100 • 20 جەلتوقسان، 2019

«ەگەمەننىڭ» تاريحىن تۇگەندەگەن ەڭبەك

42 رەت كورسەتىلدى

جۋىردا ەلورداداعى «فوليانت» باسپاسىنان بەلگىلى جۋرناليست تىلەكقابىل بورانعالي ۇلىنىڭ «ەڭبەكشى قازاق» اندەرى» كىتابى جارىق كوردى.

كىتاپقا اۆتوردىڭ «ەگەمەن قازاق­ستان» گازەتىنىڭ وتكەن عا­سىر­داعى تاريحى ورنەكتەلگەن زەرت­تەۋلەرى ەنگىزىلىپ وتىر. باس باسىلىمنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرى مەن قالامگەرلەردىڭ تاعدىرىن ارقاۋ ەتكەن سۇبەلى ەڭبەك قۇندى دەرەك­تەرگە نەگىزدەلگەن. سۇبەلى  دەي­تىن سەبەبىمىز، كىتاپقا ەنگەن زەرتتەۋ ماقالالاردىڭ ال­دى وسىدان شيرەك عاسىر، سوڭى ون شاقتى جىل بۇرىن ابدەن ەگجەي-تەگ­جەيلى زەرتتەلىپ، مۇراعات ماتەريالدارىنا سۇيەنىپ جازىلعان، باسپاسوزگە جاريالانعان ءارى جۋرناليستيكادا رەزونانس تۋعىزعان دۇنيەلەر. ياعني، سول جىلدارى «ەگەمەندە» قىزمەت ىستەپ جۇرگەن جۋرناليست تىلەكقابىل بورانعالي ۇلى باسىلىمنىڭ سەكسەن جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا زەرتتەۋ ماقالالارىمەن گازەتكە تارتۋ جاساۋدى باستاپ كەتەدى. بۇل جايىندا اۆتوردىڭ ءوزى بىلاي دەيدى: «1989 جىلى گازەتتىڭ 70 جىلدىعىن تويلاعاندا ءبىزدىڭ ناسيحات ءبولىمى مەرە­كەلىك ارناۋلى ءنومىردى شىعارۋعا جاۋاپتى بولىپ بەكىتىلدى. بايقاعانىم، بۇ­عان دەيىنگى ءباسپاسوز زەرتتەۋشىلەرى باسىلىم تاريحىن تىم ساياساتتاندىرىپ، ءتۇرلى كەزەڭدەگى ۇراندى ماقالالاردى تىزۋگە كوبىرەك كو­ڭىل ءبولىنىپتى. گازەتپەن بايلانىس­تى قىزىقتى تاعدىرلار، قۋعىن-سۇر­گىنگە ۇشىراعان اياۋ­لى تۇلعالار بەينەسى ءالى كومەسكى ەكەن. سودان باس­تاپ گازەت شەجىرەسىنە دەن قوي­دىم».

گازەت شەجىرەسىنە قىزىعۋ­شىلىقپەن كىرىسكەن جۋرناليست تىلەكقابىل بوران­عالي ۇلى ەڭ الدىمەن تۇڭعىش رەداكتور حالەل ەسەنباەۆتىڭ ەسىمىن قايتارادى. وعان دەيىن «ۇشقىننىڭ» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») تۇڭعىش رەداكتورى رەتىندە ءتاميمدار سافيەۆتىڭ اتى-ءجونى كورسەتىلىپ كەلگەن ەدى. ت.بورانعالي ۇلى حا­لەل ەسەنباەۆتىڭ تۇڭعىش رەداك­تور بولعانىن مۇراعات قۇجاتتارى ار­قى­لى جان-جاقتى دالەلدەپ بەرەدى. باسىلىمنىڭ 1920 جىلدارداعى رەداكتورلارى قاتارىنا بەرنياز كۇلەەۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، جۇسىپبەك ايماۋى­توۆ ەسىمدەرىن قوسىپ، ولاردىڭ باسىلىم تاريحىنداعى ورىندارىن انىقتاپ ءارى دالەلدەپ بەرۋ ءۇشىن دە اۆتوردىڭ كوپ ىزدەنگەنى بايقالادى.  وعان قوسا سەكسەن جىلدا گازەتكە قول قويعان وتىز ءۇش رەداكتوردىڭ ءومىربايانىن، باسقارعان جىلدارىن جۇيەگە كەلتىرىپ، سۋرەتتەرىن تاۋىپ «ەگەمەنگە» جاريالاتۋى ءجۋر­ناليستىڭ ماقساتىنىڭ ورىندالعانى ءارى ەڭبەگىنىڭ جانعانى دەپ تۇسىنەمىز.

«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تاۋەلسىزدىككە دەيىن «ۇشقىن»، «ەڭبەك تۋى»، «ەڭبەكشى قازاق»، «ەڭبەكشىل قازاق»، «سوتسيالدى قازاقستان»، «سوتسياليستىك قازاقستان» اتاۋلارىمەن شىعىپ تۇرعانى بەلگىلى.  گازەتتىڭ شەجى­رەسىن بايىتۋدى، اياۋ­لى تۇل­عا­لاردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىن ناقتىلاۋدى ماقسات ەتكەن جۋرناليست «ەڭ­بەكشى قازاق» اندەرى»، «ەڭبەك تۋىن» كىمدەر كوتەر­دى؟»، «ەڭبەكشى قا­زاق» كىتاپ­حاناسى»، «بەرنياز جانە «ۇش­قىن»، «سماعۇلدىڭ جىگىت­تەرى»  ماقا­لالارىندا ءبىردى-ەكىلى تۇلعا­لاردىڭ عانا ەمەس، گازەت تاريحىندا ورنى بار بىر­قاتار جۋرناليستەردىڭ تاعدىرىن، سول تۇستاعى گازەتتىڭ جاعدايىن،  ءىرى مادە­ني وقيعالاردى، قوعامنىڭ بەينەسىن وزىنە ءتان ستيلمەن بايانداپ بەرگەن. وسى جەردە كىتاپتىڭ اتىنا سۇرانعان «ەڭبەكشى قازاق» اندەرى» دەگەن ماقالاعا  ازداپ ايالداعىمىز كەلەدى. مىسالى، قازىرگى ساۋاتتى ۇرپاق وتكەن عاسىردا الەكساندر زاتاەۆيچ دەگەن ءبىر تۇلعانىڭ قازاق اندەرىن جيناپ، «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» دەگەن كىتاپ شىعارعانىن ءبىلۋى مۇمكىن. بىراق سول كىتاپتىڭ قالاي شىق­قانى، اندەردى جيناۋعا كىمدەر كومەك­تەسكەنى سانامىزدا ب ۇلىڭعىر دەسەك تە بولادى.   «ەڭبەكشى قازاق» اندەرى» ماقا­لاسى ارقىلى ءاۋ دەگەندە زاتاەۆيچكە كومەكتەسكەن «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» قىز­مەت­كەرلەرى ەرعالي الدوڭعاروۆ، ءاب­دىراحمان بەگىشەۆ باستاعان، ساكەن، بەيىم­بەت، ءىلياس، ءسابيت، جۇسىپبەك قوس­تاعان، سونداي-اق جۇماش، امانعالي، قۇسايىن، مۇحامەدجان سىندى القالى توپ ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. بۇل تىزىمدە ءار جىلدارى «ەڭبەكشى قازاقتا» قىزمەت ىستەگەن وراز جاندوسوۆ، جانايدار سادۋاقاسوۆ، قاسكەي وتەكين، تەمىربەك جۇرگەنوۆ، سۇلتان لەپەسوۆ، الكەي مارعۇلان، قۇسايىن نۇكين ەسىمدەرى تاعى بار. ۇلت زيالىلارى قازاقتىڭ ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن ءداستۇرلى ءانىن كەلەشەككە تابىستاۋ ءۇشىن جۇمىستان تىس ۋاقىتتا مامىرلاتىپ، قوڭىرلاتىپ ءان سالىپ، تانىمال ونەر زەرتتەۋشىسىمەن تىزە قوسىپ ەڭبەكتەنگەنى قانداي عانيبەت. بۇل ازاماتتاردىڭ ارقايسىسى دا زاتاەۆيچكە تەل اۆتور بولىپ، اۋەن مارجانىن بىرگە سۇزىسكەندەر قاتارىندا ەكەنىن كەيىنىرەك قازاق ءانىن جيناعان اۆتوردىڭ «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» كىتابىنا جازعان مىنا سوزدەرى دە ايعاقتاپ تۇر: «قادىرلى دوستارىم، جىگىتتەرىم مەنىڭ! جۇدەۋلى، ىزعىرىقتى، تۇماۋ-سۇزەكتى جىلداردا بىرلەسىپ جيناعان وسىناۋ ەڭبەكتى سىزدەرگە ارنايمىن جانە وزدەرىڭە قايتارامىن!».

«ەڭبەكشى قازاق» اندەرى» كىتابىنا وتىزعا جۋىق ماقالا توپتاستىرىلىپتى. بارلىعى باس باسىلىمنىڭ تاريحىنان سىر شەرتەدى. زۇلمات جىلدار مەن قاندى قول كوسەمدەردىڭ قولشوقپارلارى تالقانىن شىعارعان تاۋقىمەتتى  تاعدىر­لار، ءتۇرلى قيىنشىلىقتار مەن  وقيعالار ساناڭدا ەلەستەپ، وتكەنگە قۇرمەتپەن قاراۋعا شاقىرىپ تۇرعانداي. كىتاپتىڭ گازەتىمىزدىڭ ءجۇز جىلدىق مەرەيتويى قار­ساڭىندا باسپادان شىعۋى دا سيمۆو­ليكالىق مانگە يە دەپ ويلايمىز. قا­لاي دەسەك تە، كوپ جىلعى تىنىمسىز ىزدە­نىستىڭ، قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ءبىر ىزگە ءتۇسىپ، قۇندى كىتاپ كۇيىندە قولىمىزعا ءتيۋى قۋانىشتى وقيعا. 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرى الىستان كەلمەپتى

ايماقتار • بۇگىن، 10:15

شاشتان شاحمات تاسىن جونادى

تانىم • بۇگىن، 07:44

ونلاين-سورەدە – ويلى كىتاپتار

رۋحانيات • بۇگىن، 07:42

دارىگەرلەرگە كولىك سىيلادى

وقيعا • بۇگىن، 07:17

سوڭعى پاتسيەنت ۇيىنە قايتتى

قوعام • بۇگىن، 07:05

جامانتاۋدى جوعالتىپ المايىق

رۋحانيات • بۇگىن، 06:50

سەنات دەپۋتاتتارى سايلاندى

سايلاۋ • بۇگىن، 06:48

ادەپتى ادەمى ۇستاز

رۋحانيات • بۇگىن، 06:47

ۇقساس جاڭالىقتار