– بۇل كەزدەيسوق كەلە سالعان جۇلدە ەمەس. قازىرگى تاڭدا كومپانيا تەحنولوگيالىق قامتۋ كورسەتكىشتەرى بويىنشا الەمدەگى ەڭ وزىق ەلەكتر جەلىلەرى كومپانيالارىنىڭ دەڭگەيىندە. ەڭ باستى فاكتىنىڭ ءبىرى – «KEGOC» كومپانياسىنىڭ وندىرىستىك پروتسەستەرىن تسيفرلاندىرۋ جونىندەگى جۇمىسى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سايلاۋالدى پلاتفورماسىندا ايتىلعان «زاماناۋي, «اقىلدى» تەحنولوگيالار ەنگىزۋ ارقىلى ەنەرگەتيكالىق جۇيەنى مودەرنيزاتسيالاۋ» تۋرالى تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋمەن تىكەلەي بايلانىستى.
قازىرگى تاڭدا «KEGOC» اق ەنەرگەتيكا سالاسىنا يننوۆاتسيا ەنگىزىپ وتىرعان باستى درايۆەرلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. ويتكەنى كومپانيانىڭ بولاشاقتاعى دامۋى حالىقارالىق تاجىريبە مەن الەمدەگى ەلەكتر قۋاتى سالاسىنداعى نەگىزگى ترەندتەردى, اتاپ ايتساق ينتەللەكتۋالدى جۇيەلەردى (Smart Grid) تانىپ-بىلۋگە نەگىزدەلگەن.
الەمدىك قۋات كوزى «ەنەرگەتيكالىق الماسۋ» دەپ اتالاتىن جاڭا كەزەڭگە, ياعني بۇرىنعى قۋات كوزدەرىمەن سالىستىرعاندا, باستى ايىرماشىلىعى – جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى, شەكسىز رەسۋرستاردى (كۇن ساۋلەسى, جەل جانە باسقا دا ەنەرگيالاردى) پايدالانا وتىرىپ, تازا ەكولوگيالىق جارىققا قول جەتكىزۋ كەزەڭىنە اۋىسىپ جاتقانى ەسكەرىلدى.
– ينتەللەكتۋالدى ەلەكتر جەلىلەرىن قۇرۋداعى نەگىزگى ماقسات قانداي جانە ونداي جەلىلەردىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىگى نە؟
– قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جەلىسىنىڭ (بەج) جۇيەلى وپەراتورى سانالاتىن «KEGOC» اق-نىڭ بۇل جۇمىستاعى نەگىزگى ماقساتى ونىڭ ورنىقتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
«KEGOC» اق «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا Smart Grid ەلەمەنتتەرىن بىرنەشە جوبا ارقىلى ەنگىزىپ جاتىر. اتاپ ايتساق, بۇل وتپەلى پروتسەستەردى مونيتورينگتەۋ جانە باسقارۋ (WAMS/WACS) جۇيەسىن ەنگىزۋ, سونىمەن قاتار «بەج جۇمىسىنىڭ رەجىمدەرىن باسقارۋداعى اپاتقا قارسى ورتالىقتاندىرىلعان جۇيە مەن رەجىمدى اۆتوماتيكا جۇيەسىن ەنگىزۋ» جوبالارى. سوڭعى جوبا ءوز كەزەگىندە ەكى قۇرامداس بولىكتەن تۇرادى – اپاتقا قارسى اۆتوماتيكانىڭ ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەسى (اقاوج) جانە جيىلىك پەن قۋاتتىلىقتى اۆتوماتتى تۇردە رەتتەۋ جۇيەسى (جقارج). اتاپ ايتقاندا, WAMS/WACS دەگەنىمىز, بۇل – ەنەرگيا جۇيەسىنىڭ بەرىك جانە تۇراقتى جۇمىسىن قامتىپ, ەرتە ەسكەرتۋدىڭ جەتىلدىرىلگەن تەحنولوگياسى. WAMS قۇرامداس بولىگى – ەنەرگيا جۇيەسىنىڭ ءارتۇرلى نۇكتەسىندەگى جۇمىس رەجىمىن قارقىندى تۇردە مونيتورينگتەۋ ماقساتىندا ەنەرگيا جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ولشەمدەرىن ۋاقىت بويىنشا اسا ءدال سينحروندى تۇردە ولشەۋگە نەگىزدەلگەن ولشەمنىڭ كەڭ اۋماقتى جۇيەسى.
WACS بولسا – اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جانە ونلاين رەجىمدە تۇتىنۋشىلاردىڭ جارىعىن ءسوندىرىپ نەمەسە گەنەراتوردى قايتا قوسۋعا كومەكتەسۋ ءۇشىن WAMS-تىڭ ۆەكتورلى ولشەمدەرىن پايدالاناتىن كەڭ اۋماقتى باسقارۋ جۇيەسى. ونىڭ ۇستىنە WACS جۇيەسى ەنەرگيا جۇيەسىندە اپات بولعاننان كەيىن جەكەلەگەن ايماقتاردى (العاشقى مۇمكىندىكتەن-اق) اۆتوماتتى تۇردە جارىققا قوسا الادى.
– باقىتجان تولەۋقاجى ۇلى, بۇل جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قانداي ناتيجە بەرەتىنىن قىسقاشا ايتىپ بەرە الاسىز با؟
– WAMS/WACS جوبالارىن جۇزەگە اسىرساق, بىرقاتار قوسالقى ستانسا مەن ەلەكتر ستانساسىنان تۇسەتىن اقپاراتتى WAMS ولشەمى نەگىزىندە قايتا وڭدەۋگە بولادى. قانداي دا ءبىر ولقىلىق تابىلسا, ەلەكتر رەجىمى اۆتوماتتى تۇردە رۇقسات ەتىلگەن شەگىنە تۇسەدى. بۇل ەلىمىزدەگى بەج جۇيەسىنىڭ بەرىكتىگىن ارتتىرىپ, اپات كەزىندە تۇتىنۋشىلاردىڭ جارىعىن ءوشىرۋ فاكتىلەرىنىڭ سانىن ازايتىپ قانا قويماي, ەلەكتر تاراتۋ جەلىلەرىندەگى وتكىزۋ قۋاتىن بارىنشا مول پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتاپ ايتساق, WAMS/WACS جوبالارى ەنگىزىلگەننەن كەيىن «سولتۇستىك-شىعىس-وڭتۇستىك» ەلەكتر وتكىزۋ جەلىسىنىڭ قۋاتىن شامامەن 200 مۆت-قا ارتتىرادى.
اپاتقا قارسى اۆتوماتيكانىڭ ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەسىن (اقاوج) ىسكە قوسۋ قازاقستاننىڭ ەنەرگيا جۇيەسىندەگى اپاتقا قارسى پروتسەستەردى ادامنىڭ ارەكەتىنسىز وقشاۋ باسقارۋ رەجىمىن ورتالىقتاندىرىلعان اپاتقا قارسى باسقارۋعا اۋىستىرا وتىرىپ, وسى شاققا ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني اقاوج قازاقستاننىڭ بەج جۇيەسىن مۇلدە باسقا دەڭگەيگە كوتەرەدى.
جيىلىك پەن قۋاتتىلىقتى اۆتوماتتى تۇردە رەتتەۋ جۇيەسى (جقارج) قازاقستاننىڭ بەج مەن رەسەيدىڭ بەج شەكاراسىنداعى قۋات سالدولارىنىڭ ءوتۋىن جوسپارلى مالىمەتتەرمەن نولگە دەيىن تەڭەستىرۋ ماقساتىندا پروتسەستەردىڭ مالىمەتىن اۆتوماتتاندىرادى. بۇل گەنەراتسيا مەن تۇتىنۋدىڭ جوسپارلى بالانسىنان اۋىتقۋدى ازايتىپ, ءترانزيتتى جەلىلەردى جوسپاردان تىس قۋات اعىندارىن ساقتايدى.
وسى اتالعان جۇيەلەردى جۇمىسقا قوسا وتىرىپ, ءبىز زاماناۋي «اقىلدى» تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلەكتر جەلىلەرى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ مىندەتتەرىن ورىندايمىز.
– مەن دۇرىس تۇسىنسەم, بۇل جوبالار قازىر جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەلەكتر جەلىلەرى مەن شاعىن ستانسالاردا ىسكە اسىپ جاتىر عوي. ال جاڭا ەنەرگيا نىساندارىن ىسكە قوسۋعا دايىندىق قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
– جالپى, «KEGOC» اق-نا قاراستى قازىر جۇمىس ىستەپ تۇرعان نەمەسە سالىنىپ جاتقان ەنەرگيا نىساندارىندا ۇلتتىق ەلەكتر توراپتارىنىڭ بەلسەندى-بەيىمدەۋ جۇيەسىن قۇرۋعا قاجەتتى ەلەمەنتتەردىڭ ءبارى قازىردەن باستاپ ەنگىزىلىپ جاتىر. مەنىڭ ايتىپ تۇرعانىم – رەلەلىك قورعانىس پەن اۆتوماتيكانىڭ تسيفرلى قۇرىلعىلارى (رزا), ديسپەتچەرلىك باقىلاۋ مەن اقپارات جيناۋ جۇيەسى (SCADA), سونداي-اق ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كوممەرتسيالىق ەسەبىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسى (ەكەاج).
ءدال وسى ەلەمەنتتەردى قولدانۋ ارقىلى ءبىر جىل بۇرىن كومپانيانىڭ تاريحىنداعى ەڭ ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى – «سولتۇستىك-شىعىس-وڭتۇستىك ءترانزيتىنىڭ 500 كۆ ءاج قۇرىلىسى» (شىعىس ترانزيت) جۇزەگە اسقان بولاتىن. بۇل ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى جوبا, سەبەبى جوعارى ءۆولتتى جەلى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جالپىۇلتتىق تەلەكوپىر بارىسىندا ىسكە قوسىلدى. تەلەكوپىر بارىسىندا ء«شۇلبى سەس (سەمەي) – اقتوعاي – تالدىقورعان – الما» باعىتىنداعى 500 كۆ جوعارى ۆولتتى جەلىلەرى ىسكە قوسىلعان ەدى.
ءتورت جىل ىشىندە, سونىڭ ىشىندە 2014 جىلدان باستاپ 2018 جىل ارالىعىندا ۇزىندىعى 1700 شاقىرىمنان اساتىن جوعارى ۆولتتى جەلىلەر, جاڭادان 500 كۆ كلاستى «سەمەي», «اقتوعاي» جانە «تالدىقورعان» ءۇش شاعىن ستانساسى سالىندى. ونىمەن قوسا زامان تالابىن ەسكەرە وتىرىپ, قۋاتى 1150 كۆ «ەكىباستۇز» شاعىن ستانساسى, قۋاتى 500 كۆ «وسكەمەن» شاعىن ستانسالارىندا اشىق ءبولۋ قۇرىلعىلارى اشىلدى, سونداي-اق ءشۇلبى سەس قۋاتى 220 كۆ اشىق ءبولۋ قۇرىلعىسى ىسكە قوسىلعان بولاتىن. قۋاتى 500 كۆ «الما» شاعىن ستانساسى كەڭەيتىلىپ, قايتا قۇراستىرۋدان ءوتتى.
باسقا دا جوبالارعا توقتالار بولسام, «پاۆلودار ەنەرگيا ءتۇيىنىنىڭ قازاقستاننىڭ بىرىڭعاي ەلەكتر ەنەرگيا جۇيەلەرىمەن بايلانىسىن كۇشەيتۋ» اتتى جوبانىڭ اياقتالعانىن ايتا كەتەيىن. وسى ءوڭىردى قازاقستاننىڭ بەج بايلانىستىرىپ تۇرعان قولدا بار ەلەكتر قۋاتىن تاراتۋ جۇيەلەرىنە قوسىمشا رەتىندە «ونەركاسىپتىك» شاعىن ستانساسى مەن «ەەج» اق (ەۋروازيالىق ەنەرگيا كورپوراتسياسى) ورتاسىنان قۋاتى 220 كۆ بولاتىن جاڭا ەلەكتر قۋاتىن بەرۋ جەلىسى سالىندى. وسى جۇمىستار جالپى ەنەرگيامەن قامتيتىن جانە ەنەرگيا تاراتاتىن كاسىپورىندارعا پاۆلودار قالاسى مەن وسى وبلىستا جاڭادان سالىنىپ جاتقان وندىرىستەردى قۋاتتى ەلەكتر جۇيەسىمەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
بيىل «KEGOC» اق «ۇلتتىق ەلەكتر جەلىلەرىن جاڭعىرتۋ 2 كەزەڭى» جوباسىنىڭ اياسىندا تۇلكىباس شاعىن ستانساسى مەن ءبورلى شاعىن ستانساسىنىڭ اراسىنداعى قۋاتى 220 كۆ اۋا جەلىسىنىڭ قۇرىلىسىن ءساتتى اياقتادى. بۇل جوبا جامبىل جانە تۇركىستان ەنەرگيا تۇيىنىندەگى ەلەكتر قۋات ارتتىرۋدا اسا جوعارى ماڭىزعا يە. قۋاتى 220 كۆ تۇلكىباس-ءبورلى اۋا جەلىسىن جۇمىسقا ەنگىزۋ ارقىلى 220 كۆ قۋاتتى كەنتاۋ-قاراتاۋ جانە شىمكەنت-جامبىل ءترانزيتى مەن قۋاتى 500 كۆ ل-5169 شىمكەنت-جامبىل جەلىسىن جوندەۋگە جىبەرگەن كەزدە تۋىندايتىن قۋات ماسەلەسىن شەشتىك. ونىڭ ۇستىنە, بۇل جوبالار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى ەلەكتر ەنەرگيا قۋاتىن ارتتىردى.
سونىمەن قاتار بۇل سالاداعى ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا جاڭا ەلەكتر نارىعى ىسكە قوسىلعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. جاڭا ەلەكتر نارىعى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جالپى نارىعىن ەكى ءتۇرلى سەگمەنت – ەلەكتر ەنەرگيا جانە ەلەكتر قۋاتى نارىقتارىنا ءبولدى.
قۋات نارىعى «بىرىڭعاي ساتىپ الۋشى» مودەلىنە نەگىزدەلىپ, جاڭا ەلەكتر نىساندارىن سالۋعا جانە قازىرگى قۋات ءوندىرۋشى نىسانداردى قايتا جاڭعىرتۋعا قاجەتتى قاراجات تارتۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتىپ وتىر. ياعني ەلدىڭ بىرىڭعاي ەلەكتر ەنەرگيا جەلىلەرىندەگى ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا الادى.
– باقىتجان تولەۋقاجى ۇلى, ءوزىڭىز بىلەتىندەي, وسى جىلدىڭ باسىندا قۋاتتىلىق نارىعىمەن بىرگە, بيللينگ جۇيەسى ىسكە قوسىلعان. ونىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– بۇل جۇيە «جۇيەلى قىزمەت كورسەتۋ پروتسەستەرىن جەتىلدىرۋ» جوباسىنىڭ اياسىندا جۇزەگە استى. وسى جۇيەنىڭ ارقاسىندا جۇيەلى قىزمەتتەردى اۆتوماتتاندىرىپ, بۇكىل مالىمەتتەردى تسيفرلاندىرۋعا مۇمكىندىك تۋدى. بۇل كليەنتتەرمەن جۇمىس ىستەۋ باعىتىن جەتىلدىرۋدەگى ۇلكەن قادامنىڭ ءبىرى دەسەك بولادى. ەنگىزىلىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ اۋقىمىن الىپ قاراساق, ءبىزدىڭ كومپانيانىڭ بيللينگ جۇيەسىن بىرەگەي دەپ اتاۋعا نەگىز بار. تۇتىنۋشىلارعا ساپالى قىزمەت كورسەتۋ ەسەبىنەن, سونداي-اق ءوزارا ەسەپتەسۋ پروتسەدۋرالارىنىڭ جەدەلدىگى مەن اشىقتىعى ەسەبىنەن كومپانيا قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى الدەقايدا ارتتى.
ءبىز بۇل جۇيە ىشىندەگى ءۇش شاعىن جۇيەنىڭ, اتاپ ايتساق كەلىسىمشارتتاردى باسقارۋ, ەسەپ جانە قارجى جۇيەلەرىنىڭ جۇمىسىنا ساراپتاما جۇرگىزدىك. جاڭا جۇيەدە كەلىسىمشارتتاردىڭ رەەستىرى جاسالدى, وعان 2018-2019 جىلدارداعى 2 مىڭنان اسا (كەلىسىمشارت, قوسىمشا كەلىسىمدەر, كەلىسىمشارتتاردىڭ قوسىمشالارى) جازبا ەندى. ال ەسەپ پەن بالانستاردىڭ مالىمەتتەرى نەگىزىندە 2019 جىلدان باستاپ تۇتىنۋشىلارعا تولەم جاساۋ ءۇشىن 7 مىڭنان اسا ەلەكتروندى قۇجات بەرىلدى. جاڭا جۇيەنى ەنگىزۋدىڭ نەگىزگى پايداسىنىڭ ءبىرى – كومپانيا تۇتىنۋشىلارىنىڭ كورسەتىلگەن قىزمەت ساپاسىنا قاناعاتتانۋ دەڭگەيى ءوستى.
KEGOC تۇتىنۋشىلارى كومپانيا جۇمىسىنداعى جاعىمدى وزگەرىستەردى, اتاپ ايتساق مالىمەتتەردى وڭدەۋ ۋاقىتى ازايعانىن, بۇكىل قاجەتتى اقپاراتتاردى, سونىڭ ىشىندە, تولەم قۇجاتتارىن ءبىر ورتالىقتان الۋ مۇمكىندىگى پايدا بولعانىن ايتادى. بۇدان وزگە, تۇتىنۋشىنىڭ جەكە كابينەتى ارقىلى, ياعني, ەنەرگيا نارىعىنداعى 300-گە جۋىق سۋبەكت كەلىسىمشارتتاردىڭ جاي-كۇيى مەن ستاتيستيكالىق اقپاراتىنا, قارجىلىق قۇجاتتارعا قول جەتكىزىپ, ەسەپتەردى باقىلاي الادى. وسىلايشا, KEGOC-پەن ءوزارا ءىس-ارەكەت ورناتادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بيللينگ جۇيەسىندەگى وپەراتسيالاردىڭ كوبى ءبىر تەتىك ارقىلى شەشىلەدى, كومپانيا ىشىندە, فيليالدار ىشىندە قۇجاتتاردى كەلىسۋ اۆتوماتتى تۇردە جۇزەگە اسادى. تۇتىنۋشىلارعا قاتىستى دا وسىنداي مۇمكىندىك بار. سوندىقتان قازىر ءبىز مونيتورينگتەۋ مەن ەسەپكە ۋاقىت ولتىرمەيتىنىمىزدى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى شىعار دەپ ويلايمىن. ەڭ باستىسى, قازىر قاتە جىبەرۋ تاۋەكەلى بارىنشا ازايدى.
– بيللينگ جۇيەسىن بۇدان ءارى دامىتۋعا بولا ما؟
– وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن كولەمدەردى سايكەستەندىرۋ اكتىلەرىنە, كوممەرتسيالىق ەسەپ قۇرىلعىلارىن سايكەستەندىرۋ اكتىلەرىنە ەلەكتروندى تسيفرلى قولتاڭبا (ەتسق) ارقىلى قول قويۋ تەتىگىن ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ياعني قۇجاتتارعا قاعازدا قول قويىپ, ءمور باسىلمايدى. بۇل جۇمىسىمىزدى, اسىرەسە ارنايى فيليالدارداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسىن الدەقايدا جەڭىلدەتەدى, سونداي-اق پوشتامەن حات جىبەرۋگە كەتەتىن شىعىندى ازايتادى. سونىمەن قاتار, كەلەسى جىلى ەلەكتر قۋاتى نارىعىمەن بايلانىستى قوسىمشا قۇرامداس بولىكتى ەنگىزۋ ارقىلى جۇيەنىڭ قىزمەتىن كەڭەيتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
– باقىتجان تولەۋقاجى ۇلى, اڭگىمەمىزدىڭ نەگىزگى تاقىرىبىنا ورالا وتىرىپ, ەلىمىزدە ينتەللەكتۋالدى ەنەرگيا جۇيەسى قاشان قۇرىلاتىنىن سۇراعىم كەلىپ وتىر؟
– ينتەللەكتۋالدى ەنەرگيا جۇيەسىن سالۋ وتە اۋقىمدى مىندەت, ول ايتارلىقتاي رەسۋرستاردى تالاپ ەتەدى. دەگەنمەن, ۇزاقمەرزىمدى بولاشاقتا مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ءتيىستى شەشىمدەردىڭ ارقاسىندا ول مىندەتتى ورىنداۋعا بولادى. ول ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ينتەللەكتۋالدى ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ تۋرالى مەملەكەتتىك تۇجىرىمدامانى جازىپ, قابىلداۋ كەرەك. بۇل تۇجىرىمداما الەمدەگى وزىق تاجىريبەنى ەسكەرىپ, ينتەللەكتۋالدى ەنەرگيا جۇيەسىنىڭ ماقساتتى ارحيتەكتۋراسىنا نەگىزدەلۋى كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىلىق مۇراتقالي,
«Egemen Qazaqstan»
