقتوبە وبلىستىق پارتيا كومي­تەتىندە جالعاسادى. وسى, سوڭعى وبلىستا ول وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلانادى. سول ايماقتاردا دا ونىڭ ورەلى ىستەرىنىڭ ءىزى بار. 40-قا ەندى عانا تولعان جاسىندا, 1955 جىلى جۇمابەك تاشەنوۆ قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە سايلانىپ, ونى بەس جىل اتقارادى. بۇل رەسپۋبليكاداعى ءوزىنىڭ ورنى جاعىنان ەكىنشى قىزمەت بولاتىن. ءدال سول جىلدارى دىنمۇحامەد قوناەۆ مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعانى بەلگىلى. ءسويتىپ, الاشتىڭ ەكى ارداقتىسى رەسپۋبليكاداعى ەكى ۇلكەن قىزمەتتىڭ باسىندا قاتار وتىرادى. 1960 جىلى د.قوناەۆ قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالعاندا, ونىڭ ورنىن جۇمابەك تاشەنوۆ باسىپ, ءبىر جىل ۇكىمەت باسشىسى بولادى. ءوزىمىز كورگەن-بىلگەن, الىس-جاقىن تاريحتا حالىقتىڭ جادىندا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق مۇددەنى قورعاعانداردىڭ عانا ەسىمى وشپەيدى جانە ولار جىل وتكەن سايىن جاڭعىرا بەرەدى. بولاشاقتا دا سولاي بولاتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى, ولار وزدەرىنىڭ قاراقان باستارىن ەمەس, تاپتىق, رۋلىق بولە-جارۋدى ەمەس, بارلىق قازاقتىڭ تۇتاس ەل بولۋىن, باسقالارمەن تەڭ بولۋىن اڭساعان ارىستار. وسى قاتاردا جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ دە ەسىمى تۇرارى انىق. قازىردىڭ وزىندە وعان استانادان جارقىراعان جاڭا كوشەنىڭ اتى بەرىلدى. بۇل – قازىرگى قازاقستان باسشىلىعىنىڭ, حالىقتىڭ ءوزىنىڭ جوعىن جوقتاعان ۇلدارىنىڭ ەسىمىن ەشۋاقىتتا دا ۇمىتپايتىندىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى. جۇمەكەڭنىڭ ءومىرىن زەرتتەپ, ونىڭ تاريحي تۇلعاسىن كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ جولىندا تەر توگىپ جۇرگەندەر از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى كارىشال اسان اتا. ول ءوزىنىڭ ج.تاشەنوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە جازعان كىتابىندا جۇمەكەڭنىڭ ومىرىنە بايلانىستى كوپتەگەن قۇندى قۇجاتتاردى كەلتىرۋمەن قاتار, ونى جاقسى بىلەتىن, ىستەرى مەن ارەكەتتەرىن ءوز كوزدەرىمەن كورگەن ارىپتەستەرى, جولداستارى ءجا­نە سول كەزدەگى جاس دوستارى پروفەسسور س.كەن­جە­باەۆتىڭ, اكادەميكتەر س.قيراباەۆتىڭ, ح.ار­ىس­تانبەكوۆتىڭ, گەنەرال س.نۇرماعانبەتوۆتىڭ جانە ت.ب. ەستەلىكتەرىن كەلتىرگەن. سول ەستە­لىك­تەردىڭ بىرىندە ونىڭ ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان جاساعان ەڭبەكتەرىنىڭ قاتارىندا قازاق كسر جوعارى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە سايلانعان سوڭ-اق الماتىنىڭ ەڭ ۇلكەن ماگيسترالدى كوشەسىن ابايدىڭ اتىمەن اتاۋدى جانە كوشەنىڭ ەڭ تورىنە اقىننىڭ الىپ ەسكەرتكىشىن قويۋدى ۇسىنعانى ايتىلادى. ول كەزدە ماسەلەنىڭ ءبارى كرەملدە شەشىلەتىن ەدى عوي, اقشا جوق دەپ از شىعىننىڭ ءوزىن قيىنسىنعان شەنەۋنىكتەرگە ول تبيليسيدە – رۋستاۆەليدىڭ, ماسكەۋدە – گوركيدىڭ, تاشكەنتتە – ءناۋايدىڭ سونداي ەسكەرتكىشتەرى بارىن العا تارتا وتىرىپ, ۇتىمدى سوزبەن ۇعىنىقتى دالەل كەلتىرگەن كورىنەدى. ماسكەۋ­دەگىلەر امالسىز مويىنسۇنىپ, ابايدىڭ اتىمەن كوشە اتاۋعا جانە الىپ ەسكەرتكىشىن ورناتۋعا رۇقسات بەرگەن ەكەن. كەزىندە باستالىپ, سودان بەرى اياقتالماعان مەدەۋ مۇز ايدىنىنىڭ قۇرىلىسى دا وسى جۇمەكەڭنىڭ كۇش سالۋىمەن دىتتەگەن جەرىنە جەتكىزىلگەن كورىنەدى. ول ءوزىنىڭ ماسكەۋدەگى ارىپتەسى, سول كەزدەگى كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ەلدەگى ءۇش بيلىكتىڭ ءبىرىنىڭ قۇلاعىن ۇستاپ وتىرعان ك.ۆوروشيلوۆتى الماتىعا شاقىرىپ, وعان مەدەۋدىڭ تاماشا تابيعاتىن كورسەتە ءجۇرىپ, سونىڭ كومەگىمەن قۇرىلىستى اياقتاۋعا قاراجات ءبولدىرىپتى. پارتيانىڭ 1956 جىلعى حح سەزىنەن كەيىن ستاليندىك قىزىل تەررور جىلدارىندا جازىقسىز جاپا شەككەندەردى اقتاۋ باستالدى عوي. قازاقتىڭ دا نەبىر جاقسىلارى مەن جايساڭدارى وسى تەرروردا رەپرەسسياعا ۇشىراپ, قۇربان بولدى ەمەس پە. رەپرەسسيا قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ توراعالىعىنا جۇمابەك احمەت ۇلى سايلانىپ, ول ولاردىڭ ەسىمدەرىن قايتادان جارىققا شىعارۋدا ۇشى-قيىرسىز ەڭبەك سىڭىرەدى. ساكەن, ءىلياس, بەيىم­بەتتىڭ سول جىلداردا وتە ساپالى بولىپ شىعىپ, حالقىمەن قايتا قاۋىشقان شىعار­ما­لارىنىڭ جاريالانۋى دا وسى جۇمەكەڭنىڭ تىكەلەي كۇش سالۋىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسادى. سونداي-اق, 1958 جىلى قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ ماسكەۋدەگى ونكۇندىگىن وتكىزۋگە ۇلكەن كۇش-جىگەر جۇمساپ قانا قويماي, بەس بىردەي قازاق ونەر­پازىنا ەڭ جوعارى اتاق – “كسرو حالىق ءارتىسى” اتاعىن الىپ بەرۋدە دە جۇ­مابەك تاشەنوۆ ۇلكەن قاجىرلىلىق كور­سەت­كەن. وسىدان كەيىن وسىنداي كولەمدە جوعارى اتاق الۋ قازاق توپىراعىندا بۇرىن-سوڭدى بولعان ەمەس. ول جىلدارى رەسپۋبليكالار جوعارعى كەڭە­سىنىڭ توراعالارى كسرو جوعارعى كەڭەسى ءتورا­عاسىنىڭ ورىنباسارلارى بولىپ ەسەپتەلەتىن­دىكتەن, ءبىر اي بويى كەزەكپەن ماسكەۋدە قىزمەت ەتە­تىن ءتارتىپ بولعان. جۇمەكەڭ وسى ءمۇم­كىن­شىلىكتى حالقىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن مولىنان پاي­دا­لانعان. سونىڭ ىشىندە, كوپتەگەن دەرەكتەر مۇح­تار اۋەزوۆتىڭ “اباي جولى” رومانىنىڭ لە­نيندىك سىيلىققا وتۋىنە دە جۇمەكەڭ وسى قىزمەتى ارقىلى كوپ كۇش سالعانىن كولدەنەڭ تارتادى. جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن شىققان ءوزىنىڭ “برەجنەۆكە حات” اتتى ماقالاسىندا باۋىرجان مومىش­ ۇلىنا باتىر اتاعى بەرىلۋىن سۇراپ 1980 جىلى حات جازىلعانىن, وعان قازاقتىڭ ەڭ اتاقتى دەگەن ءبىراز ادامدارىنىڭ قول قويعانىن جازادى. سولاردىڭ اراسىندا بولعان عابيت مۇسىرەپوۆ مۇنداي تالپىنىستىڭ جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ تۇسىندا دا بولعانىن, ول ءوزىنىڭ ماسكەۋدەگى قىزمەتىن پايدالانىپ, باتىر اتاعىن بەرەتىن كوميسسيانىڭ باسشىسى, مارشال ي.كونەۆتى وزىنە شاقىرىپ, وعان سالماق سالعانىن ايتادى. بىراق توڭمويىن مارشال باۋكەڭە باتىر اتاعىن بەرۋگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىققان ەكەن. بۇل ماسەلە وسىلاي بولىپ شەشىلمەسە دە جۇمەكەڭ باۋكەڭنىڭ “زا نامي موسكۆا” كىتابىنىڭ يدەو­لوگيالىق كەدەرگىلەردى بۇزىپ ءوتىپ, جارىق كورۋىنە كومەك جاساي العان. جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىنا بار ىنتا-شىنتاسىمەن اشىق كىرىسكەنىنە جۇزدەگەن مىسالدار كەلتىرۋگە بولادى. سول ءۇشىن تاياق جەپ جاتسا دا ول تايسالماعان. تىڭ ولكەسىن رەسەي فەدەراتسياسىنا قوسۋ تۋرالى كوكپ ورتالىق كوميتەتىندەگىلەر پىكىرىن سۇراعاندا ول: “مەن ءوزىم اقمولادا تۋىپ-ءوستىم, مەنىڭ اتا-انامنىڭ, اتا-بابامنىڭ جانى وسى جەردە جاي تاپقان. ەندى وسى جەردى بىزدەن الىپ, رەسەيگە بەرگەلى وتىرسىزدار. مۇندايمەن ەشبىر قازاق كەلىسپەيدى. ويلانىڭىزدار, جولداستار! مەن وسىنداي ماسەلەنىڭ كوتەرىلگەنىنىڭ وزىنە جان-تانىممەن قارسىمىن!” دەپتى. ال وڭتۇستىكتەگى ءۇش اۋداننىڭ جەرىن وزبەكستانعا بەرۋ تۋرالى پىكىرىن سۇراعاندا مۇنداي ماسەلەنى دە شەشۋ تۇگىل كوتەرۋدىڭ وزىنە قارسى ەكەنىن ايتقان. بۇعان شامدانىپ قالعان حرۋششەۆ: “كسرو ءبىرتۇتاس مەملەكەت, قاي رەسپۋبليكاعا قانداي جەردى بەرۋ كەرەكتىگىن ءبىز سىزدەن سۇراماي-اق شەشە الامىز”, دەگەندە: “ولاي بولسا, بۇل كسرو كونستيتۋتسياسىنا قارسى شىققان­دا­رى­ڭىز. ال وندا ءاربىر رەسپۋبليكانىڭ تەرري­تو­رياسى ونىڭ بۇلجىماس مەنشىگى دەلىنگەن, بە­كى­تىلگەن كونستيتۋتسيانىڭ تالابى ورەسكەل بۇ­زىلسا, ءبىز حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ارالاسۋىن سۇراۋعا قاقىمىز بار”, دەپ تويتارىپ تاستايدى. ونىڭ بۇل ءسوزىن ەستىپ, سول جەردە بولعان جەر قوزعالسا قوزعالمايتىن د.قوناەۆتىڭ ءوزى جۇ­مە­كەڭنىڭ باتىلدىعىنا تاڭعالعانىن جاسىرا ال­ماي, قوناق ۇيگە كەلە جاتىپ: ء“سىزدىڭ ءجۇ­رە­گىڭىز ادامدىكى ەمەس, ارىستاندىكى شىعار”, دەگەن ەكەن. ال تىڭ ولكەسىن باسقارىپ وتىرعان ت.سو­كو­لوۆتىڭ قازاق وكىمەتىنىڭ بيلىگىن مويىن­داعىسى كەلمەي, موينىن قيسايتىپ, ماسكەۋگە بۇرا تارتقانىن كورگەندە شىداي الماي كۇيىپ كەتىپ, ارنايى ۇشاقپەن سول كەزدەگى تسەلينو­گرادقا ۇشىپ كەلىپ: “قازاقستانعا باعىنعىڭ كەلمەسە, 24 ساعاتتىڭ ىشىندە بۇل جەردەن تابا­نىڭدى جال­تىرات. ەسىڭدە بولسىن, تىڭ ولكەسى ەشقاشاندا رەسەيگە بەرىلمەيدى, انا جاقتاعى باستىقتارىڭا دا سولاي دەپ ايت”, دەگەن ەكەن. ءاري­نە, مۇنداي سوزدەردى جۇرەگىنىڭ تۇگى بار ادام عا­نا ايتا السا كەرەك. حالىقتىڭ سۇيسىنگەننەن اۋ­زىنان تاستاماي ايتىپ, ءتۇرلى اڭىزدارعا اي­نال­دىرىپ جۇرگەن ەرلىكتەرىنىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي. جۇمەكەڭ قولىندا بيلىك بولعاندا قازاقتىڭ بارلىق شىعارماشىلىق ادامدارىنا, دارىندى تۇلعالارىنا پايدالى ءىس جاساۋعا قۇلشىنا كىرىسكەن. جانە وندايلارى ءبىر رەتتىك, جاق­سى­اتتى كورىنۋدىڭ قامى ەمەس, جۇيەلى تۇردە الدىنا قويىلعان ماقساتتى ارەكەتتەر ەكەندىگى ونىڭ ءومىر جولىنان القالاپ كورىنىپ تۇرادى. ەڭبەكتىڭ مايتالمان شەبەرلەرى ىبىراي جاقاەۆ پەن جازىلبەك قۋانىشباەۆتىڭ ەڭبەك ەرى اتانۋىنا دا جۇمەكەڭ تىكەلەي ۇلەس قوسىپ, قايرات كورسەتكەن. كوپ جىلداردان بەرى ءجايلى ۇيگە قولدارى جەتپەي, ءار بوساعاعا تەلمىرىپ سوزدەرىن وتكىزە الماي جۇرگەن قازاق ين­تەلليگەنتسياسىنا 120 پاتەرلىك ءۇيدى تو­لى­عىمەن بەرگىزگەن دە جۇمابەك تاشەنوۆ ەدى. ونىڭ وسى ەرلىگىن حالىق كۇنى بۇگىنگە دەيىن اڭىز ەتىپ ايتادى. “قازاق اۋىلى” اتانعان سول ءۇي­دىڭ ءبىر تۇرعىنى بولعان, قازاق ادەبيەتىنىڭ قا­زىرگى كوزى ءتىرى كلاسسيكتەرىنىڭ ءبىرى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ تە جۋىردا “ەگەمەنگە” شىققان ەستە­لىگىندە سول ءۇيدى جۇرتقا جۇمەكەڭنىڭ ءوزى تىكەلەي ءبولىپ بەرگەنىن اتاپ كورسەتتى (“ەق”, 20.01.2010 ج). قازاق كادرلارىنىڭ وسۋىنە, ولاردىڭ جوعارى ورلەۋىنە دە جۇمەكەڭ قولدان كەلگەن بارلىق جاقسىلىعىن جاساپ باققان. ءبىر كەزدەرى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى دە, ەكىنشى دە حاتشىسى ورىس بولعان ەكەن. سوعان جۇمەكەڭ اشىق نارازىلىق ءبىل­دىرىپ, ەكىنشى حاتشىلىققا فازىل كارىبجانوۆ­تى ۇسىنىپ, دالەلدى ۇسىنىسپەن ونى بەكىتتىرەدى. شاھماردان ەسەنوۆتىڭ دارىنىن دا العاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تانىپ, قولداۋ كورسەتكەن ەكەن. ونى گەولوگيالىق پارتيا باسشىلىعىنان بىردەن گەولوگيا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, ارتىنان ءمينيستردىڭ ءوزى بولۋىنا ىقپال ەتىپتى. وزىنە قارسى شىعىپ, ۇلتتىق مۇددەنى اشىق قورعاعانى ءۇشىن حرۋششەۆ ونى قىزمەتىنەن الىپ, تومەنگە قۇلديلاتىپ جىبەردى. 1961 جىلدان باس­تاپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ول شىمكەنت وب­لىسى (قازىرگى وڭتۇستىك قازاقستان) اتقارۋ كو­مي­تەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە بولدى. جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋدا ءالى دە جەتىسپەيتىن جايلار بار. ماسەلەن, استانادا ەسكەرتكىشىنىڭ تۇرعىزىلۋى كەرەك-اق دۇنيە. ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن جاستارعا تانىتۋ, ۇلگى ەتۋ ماقساتىندا جوعارى وقۋ ورىندارىندا عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزىلسە دە قۇبا-قۇپ بولار ەدى. بيىل 95 جىلدىعى اتالىپ ءوتىپ جاتقان ەسىل ەردىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا دايىندىق تا ۇنەمى نازاردان تۇسپەگەنى كەرەك-اق. ەرەكبولات قابىلدين, ساياساتتانۋشى, جاقسىباي سامرات.