اقاي نۇسىپبەك ۇلىمەن قاتار ەڭبەك ەتكەن اكادەميك ماناش قوزىباەۆ وعان ء«داۋىر شەجىرەشىسى» دەپ باعا بەرگەن بولسا, قازاق ءتىلىنىڭ ۇلكەن جاناشىرى, اكادەميك ءابدۋالي قايدار اقاڭنىڭ جۇمىستى قاتال تالاپ ەتەتىن جان بولعانىن ايتادى. سويتە تۇرا, ازاماتتىق ابزال قاسيەتىنەن اينىمايتىنىن دا ۇلگى ەتەدى. «اقاڭ قوعامدىق عىلىمدار بويىنشا ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن كەزىندە مەن ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەدىم. ديرەكتورىمىز بەلگىلى عالىم ىسمەت كەڭەسباەۆ بولاتىن. سان الۋان عىلىمي-ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىمەن كۇندە دايەكتى تۇردە اينالىسىپ وتىراتىن ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ «قۇلاق كەستى ق ۇلى» – ينستيتۋتتار ديرەكتورلارىنىڭ ورىنباسارلارى. مەن سول جىلدارى اقاڭمەن قىزمەت بابىنا بايلانىستى ءجيى كەزدەسىپ, تاپسىرمالارىن ورىنداپ ءجۇردىم. ءبىر قاراعاندا تىم قاراپايىم, اۋىلداعى تانىس ادامدار سياقتى وزىنە باۋراي سويلەيتىن, ىستەن باسقا ارتىق اڭگىمەسى جوق ادام بولىپ كورىنگەنمەن, تاپسىرعان جۇمىستى قاتال تالاپ ەتەتىن ەدى. سول تاپسىرما ورىندالىپ, ويداعىداي بولىپ شىققاندا عانا اقاڭنىڭ قاباعى جادىراپ, ءبىز سياقتى جاستاۋ باسشىلارعا اعالىق مەيىرباندىقپەن قاراپ, اشىلا سويلەپ, اقىلىن ايتىپ, جىلى قاباقپەن شىعارىپ سالۋشى ەدى. مەن ءتارىزدى اكادەميكتى «دۇنيەگە كەلتىرگەن» اكادەميك اعالارىمدى ەرەكشە ءبىر ىلتيپاتپەن ەسكە الامىن. اقاڭنىڭ جاقسىلىعىن كەزىندە وزىنە دۇرىستاپ ايتا الماعان ەدىم. ەندى ەستەلىك رەتىندە بولسا دا مارقۇمنىڭ ۇلى رۋحى الدىندا باسىمدى تاعى ءبىر ءيىپ, تاعزىم ەتەمىن!» دەپتى ءابدۋالي اعا ءوز ەستەلىگىندە.
ا.نۇسىپبەك ۇلى ءومىر سۇرگەن كەزەڭ ءتۇرلى وزگەرىستەرگە, ءتىپتى حالىق تاعدىرى تارازىعا تارتىلعان ساتتەرگە دە تولى بولدى. اكادەميك سالىق زيمانوۆ ايتقانداي, اۋمالى-توكپەلى زاماندا, مۇڭ مەن زاردىڭ, ايتىس پەن تارتىستىڭ, ءومىر مەن ءولىمنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرسە دە ازاماتتىق تۇلعاسىنا داق تۇسىرگەن جوق. جاس ماماندارعا, عالىمدارعا قاتتى ءىش تارتىپ, ولاردىڭ عىلىم الەمىندەگى ءوز ورنىن قالىپتاستىرۋىنا قامقورلىق جاسادى.
1944 جىلى ي.پانفيلوۆ اتىنداعى №8 گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ ساياسي ءبولىمىنىڭ نۇسقاۋشىسى, مايور ا.نۇسىپبەكوۆ كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالىنىڭ پرەزيدەنتى ق.ساتباەۆتىڭ اتىنا جولداعان حاتىندا كەلەشەكتە جازىلاتىن وتان سوعىسى تاريحىنا بايلانىستى, مايداندا ەرلىكپەن شايقاسقان قازاقستاندىق جەرلەستەرىمىز تۋرالى ماتەريالداردى وسى باستان جيناي بەرۋ ماڭىزدى ەكەنىن, سونداي ەرلەردىڭ ءبىرى تولەۋعالي ابدىبەكوۆ تۋرالى قۇجاتتاردى جىبەرىپ وتىرعانى ايتىلادى. سوعىستا 398 فاشيست جەندەتىن جەر جاستاندىرعان اتاقتى مەرگەن ت.ابدىبەكوۆتىڭ مەرگەندىك كىتاپشاسى مەن حاتتارىن قوسا جىبەرىپتى. كەيىنىرەك ءساتى تۇسكەندە وزىنەن سۇراعانىمدا, مايداندا ساياسي قىزمەتكەر رەتىندە مەرگەندەر اراسىندا بولعانىن ايتتى. تولەۋعالي جارالانىپ, گوسپيتالدا ەمدەلگەندە, حات جازىسىپ تۇرعان ەكەن. ول نوۆوسوكولنيكي تۇبىندە قازا تاپقاندا, قورجىنىنان مەرگەندىك كىتاپشاسىمەن بىرگە, سول حاتتار دا شىعىپتى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يبراھيم ءشامشات ۇلى ا.نۇسىپبەك ۇلىنىڭ باتىل ادام بولعانىن ايتادى. ءيا, كەڭەس داۋىرىندە كەي شەشىمدەردى باتىلدىقپەن, ۇلكەن تاۋەكەلمەن قابىلداۋعا تۋرا كەلدى. «باتىلدىقسىز كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ شەشىلمەيتىنى, باتىل ەمەس ادامنىڭ ەز بولاتىنى بەلگىلى عوي. 1950 جىلداردىڭ باس كەزىندە قازاق عالىمدارىنا كۇدىكتەنە, مەنمەندىكپەن قاراۋ ەتەك الدى. وسىنداي جاعىمسىز, ناسىلشىلدىك قۇبىلىستىڭ قالدىقتارى 1960 جىلدارى دا كەزدەسىپ قالاتىن. اقاي باسقارىپ وتىرعان ينستيتۋتتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ۆ.كۋزنەتسوۆ ورەسكەل ارەكەتكە ءجيى ۇرىناتىن. ول نوۆوسىبىردەگى ءبىر جولداسىنا: «مەن كالبيتتەردى ۇيرەتۋدەن شارشاپ ءجۇرمىن», دەپ حات جازىپتى. بۇل حات ۇمىتىلىپ, جىبەرىلمەي قالعان جەرىنەن قولعا ءتۇسىپ, كۋزنەتسوۆتىڭ شوۆينيستىك ناسىلشىلدىگى اشكەرەلەندى. ينستيتۋت ديرەكتورى ا.نۇسىپبەكوۆ ونىڭ كىتاپشاسىنا «شوۆينيستىك كوزقاراسى ءۇشىن جۇمىستان بوساتىلدى» دەپ جازىپ, ورنىنان بوساتتى. ول كەزدە بۇل باتىل ارەكەت ەدى» دەپ جازادى ي.ءشامشات ۇلى.
ا.نۇسىپبەك ۇلى سونىمەن قاتار جان-جاقتى ءبىلىمدار, كوپ بىلەتىن كوشەلى كىسى بولدى. ءوزى عۇمىرىن ارناعان تاريح عىلىمىنا عانا ەمەس, بارلىق سالاعا قاتتى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىراتىن. مۋزىكاعا قاتىستى ءبىر عانا مىسال: قىزىم مارجان پروكوپەۆ اتىنداعى مۋزىكا مەكتەبىندە وقىدى. مارجاننىڭ مۋزىكا مەكتەبىندە وقۋعا قابىلدانعانىن ايتقانىمدا, سول كۇنى كۇيساندىق ساتىپ اپەردى. مارجان ءتورتىنشى سىنىپقا كوشكەندە, «كانە, ەكەۋمىز ءتورت قولمەن ويناپ كورەيىكشى» دەپ, اگينسكيدىڭ «پولونەزىن» ويناي جونەلدى. «اتا, ءسىز اسىعىپ وتىرسىز, تىڭداپ تارتۋ كەرەك قوي» دەيدى مارجان. اتاسى ونىڭ سوزىنە ءماز بولادى. «ەندى دۇرىستاپ وينايمىن, قايتادان تارتىپ كورەيىك» دەپ تاعى وينايدى.
اسىلىندە ا.نۇسىپبەك ۇلىنىڭ مۋزىكادان عانا ەمەس, ونىڭ تاريحىنان, حالىق فولكلورىنان دا مول حابارى بولدى. كۇيلەردىڭ, اندەردىڭ شىعۋ تاريحىنان اڭگىمە ايتىپ, تەرەڭنەن تارقاتىپ وتىراتىن. ول وسىنداي كوپ قىرلى بىلىمدارلىعىن, تاباندى, باتىل, تالاپشىل مىنەزىن ءوزى شىن بەرىلگەن عىلىمعا ارنادى.
ماكەن نۇسىپبەكوۆا
