اكىمدىكتەن ءۇمىتى بارلاردىڭ ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى باستالدى
اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ جايىندا ويلانعانىمدا, سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى بۇرىنعى كەڭشارلاردىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان وندىرىستىك كووپەراتيۆتەر (وك) توراعالارىنىڭ قالاي سايلانعاندىعى ەسىمە ءتۇستى. ايىرتاۋ اۋدانىنداعى ءبىر اۋىلدىڭ ازاماتتارى شارۋاسى ورگە باسپاي, ولمەلىنىڭ كۇنىن كەشكەن وك-ءتىڭ باسشىلىعىن شەتىنەن سىناپ-مىنەي كەلىپ: «دۇرىس باسشى شىقسا, مىنە, وسىدان شىعادى», دەسىپ, جوعارى ءبىلىمدى مامانداردىڭ ءبىرىن دە كوزگە ىلمەستەن, بۇرىن وزات مالشىلاردىڭ ءبىرى بولعان, بىراق “وزىمدىكى دەگەندە وگىز قارا كۇشىم بار” دەمەكشى, ءوز ءۇيىنىڭ شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ, پىسىقتىعىمەن تانىلعان, ورتا ءبىلىمى عانا بار جىگىتتى سايلاپ العان ەدى. مۇنىڭ تۇپكى سىرىن سۇراستىرا كەلگەندە, ول ازاماتتى قولداۋشىلاردىڭ دەنى اۋىلداستارىنا ىقپال-بەدەلدەرى ءجۇرىپ, سوزدەرى ءوتىپ تۇرعان اتالاس اعايىندارى ەكەن...
اقىرى نە بولدى دەيسىز عوي؟ «سايلانعان توراعا» جۇرتقا بەرگەن ۋادەسىن ۇمىتىپ, قاراقان باسىنىڭ ق ۇلى بولىپ شىقتى. وك-ءتىڭ مال-مۇلكىن تالان-تاراجعا سالىپ, بانكروتتىققا ۇشىراتتى, ال ءوزى بايىعان ۇستىنە بايىپ, وبلىس ورتالىعىنان بىرنەشە جايلى پاتەر ساتىپ الدى. الايدا, ار-ۇياتتان جۇرداي بولعانى سونشالىق, اۋىلداستارىنىڭ كوزىنە تىكتەپ قاراي المايتىن, توي-تومالاعىنا شاقىرىلمايتىن الاپەستەي كۇيگە ءتۇسىپ, ءبىر تۇندە اۋىلدان كوشىپ كەتتى.
بۇل مىسالدى كەلتىرىپ وتىرعانىم, اۋىل اكىمدەرىنە توتە سايلاۋ ەنگىزىلسە, كەي جەرلەردە جوعارىداي كەلەڭسىزدىكتەر ورىن المايدى دەپ كىم ايتا الادى؟ اشىعىن ايتساق, اتاعا, رۋعا بولىنۋشىلىك سەكىلدى جاعىمسىز ارەكەتتى جەكە باس مۇددەسىنە پايدالانىپ, قوعامدىق كەسەلگە اينالدىرىپ جۇرگەندەر جوق ەمەس. ەل, اۋىل اراسىن الاتايداي دۇرلىكتىرىپ, ۇلتتىق بىرلىككە سىنا قاعاتىندار قاتارى سەيىلدى دەپ تە ايتۋ قيىن. سوناۋ كەڭەس زامانىندا قوعامدىق سانانى جاۋلاپ, ۇلتسىزدىقتى ناسيحاتتاعان كوممۋنيستىك يدەولوگيا مۇنداي “وتكەننىڭ سارقىنشاقتارىن” تىيۋعا تىرىسقانىمەن, تۇپكىلىكتى جويا الماعانى, ال تاۋەلسىز ەل اتانىپ, ەركىندىك قولىمىزعا تيگەن, اتا سالت-داستۇرلەرىمىزدى جاڭعىرتىپ جاتقان بۇگىنگى زاماندا قايتادان باس كوتەرە باستاعانى جاسىرىن ەمەس.
بۇل تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا: «قازاقتىڭ ىشكى تۇتاستىعىن بۇزعىسى كەلەتىن رۋشىلدىق, جەرشىلدىك اڭگىمەمەن ەل بىرلىگىن بۇلدىرگىسى كەلەتىن كۇشتەردىڭ پايدا بولۋى ەلباسى رەتىندە مەنى الاڭداتپاي قويمايدى. ونداي جىمىسقى نيەتتىلەردىڭ ايقايىنا قۇلاق اسىپ, ايتاعىنا ىلەسكەن جان ءار اتانىڭ شەجىرەسىن اسپەتتەپ, ءار جاققا تارتقانىن اڭداماي قالۋى مۇمكىن. رۋ مەن تايپاعا ءبولىنۋ – ۇلتتىق تۇتاستىقتان ايىرىلۋدىڭ وتە قاۋىپتى ءتۇرى», – دەپ اشىق تا الاڭداي ايتقانى ءمالىم. سوندىقتان دا, ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق دامۋىنىڭ قازىرگى كەزەڭىندە اۋىل اكىمدەرىن اۋداندىق ءماسليحاتتار ارقىلى سايلاۋ جانە ولاردىڭ بالامالى كانديداتۋرالارىن اۋدان اكىمدەرىنىڭ ۇسىنۋى «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسكەن» ساليقالى شەشىم ەكەنى ايان.
ال, اۋىل تۇرعىندارى بۇل سايلاۋدان مۇلدەم سىرت قالادى دەگەن پىكىرمەن تولىق كەلىسۋگە بولمايدى. سەبەبى, اكىمدەردى سايلايتىن تاڭداۋشىلار – اۋداندىق ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارى جەرگىلىكتى حالىق وكىلدەرى ەمەس پە؟ ولاردىڭ اۋداندار اكىمدەرى ۇسىنعان ەكى-ءۇش ۇمىتكەردىڭ ىشىنەن ەڭ لايىقتىسىن سايلاۋعا تولىق مۇمكىندىگى بار. ويتكەنى, ولار جابىق داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلانادى, ياعني داۋىس بەرۋ قۇپيالىلىعى قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل قاعيداتتىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ايرىقشا ماڭىز بەرىپ وتىرعانى ءمالىم. ارينە, دەپۋتاتتار وزدەرىن سايلاپ, ۇلكەن سەنىم ارتقان جۇرتشىلىق پىكىرىن ءبىلىپ, جەتە ەسكەرسە, قۇبا-قۇپ.
قالاي دەگەنمەن دە, اكىمدەر سايلاۋى جەرگىلىكتى بيلىكتى حالىققا جاقىنداتا ءتۇسۋدىڭ ءبىر تەتىگى ەكەندىگىنە كۇمان جوق. ونىڭ ۇستىنە الداعى ۋاقىتتا اۋىل اكىمدىكتەرىنىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ, قارجىلىق الەۋەتىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋ ۇستىندە. مۇنداي شارالار دا اۋىل اكىمدەرىنىڭ بەدەلى مەن ىقپالىن كۇشەيتەتىندىگى ءسوزسىز. سەبەبى, قولىندا قارجىسى جوقتىقتان, كوپ ماسەلەدە اۋدان مەن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ باسشىلارىنا جالتاقتاپ وتىراتىن اۋىل اكىمدەرىنىڭ قازىرگى جاعدايلارى ءماز ەمەستىگىن كورىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز.
اكىمدەردى تاڭداۋشى-دەپۋتاتتار ارقىلى سايلاۋ جەرگىلىكتى وكىلەتتى بيلىك ورگانى بولىپ تابىلاتىن ءماسليحاتتاردىڭ دا بەدەلىن ارتتىرارى انىق. ويتكەنى, بولاشاق اۋىل اكىمدەرى وزدەرىن كىم سايلاعاندىعىن, ولاردىڭ سىرتىندا كىمدەر تۇرعاندىعىن, ياعني دەپۋتاتتار سەنىمى – بارشا تۇرعىندار سەنىمى ەكەندىگىن ۇمىتپاۋعا ءتيىستى. تۇبىندە «مىنا اكىمدى كىم سايلادى؟» دەگەن ۇلكەن ساۋال بولاتىندىعى ءاردايىم ەستە جۇرسە يگى.
كارىباي مۇسىرمان,
سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتات
