ءاربىر حالىق ءۇشىن ءوز مەملەكەتىن قۇرۋ ارمان بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىڭ ءومىر سۇرۋىنە قاۋىپ تونگەن جاعدايدا, ونى ساقتاۋ نەمەسە قايتا جاڭعىرۋى ءۇشىن كۇرەسكە شىعادى. مۇنداي درامالىق وقيعالار قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا بىرنەشە رەت ورىن الدى. XV عاسىردىڭ ورتاسىندا قالىپتاسقان قازاق حاندىعى تۇرىندەگى ورتالىقتاندىرىلعان مەملەكەت ءۇش عاسىردان كەيىن قازاق قوعامىنىڭ ساياسي ومىرىنەن ىعىستىرىلىپ ۇلى دالا حالقى الدىمەن رەسەي, ودان كەيىن كەڭەس يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا كىردى. بىراق ءوز مەملەكەتىن جاڭعىرتۋ يدەياسى ارقاشان حالىق ءۇشىن جول سىلتەر شامشىراق بولدى.
ءبىر وكىنىشتىسى, ابىلاي حان, كەنەسارى جانە «الاش» قوزعالىسى قايراتكەرلەرىنىڭ قاجىرلى كۇش-جىگەرىنە قاراماستان, قازاقتاردىڭ جوعالتقان مەملەكەتتىلىگىن XX عاسىردىڭ 90-جىلدارىنا دەيىن قايتا جاڭعىرتۋ مۇمكىن بولمادى. اتالعان كەزەڭدە قۇرامىندا باسقالارمەن قاتار قازاقستان بولعان كەڭەس وداعى ءبىر مەزگىلدە شيەلەنىسكەن داعدارىستارعا تاپ بولدى. سودان وداقتىڭ ىدىراۋى باستالدى. قازاقستاندا الاڭداۋشىلىق جاعداي قالىپتاستى. قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن ءتۇرلى باعىتتاعى ساياسي پارتيالار پايدا بولا باستادى. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى اشىق نەمەسە بۇركەمەلەنگەن ۇلتشىل جانە شوۆينيستىك پيعىلدا بولدى. تۇرمىس جاعدايلارىنىڭ كۇرت ناشارلاۋىنان قاتارداعى ازاماتتاردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى ارتتى.
وسىنداي جاعدايدا ەلدەگى ساياسي جاعدايدى تۇراقتاندىرۋدا سايلاۋ جۇيەسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ەلەۋلى ءرول اتقاردى. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتارى 1989 جىلعى 22 قىركۇيەكتە 1978 جىلعى كونستيتۋتسياعا 270 دەپۋتاتتىڭ 90-ى قوعامدىق ۇيىمداردان, عىلىم اكادەمياسىنان, شىعارماشىلىق وداقتاردان سايلانۋى ءتيىس دەگەن ەرەجەنى ەنگىزدى. بۇل از بولسا دا, ناقتى دەموكراتيا ءۇشىن كۇرەستەگى جەڭىس بولدى.
بۇعان دەيىن دەپۋتاتتىققا كانديداتتاردى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى پارتيا كوميتەتتەرى انىقتايتىن ەدى. ولار سايلاۋ كوميسسيالارىنا پارتيالىق قىسىم ادىستەرىن پايدالانا وتىرىپ, كانديداتتارىنىڭ جوعارعى كەڭەسكە سايلانۋىن قامتاماسىز ەتەتىن.
جاڭا تاسىلدە جوعارعى كەڭەستەگى وسى 90 ورىنعا پارتيا ورگاندارىنىڭ ارالاسۋىنسىز سايلانعان ادامدار كەلدى. سوڭعى 90 دەپۋتاتتىڭ وتكىر جانە ەركىن پىكىرتالاستارعا بەلسەندى قاتىسۋىمەن «قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا (1990 ج.)», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ (1991 ج.), قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى (1993 ج.) سياقتى اسا ماڭىزدى زاڭ اكتىلەرى قابىلداندى. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وسى تۇزەتۋلەر قوعامدىق ءومىردى ناقتى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ باستاماسى بولدى. ولاردىڭ ارقاسىندا جاپپاي ءتۇرلى باعىتتاعى ساياسي بەلسەندىلىك قۇقىقتىق ارناعا بەيىمدەلدى. سايلاۋ ناۋقانى پارتيالىق ديكتاتتان تىس جاعدايدا ءجۇردى.
وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ سوڭى جانە 90-جىلدارىنىڭ باسىندا كەڭەس وداعىنىڭ جوسپارلى ەكونوميكاسى داعدارىستىڭ شىڭىنا جەتتى. داعدارىستىق ماسەلەلەردى بۇرىنعى اكىمشىلىك-كوماندالىق ادىستەرمەن شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇل فاكتورلار وداقتىق ورتالىق پەن وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى شيەلەنىستىردى. قالىپتاسقان جاعداي وداقتاس رەسپۋبليكالارعا ۇلكەن ەركىندىك بەرۋدى قاجەت ەتتى. وسىلاردى ەسكەرمەگەن وداقتىق ورتالىق كسرو-نىڭ قۇلدىراۋىن توقتاتۋعا تىرىسىپ باقتى. وسىنداي جاعدايدا, 1990 جىلعى 24 ساۋىردەگى زاڭمەن قازاقستاندا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى قىزمەتى بەلگىلەندى. سول كۇنى جوعارعى كەڭەس ءبىراۋىزدان ن.ءا.نازارباەۆتى پرەزيدەنت ەتىپ سايلادى.
بۇل مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ كەڭەستىك جۇيەسىنە ءتان قۇبىلىس ەمەس ەدى. سوتسياليستىك مەملەكەتتىڭ جەكە-دارا باسشىسى قىزمەتى مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ لەنيندىك تەورياسىندا دا, ونىڭ جەتپىس جىلدىق تاريحىندا دا قاراستىرىلماعان بولاتىن. بىراق قوعامدىق-ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق بەلگىسىزدىك جاعدايىندا پارتيا ورگاندارىنىڭ نۇسقاۋى بويىنشا عانا جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەنگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ كۇردەلى قۇرىلىمدانعان ورگاندارىنىڭ جۇيەسى جيناقتالعان جانە پايدا بولعان قوعامدىق پروبلەمالاردى شەشۋگە دارمەنسىز بولدى.
وسىلاردىڭ اراسىندا وداقتىق ورگاندارمەن قارىم-قاتىناس قۇرۋ ماسەلەلەرى اسا وتكىر تۇردى. ولاردى شەشۋ ءۇشىن رەسپۋبليكانىڭ وكىلەتتى جانە بەدەلدى وكىلى قاجەت بولدى. بۇل مىندەتتى 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا بۇكىلحالىقتىق سايلاۋدا سايلانعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى اتقاردى. پرەزيدەنت ەلدى قيىن جاعدايدان شىعارىپ, ونىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋشى, داعدارىستى رەتتەۋشى-مەنەدجەرگە اينالدى. قازىرگى قازاقستان تاريحى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى مىندەتتى تاماشا ورىنداعانىن كورسەتەدى.
پرەزيدەنت قىزمەتىنىڭ بەلگىلەنۋى مەملەكەتتىك بيلىكتى «كەڭەسسىزدەندىرۋ» ۇدەرىسىن باستادى. بۇرىن تەك قانا جوعارعى كەڭەستە شەشىلگەن كوپتەگەن ماسەلە ەندى پرەزيدەنتتىڭ قاتىسۋىمەن نەمەسە ۇسىنىسى بويىنشا قارالدى. ۇكىمەت پەن باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتى ولاردى سايلاعان جوعارعى كەڭەستە عانا ەمەس, پرەزيدەنت تاراپىنان دا باقىلاندى.
بىراق كسرو قۇرامىنداعى وداقتاس رەسپۋبليكا رەتىندە قازاقستاننىڭ ساياسي-قۇقىقتىق مارتەبەسى ساقتالدى. بۇل رەتتە 1977 جىلعى كسرو كونستيتۋتسياسى مەن 1978 جىلعى قازاق كسر كونستيتۋتسياسى رەسپۋبليكانى ەگەمەندى مەملەكەت دەپ بەلگىلەگەنىمەن, بۇل ءىس جۇزىندە ەشقاشان بولماعان ەدى. بارلىق ىشكى ماسەلەلەر وداقتىق ورگاندارمەن جانە پارتيا كوميتەتتەرىمەن نۇسقاۋ نەمەسە كەلىسىم بويىنشا شەشىلدى. مەملەكەتتىڭ باستى بەلگىسى, ونى باسقا ساياسي ۇيىمداردان ءپرينتسيپتى تۇردە ەرەكشەلەيتىن – ەگەمەندىك كونستيتۋتسيالىق تۇردە ءسوز جۇزىندە جاريالاندى جانە وداقتاس رەسپۋبليكالارعا بەرىلمەدى.
وسىدان «رەسپۋبليكاداعى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ جيىنتىعىن مەملەكەت دەپ اتاۋعا بولا ما؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ناقتى ايتقاندا, بۇل سول كەزدەگى قۇدىرەتتى كوكپ-نىڭ اتقارۋشى جانە كۇش قۇرىلىمى دەۋگە بولادى.
سوندىقتان 80-جىلداردىڭ سوڭى مەن 90-جىلداردىڭ باسى بارلىق كەڭەس رەسپۋبليكالارى وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداي باستاعان كەزدەرى «ەگەمەندىك شەرۋى» رەتىندە تاريحتا قالدى. 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداعان قازاقستان دا بۇل ۇردىستەن تىس قالعان جوق.
دەكلاراتسيا جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە پىكىرتالاسقا قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرلەرى ءبولىندى. كەيبىرەۋلەر قازاقستان ءوزىنىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى مالىمدەگەن باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالاردان ارتتا قالعانىن نەگىزدەپ, ونى تەز ارادا قابىلداۋ قاجەتتىگىن قولدادى.
نەگىزىنەن زاڭگەر-عالىمداردان تۇراتىن كەلەسى توپ, سونىڭ ىشىندە وسى جولداردىڭ اۆتورى دا مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداۋعا قارسىلىق تانىتپاي, بىراق جوبانىڭ مازمۇنى ءساتسىز دەپ تانىدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل ماڭىزدى ساياسي قۇجات جاڭا, بىراق ءالى قۇرىلماعان فەدەراتسيا – ەگەمەندى رەسپۋبليكالار وداعى قۇرامىنداعى قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا باعىتتالعانىن ەسكەرتتى.
سونىمەن قاتار سول كەزدە ءالى قول قويىلماعان وداقتىق شارت شەڭبەرىمەن شەكتەلەتىندىگى, رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندىك قۇقىعىن قورعاۋ رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىنا جۇكتەلگەنىن كورسەتتى. جوبانىڭ وسى جانە باسقا دا ەرەجەلەرىن ءبىر توپ عالىمدار ءماتىندى قايتا جازۋدى نەمەسە ونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭ جوباسىن دايىنداۋدى ۇسىندى. بىراق كوپشىلىك داۋىسپەن بۇل ۇسىنىس قابىلدانبادى جانە كەمشىلىكتەرى بار دەكلاراتسيا قابىلداندى.
بۇل قۇجاتتىڭ ءومىرى قىسقا بولاتىنىن بولجاي وتىرىپ, 1991 جىلدىڭ تامىزىنا قاراي ءبىز, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ت.س.دوناقوۆ – قازىرگى جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى جانە مەن, سول كەزدەگى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭ جوباسىن دايىنداۋعا قاتىتىق. بىراق جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى س.سارتاەۆتىڭ بارلىق كۇش-جىگەرىنە قاراماستان جوعارعى كەڭەس زاڭ جوباسىن قاراۋعا قابىلدامادى. تەك 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسى «مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى» تاعدىرشەشتى كونستيتۋتسيالىق زاڭدى قابىلدادى. سول كۇنى قازاق حالقىنىڭ ءوز مەملەكەتتىلىگىن جاڭعىرتۋ تۋرالى كوپعاسىرلىق ارمانى ورىندالدى.
بۇل زاڭمەن قازاق تاريحىنداعى جاڭا ءداۋىر باستالدى. وسى زاڭنىڭ رۋحى, يدەياسى, قۇقىقتىق ەرەجەلەرى 1995 جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋعا نەگىزى بولدى جانە وسى زاڭنىڭ ارقاسىندا ونىڭ ساياسي, گۋمانيتارلىق ءمانى مەن جاسامپازدىق الەۋەتى ساقتالۋدا.
ەركەش نۇرپەيىسوۆ,
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت
