تولعانىسىمىزدىڭ تاقىرىبى – تاۋەلسىزدىك.
وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ايتا-ايتا, جازا-جازا كەلىپ, وسى ۇعىمنىڭ اياسىن تارىلتىپ, ءمانىن قاراپايىمداتىپ تا بارا جاتقانداي كورىنەمىز كەيدە. جەر شارىنداعى قۇرلىقتىڭ التىدان ءبىر بولىگىن الىپ جاتقان كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى اتتى الىپ مەملەكەت ىدىراعاندا ەل قاتارلى ەگەمەندىك العان ەدىك قوي, اياق استىنان تاۋەلسىز مەملەكەت اتانعان ەدىك قوي دەپ توپشىلاي سالاتىندار دا تابىلادى ءالى كۇنگە. سوندىقتان ءسوز باسىندا ازداعان ليريكالىق ەمەس شەگىنىس جاساپ العاندى ارتىق كورمەي وتىرعان جايىمىز بار. ماسەلە ۇعىمدار جايىندا.
ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ سان ءتۇرلى سالالارىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ الۋان-الۋان انىقتاماسى بار. ءوزىمىز ينستيتۋتتا وقىعان جوعارى ماتەماتيكادا الگەبرالىق تاۋەلسىزدىك ورىستەردىڭ كەڭەيۋ تەورياسىن بىلدىرەدى, جەلىلىك تاۋەلسىزدىك جەلىلىك كەڭىستىك ەلەمەنتتەرىنىڭ جيىنتىعى تولىعۋىن تانىتادى. اينالىپ كەلگەندە ولاردىڭ دا تۇپكى ماعىناسى – كەڭەيۋ, تولىعۋ. قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا ءجۇرىپ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىن الۋعا ديسسەرتاتسيا جازۋ بارىسىندا تاۋەلسىزدىك ۇعىمىنىڭ سونشالىقتى سان قىرلىلىعىنا قايتا-قايتا نازار اۋدارۋعا تۋرا كەلگەن ەدى. حالىقارالىق قۇقىق تۇرعىسىنان قاراعاندا مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى ونى باسقا مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىز دەپ تانۋىن عانا بىلدىرەدى. ماسەلەنىڭ ساياسي استارى الدەقايدا تەرەڭ. ساياسي دەربەستىك, باعىنىشتى بولماۋشىلىق, ەگەمەندىك دەپ ايتىلاتىن تاۋەلسىزدىك ءوز ەلىڭنىڭ ماقساتىن, مىندەتىن, ولارعا قول جەتكىزۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن ءوزىڭ ايقىنداۋىڭنان, ءوزىڭنىڭ ماسەلەلەرىڭدى ءوزىڭ شەشە الۋىڭنان تانىلادى. ال بۇل ايتۋعا عانا وڭاي. ەڭ دامىعان دەگەن ەلدەردىڭ ءوزى وسىعان ازاتتىق جولىنداعى سوعىستار ارقىلى جەتكەنى بارشاعا بەلگىلى. باسقالاردى بىلاي قويعاندا, قازىرگى الەمنىڭ ەڭ قۋاتتى مەملەكەتى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ءوزى كەزىندە ۇلىبريتانيانىڭ وتارى بولعانىن, 1775-1783 جىلدارداعى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن سوعىستىڭ ارقاسىندا بوستاندىق العانىن ايتۋ دا جەتكىلىكتى شىعار. قانشا جىل قىرقىسسا دا, سونشا جىل سوعىسسا دا ازاتتىق الا الماعاندار از با؟ از ەمەس. ۇزىن سانى بىرنەشە جۇزدەن اسىپ جىعىلاتىن ءىرىلى-ۇساقتى حالىقتاردىڭ ءوز الدىنا مەملەكەت قۇرا العاندارى ونشا كوپ ەمەس – بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر سانى 193 قانا. سانى جاعىنان ءبىزدىڭ قازاقتى سان وراپ كەتەتىن حالىقتاردىڭ اراسىندا دا ءالى كۇنگە ءبىر جاپىراق تۋىن تىگەتىن الاقانداي توبە تابا الماي, جانى جارالى, قانى قارالى كۇيدە جۇرگەندەرى جەتىپ جاتىر. اتى عانا تاۋەلسىز, ال زاتى تاۋەلدى, ياعني ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىن دا, ىشكى ساياساتىن دا ءوزى بەلگىلەي الماي وتىرعان ەلدەر دە تابىلادى. اعىلشىننىڭ اتاقتى قايراتكەرى بەندجامين ديزراەليدىڭ «تاۋەلسىزدىك الا سالا وتار بولۋدان قالا سالمايسىڭ» دەگەن ءزىلدى ءسوزى سوندىقتان ايتىلعان. بوستاندىقتىڭ باعاسى سولاي. سولاي بولعاندىقتان دا ءبىز وسىنداي مەرەيلى كۇنىمىزدە ابىز ءابىشتىڭ – كەمەڭگەر كەكىلباەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك – ءتاۋ ەتەر جالعىز كيەڭ» دەگەن ءسوزىن تاعى ءبىر ەسكە الماي تۇرا المايمىز.
بۇل كۇننىڭ ءمانى دە, ماڭىزى مەن ماعىناسى دا ايرىقشا. ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان اتا-بابالارىمىزدىڭ ارمانى 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا تاۋەلسىزدىك كۇنى رەتىندە ارايلاندى. سول كۇنى الەم كوگىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» اتالاتىن جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەتتىڭ تۋى كوتەرىلدى.
تاۋەلسىزدىكتى الۋ, ارينە, وڭاي بولعان جوق. ال تاۋەلسىزدىكتى ورنىقتىرۋ ودان دا ۇلكەن كۇشكە ءتۇستى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ وراسان كۇش-جىگەرى, تەرەڭ اقىل-پاراساتى, سىندارلى دا سالماقتى ساياساتى جانە قازاقستاندىقتاردىڭ بىرلىگى ارقىلى ءبىز وسى كۇنگە جەتتىك.
قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى رەتىندە سايلاۋدان كەيىنگى انت بەرۋ راسىمىندە سويلەگەن سوزىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل كۇننىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاريحىندا ەرەكشە ورنى بار ەكەنىن اتاپ وتكەن ەدى. ەلباسى: «بۇگىنگى كۇن – قازاق ەلىنىڭ شەجىرەسىنە ماڭگى ەنەتىن كۇن. تاريحتىڭ تالاي بۇرالاڭ بەلەسىنەن ءوتىپ, بۇل كۇنگە دە جەتىپ وتىرمىز. ءبارىن دە كورگەن حالىقپىز, بارىنە كونگەن حالىقپىز. ەجەلدەن ەركىندىكتى اڭساپ, ازاتتىقتى كوكسەپ كەلە جاتقان ەلىمىزدىڭ باسىنا تالاي رەت باق تا ورناپ, باعى دا تايىپ, ساعى دا سىنعان, قيلى كەزەڭ, زار زامانعا دا تالاي ۇشىراعان. ايقايلاپ ءجۇرىپ, اشارشىلىققا ۇرىنىپ, ۇرانداپ ءجۇرىپ ۇلت مۇددەسىن ۇمىتقانىمىز دا اقيقات. شۇكىر, كەشتەۋ بولسا دا ەس جيىپ, ەڭسە كوتەرىپ, ەگەمەندى ەلدىڭ تۋىن دا تىگە باستادىق» دەگەن بولاتىن.
تۇڭعىش رەت ءوز پرەزيدەنتىن سايلاعاننان كەيىن قازاقستان الەم الدىندا ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. بۇل – قازاق دەگەن حالىقتىڭ سان عاسىرعا جالعاسقان اسىل ارمانى ەدى. 300 جىلدان استام بوداندىقتا بولعان حالىقتىڭ بايىرقالى بوستاندىققا, ەگەمەن ەلدىككە, ازات رۋحقا دەگەن ارپالىسىنىڭ ناقتى جەمىسى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءار كۇنى ءبىز ءۇشىن ماعىنالى جانە ماڭىزدى.
تاۋەلسىزدىك – حالىقتىڭ تاڭداۋى. تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ ۇلتتىق يدەيامىز!
قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قۇرۋدىڭ باستى قاعيداتتارىن ورنىقتىرۋ جولىنداعى جاسامپاز ءىستىڭ ءبارى التىن ارىپپەن جازىلادى.
بۇگىنگى باقىتتى ۇرپاق تاۋەلسىز مەملەكەتتە, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدە, ءوزارا سەنىمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ءوز تاعدىرىمىزدى ءوزىمىز ايقىنداپ الدىق. ەندى جارقىن بولاشاعىمىزدى ءوز قولىمىزبەن جاساۋدامىز.
كۇن تارتىبىنە تاۋەلسىزدىكتى ۇستاپ تۇرۋ, ساقتاۋ جانە دامىتۋ شىقتى. بۇل ءبىزدى بۇرىنعىدان دا ءبىر بولۋعا, مىقتى بولۋعا, جىگەرلى بولۋعا شاقىرادى. ەلباسى رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىگىمىزدى تەڭسەلتپەي, ەگەمەندىگىمىزدى ەڭكەيتپەي, ازاتتىعىمىزدى الاسارتپاي 30 جىل ەل باسقاردى.
ءبىزدىڭ ءبىرتۇتاس حالقىمىز بار. ءبىزدى قاسيەتتى جەرىمىزدەگى ورتاق قۇندىلىقتار بىرىكتىرەدى: بەيبىتشىلىك, يگىلىك, وركەندەۋ, ادىلدىك جانە بارشاعا ورتاق تەڭ مۇمكىندىكتەر. مۇنىڭ ءبارى – تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.ءا. نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن تاۋەلسىزدىك جىلدارى قول جەتكىزگەن باعا جەتپەس قۇندىلىقتارىمىز.
ءبىزدىڭ ۇلى تاريحي جولىمىز بار. ءبىز بۇگىندە قۋاتتى, ەگەمەن, ەركىن ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ساقتايتىن, ارداقتايتىن دۇنيەمىز بار. تاۋەلسىزدىك دەگەن ەڭ قىمبات قۇندىلىعىمىز بار. سوندىقتان ءبىز قاشاندا العا, باياندى بولاشاققا نىق سەنىممەن قارايمىز.
تاۋەلسىزدىك بىزگە ۇلتتىق, ايماقتىق جانە جاھاندىق ولشەمدە شەكسىز جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارتتى. ءبىز تاعدىر تاڭداۋىن قابىل الدىق. بەرەكەلى بىرلىگىمىز بەن ەسەلى ەڭبەگىمىز ارقىلى تاريح سىناعىنان سۇرىنبەي ءوتىپ كەلەمىز.
تاۋەلسىزدىكتىڭ مىزعىماس تۇعىرى بەكىتىلدى. ماڭگىلىك ەل بولۋعا بەت بۇردىق. تاۋەلسىزدىك كۇنى – بارشامىز ءۇشىن, كۇللى قازاقستاندىقتار ءۇشىن ۇلى مەرەكە.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دۇنيەگە كەلۋىنىڭ ۇلى شەجىرەسى بىرقاتار تاريحي كەزەڭنەن تۇرادى: 1990 جىلدىڭ ءساۋىرى – رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى لاۋازىمىن تاعايىنداۋ, 1990 جىلدىڭ قازانى – قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا, 1991 جىلدىڭ تامىزى – سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋى جانە رەسپۋبليكالىق ەگەمەن التىن-ۆاليۋتا قورىن قۇرۋ, 1991 جىلدىڭ جەلتوقسانى – العاشقى بۇكىلحالىقتىق پرەزيدەنتتىك سايلاۋ, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ جاڭا اتاۋى تۋرالى شەشىم قابىلداۋ, 16 جەلتوقسان – «قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدى قابىلداۋ, 1993 جىلدىڭ 15 قاراشاسى – ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتانى جانە قارجى جۇيەسىن ەنگىزۋ.
1991 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا الماتىداعى ورتالىق الاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى جاريالانۋىنا جانە 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ بەس جىلدىعىنا ارنالعان ميتينگ بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ سوندا سويلەگەن سوزىندە: «تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىزدىڭ بارىمىزگە ارتار مىندەتى مول. ەندى ەڭسەلى ەل بولۋدىڭ جولىنا شىنداپ ءتۇسۋىمىز كەرەك. اۋلەتىمىزدىڭ اسۋى دا, داۋلەتىمىزدىڭ تاسۋى دا ءوز قولىمىزدا. كەڭ-بايتاق جەرىمىزدىڭ بايلىعى وسى دالانىڭ تۇپكىلىكتى حالقىنا دا, تاعدىر قوسىپ بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرىنە دە مولىنان جەتەدى. نە ىستەسەك تە اقىلمەن ىستەيىك, ارزان ۇرانعا ەرمەيىك, ۇشپا سەزىمگە ەرىك بەرمەيىك دەگىم كەلەدى. اسىرەسە جاستار سالقىنقاندىلىقتان, ۇلكەندى سىيلاۋدان, سوزگە توقتاۋدان اينىماسا, قاشاندا دوستىققا ادال بولسا, باۋىرماشىل, كەڭپەيىل بولسا, حالىقتىڭ اتىنا ءسوز كەلتىرەتىن ۇستامسىزدىق اتاۋلىدان اۋلاق جۇرسە دەپ تىلەيىك. تاريح كوشى ۇزاق. اسىقساق تا اپتىقپايىق. قازاقستاننىڭ كوپ ۇلتتى حالقىنىڭ جۇلدىزى جوعارى بولاتىنىنا, تۋعان ەلىمىزدە داۋلەتتى دە ساۋلەتتى ءومىر ورنايتىنىنا كامىل سەنەمىن», دەدى.
حالقىمىز ءوز مەملەكەتتىگىن, شىنايى تاريحى مەن مادەنيەتىن قايتا تۇلەتۋگە ەرەكشە جىگەر, ۇلكەن قۇلشىنىسپەن كىرىستى.
ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن, ءوزىمىز بۇرىن ءومىر سۇرگەن قوعامنان تۇبىرىنەن وزگەشە جاڭا, دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ پرينتسيپتەرىن دەربەس ايقىندادى.
ءيا, قىسقا مەرزىم ىشىندە كەڭەس يمپەرياسىنان مۇرا بولىپ قالعان كوپتەگەن وتكىر دە وزەكتى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلدى. ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-مادەني سالالارعا قاجەتتى رەفورمالار جۇرگىزىلدى.
1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىق شىعاردى. وسىلايشا قازاق ەلى اتوم بومباسىنان تۇبەگەيلى باس تارتىپ, الەمگە بەيبىتسۇيگىش ەل ەكەنىن جاريالادى.
بۇگىندە تاپ سول ءبىر شەشۋشى ساتتە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءارى تاپقىر, ءارى ۇتقىر شەشىم قابىلداي بىلگەنىن الەم مويىنداپ وتىر.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرىلدى.
1991 جىلى جەلتوقساندا الماتىدا تمد-نى قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم حاتتاماسىنا قول قويىلدى. بۇل كەلىسىم تمد قۇرامىنا كىرەتىن بارلىق مەملەكەتتىڭ تاريحىندا «الماتى دەكلاراتسياسى» دەگەن اتپەن قالدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ رەسپۋبليكانىڭ ساياسي باسشىلىعى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ايرىقشا نازار اۋداردى.
ەلىمىزدە پرەزيدەنت قىزمەتىنىڭ ەنگىزىلۋى قوعامدىق-ساياسي ومىردە تەرەڭ رەفورمالار جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. «باسشىمىز – بىرەۋ, قالعانىمىز تىرەۋ» دەگەن قازاقى قاعيداتتىڭ پايداسى زور بولدى.
قازاقستاندا 1996 جىلدىڭ 30 قاڭتارىنان باستاپ ەكى پالاتالى پارلامەنت جۇمىس جاساپ كەلەدى.
ەل ازاماتتارى ەكونوميكالىق ەركىندىكتىڭ ارقاسىندا مەنشىك يەلەرىنە اينالدى.
1993 جىلى 15 قاراشادا ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگە اينالىمعا شىقتى. سول ساتتەن باستاپ حالىقتىڭ جاڭا ءتيىمدى تۇرمىسىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى كۇردەلى رەفورمالار وتە ءساتتى جۇزەگە اسىرىلدى.
مۇنداي وراسان وزگەرىس وڭايشىلىقپەن كەلگەن جوق.
جەتپىس جىلدان استام قالىپتاسقان سانانى, دۇنيەتانىمدى وزگەرتۋ دە وڭايعا سوقپادى.
جەكەشەلەندىرۋ ءىسى ەكونوميكالىق قايتا قۇرۋ جولىنداعى العاشقى باتىل قادام بولدى. سىرتقى ساۋدانى ودان ءارى ىرىقتاندىرۋعا جانە ەلدى دۇنيەجۇزىلىك شارۋاشىلىق جۇيەسىنە ەنگىزۋگە باعىتتالعان سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەت رەفورماسى تابىستى جۇرگىزىلدى.
سونىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزگە 300 ميلليارد دوللار كولەمىندە تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتىلدى. رەزەرۆتىك اكتيۆ 86 ميلليارد دوللار دەڭگەيىنە جەتتى. بۇل مۇمكىن بولاتىن ەكونوميكالىق سىن-قاتەر مەن سىرتقى كەلەڭسىز قۇبىلىستاردى تومەندەتۋدىڭ ناقتى كەپىلى.
ەلىمىزدە كەدەيشىلىك دەڭگەيى 10 ەسە تومەندەدى. 12,5 مىڭ كيلومەتر اۆتوماگيسترال مەن 2,5 مىڭ كيلومەتر تەمىر جول سالىندى.
ەكونوميكانىڭ سالالىق قۇرىلىمدارىن ءارتاراپتاندىرۋ ءۇردىسى ءجۇرىپ جاتىر. سوڭعى 10 جىلدا ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا 1250 جاڭا كاسىپورىن قۇرىلىپ, 300 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى. قازاقستان ەكسپورتىنىڭ اۋقىمى 100 ەلدى قامتيدى. ءۇشىنشى بەسجىلدىق شەڭبەرىندە باسەكەگە قابىلەتتى بىرنەشە تەحنولوگيالىق سالا قالىپتاسادى.
ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز جانە مەملەكەتتىگىمىزدىڭ سيمۆولى سانالاتىن نۇر-سۇلتان قالاسى حالىقارالىق باستامالار مەن ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك ورتالىعىنا اينالدى.
قازاق مەملەكەتى وركەندەۋدە ءوزىنىڭ ءورىستى جولىن تاپتى. الەمدىك وركەنيەتكە ءوز ۇلەسىن قوسا باستادى.
قۋاتتى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە دەموكراتيالىق قايتا قۇرۋلار ءوز جەمىسىن بەردى.
ءبىز ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە ونى نىعايتا تۇسۋگە جانە ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق ۇلتارالىق كەلىسىم ۇلگىسىن جاساۋعا قول جەتكىزدىك.
قازاقستان ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋدىڭ ءتيىمدى جولىن قالىپتاستىردى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ەتنوسارالىق جانجالداردى قازىر دە, بولاشاقتا دا بولدىرماۋعا بولاتىنىن بۇكىل الەمگە سەنىمدى تۇردە دالەلدەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ۇلت ساياساتىنىڭ باعدارلاماسى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى بولىپ قالا بەرمەك.
بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ادىلەتتىك قاعيداسى مەن ۇلتارالىق تاتۋلىق ءۇردىسىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى.
ءاربىر ازامات قازاقستان مەنىڭ وتانىم, مەنىڭ ەلىم دەگەن ۇعىمنىڭ ماڭايىنا توپتاسۋى كەرەك.
بولاشاقتا ەلىمىز الەمدەگى باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنان ورىن الاتىنىنا بارلىق قازاقستاندىقتار كۇمانسىز سەنەدى.
وسىنداي سەكىرىس جاساۋ ءۇشىن بارلىق قوعامدىق رەسۋرستاردى توپتاستىرۋ مەن جۇمىلدىرۋعا تۋرا كەلەدى.
قازاقستان تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن تاڭداپ العان ەلدىڭ ءبىرى بولدى.
مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن كورشىلەس ەلدەرمەن ەكى اراداعى شەكارانى دايەكتىلىكپەن بەكىتتى. ءبىرتۇتاس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى بەلگىلەندى.
ەلىمىزدە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى قارقىندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
تابىستى جۇرگىزىلگەن سىرتقى ساياساتتاعى جەتىستىكتەردىڭ ارقاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى بۇۇ, يۋنەسكو, ەقىۇ, يكۇ سەكىلدى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ سالماقتى مۇشەسىنە اينالدى.
2010 جىلى قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تابىستى توراعالىق جاسادى. ۇيىمنىڭ ون جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى شاقىرىلماي جۇرگەن ءسامميتىن وتكىزىپ بەردى.
56 مەملەكەتتىڭ باسشىسى ەلوردامىزدا باس قوسىپ, استانا دوكتريناسىن ءبىراۋىزدان قابىلدادى. مۇنداي تاريحي ماڭىزى زور وقيعا قازاق ديپلوماتياسىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى تابىستى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى.
بۇل تۇرعىدا قازاق ەلىنىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشەلىگى ايرىقشا ماڭىزدى ەدى. ۇيىمعا مۇشە بولعالى قازاقستان الەمدىك دەڭگەيدەگى وننان استام سىندارلى ۇسىنىس جاسادى. ونىڭ قاتارىندا يادرولىق قارۋسىز الەم, ارال ماسەلەسى تاعى باسقا ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر بار. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسى بۇۇ باسشىلىعىنا جىبەرىلدى.
2018 جىلى 19 قاڭتاردا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ «جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ: سەنىم شارالارى» اتتى وتىرىسى ءوتتى. وسى جيىندا ءسوز سويلەگەن ەلباسى بايانداماسىن قازاق تىلىندە جاسادى.
الەمگە تارىداي شاشىراعان قازاق حالقىنىڭ باسىن ءبىر شاڭىراق استىنا توقايلاستىرىپ, ءبىر ارناعا توعىستىرۋدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ورنى ەرەكشە.
قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن العان العاشقى كۇننەن باستاپ, شەتتەگى قانداستاردى تاريحي وتانىنا شاقىرىپ, قۇشاعىن ايقارا اشتى.
دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايلارىندا شەتتە جۇرگەن 5 ميلليون قازاقتىڭ تاعدىرى جايلى ءسوز بولدى. قاراشاڭىراققا ورالعان ءبىر ميلليوننان استام قانداستىڭ ەل قاتارلى ءومىر سۇرۋىنە قاتىستى ماسەلەلەر تالقىعا ءتۇستى. وسى قۇرىلتاي نەگىزىندە دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى, «وتانداستار» قورى سياقتى ىرگەلى ۇيىمدار قۇرىلىپ, الىس-جاقىنداعى اعايىننىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
قازاقستان – پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى مەملەكەت. ەل ومىرىندە قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ دە الار ورنى ەرەكشە. كەيىنگى كەزدە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ۇكىمەت قىزمەتىنە باقىلاۋ جاساۋشىلىق ءرولى اناعۇرلىم ارتىپ كەلەدى. قۇقىقتىق مەملەكەتتى ورنىقتىرا ءتۇسۋ باعىتىندا وراسان جۇمىس اتقارىلدى.
2003 جىلى 23-24 قىركۇيەك ارالىعىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ العاشقى سەزى تىكەلەي نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن استانا قالاسىندا ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا يسلام, حريستياندىق, يۋدايزم, سينتويزم, يندۋيزم جانە ءبۋدديزمنىڭ مەيلىنشە بەدەلدى وكىلدەرى قاتىستى.
ادەتتە ءبىر-ءبىرىنىڭ مەشىتى, پۇتحاناسى, شىركەۋىنە باس سۇقپايتىن ءدىن كوشباسشىلارى استاناداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا بەتپە-بەت وتىرىپ, الەمدىك ءدىني احۋالدى تالقىلادى. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر سەزى حالىقارالىق ديالوگ الاڭىنا اينالدى.
2003 جىلعى 16 ناۋرىزداعى جولداۋىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى قازىناسى – مادەني مۇرالارىمىزدى تۇگەندەۋ ماقساتىندا «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جاساۋدى تاپسىردى. بۇل 14 جىلدان كەيىن ومىرگە كەلگەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ العىشارتى بولاتىن.
بۇگىندە باستاۋىن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنان العان كوپتەگەن يگى ءىس ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالالارىنىڭ جەلىسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتىر.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق ەلىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان 30 جىلدا قازاقتى قاناتتاندىرعان, رۋحىن وياتقان, جاسامپازدىققا جىگەرلەندىرگەن وسى قوس باعدارلاما دەۋىمىزگە ابدەن بولادى. ويتكەنى قازاق حالقى قاشاندا رۋحاني قۇندىلىقتى بارىنەن جوعارى باعالاعان حالىق. ەلباسى رۋحاني جاڭعىرۋسىز جەتىستىك اتاۋلى جارتىكەش شارا بولىپ قالاتىنىن تاپ باستى.
استانا جانە الماتى قالالارىندا قاتار وتكەن ازيانىڭ ايتۋلى دوداسى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ايتارلىقتاي ءرولى بار وقيعالار. VII قىسقى ازياداعا الەمنىڭ 27 ەلىنەن مىڭنان استام سپورتشى قاتىستى.
قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتىلدى.
بۇل ەلدىك رۋحتى كوتەرىپ, وتكەن تاريحىمىزعا دەگەن ماقتانىش سەزىمىن وياتتى.
وسى مەرەيتوي نەگىزىندە ەلىمىز بويىنشا قىرۋار ىستەر اتقارىلىپ, كوپتەگەن تاريحي جادىگەر تۇگەندەلدى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن باسقارۋ قازاقستان ءتارىزدى جاس مەملەكەتتىڭ الەم الدىنداعى ابىرويىن اسقاقتاتتى. 2017 جىلى كەڭەسكە تۇراقتى ەمەس مۇشە بولىپ تىركەلگەن قازاقستان ءوز تاريحىندا العاش رەت بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن باسقارۋعا مۇمكىندىك الدى. بۇل مىندەتتى ابىرويمەن اتقاردى.
ء«بىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بۇكىلالەمدىك ەكسپو-2017 كورمەسىن استانادا وتكىزۋ جونىندەگى كۇرەستە ايقىن باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتۋى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن جاھاندىق تانۋدىڭ كورىنىسى». بۇل – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوز ءسوزى. ەلباسى 2017 جىلدىڭ ەڭ باستى وقيعاسىنا اينالعان ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ بار كەلبەتىن وسىنداي ءبىر سويلەممەن تولىق اشىپ بەردى.
ءوتىپ بارا جاتقان 2019 جىل ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە وتە ماڭىزدى, وزەكتى جىل رەتىندە ەستە قالادى.
2019 جىلى 19 ناۋرىز كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بيلىك كونستيتۋتسياعا سايكەس تۇردە اۋىستى. بۇل 30 جىل جالعاسقان سارابدال ساياساتتىڭ ءتۇيىندى تۇسى, تۇرلاۋلى ءساتى بولاتىن. ول ساباقتاستىق, تۇراقتىلىق پەن دامۋ جاعدايىندا بيلىك ءترانزيتى جاسالدى.
بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ ءوتتى, ەل پرەزيدەنتى بولىپ قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ سايلاندى. مەملەكەت باسشىسى سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا, ەل حالقىنا جولداۋىندا قازاقستاننىڭ تاياۋ جىلدارداعى دامۋ باعىتتارىن بەلگىلەپ, مىندەتتەردى شەشۋدىڭ جولدارىن كورسەتىپ بەردى.
ماكروەكونوميكالىق دامۋ ديناميكاسىنداعى وڭ تەندەنتسيا ساقتالۋدا.
بۇيىرسا, بيىل ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى 4,3 پايىز بولادى. ينفلياتسيا دەڭگەيى دە 5,3 پايىز دەڭگەيىندە ساقتالادى دەپ كۇتىلۋدە. حالىقتىڭ ناقتى تابىسى 6,7 پايىزعا ءوستى, ال ينۆەستيتسيانىڭ ءوسۋى 9,7 پايىزدى قۇرادى.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ ماقساتى مەن مىندەتتەرىن ايقىنداپ بەردى.
قوعامدىق ديالوگ فورمالارىنىڭ قاعيداتتارى ىسكە قوسىلدى. ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى قۇرىلدى. سونىڭ شەڭبەرىندە ەلىمىزدەگى ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋلاردىڭ كەشەندى شارالارى ايقىندالۋدا.
بيىلعى جاريالانعان جاستار جىلى بۇل تاراپتاعى باستامالار مەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا جول اشتى. پرەزيدەنتتىك كادرلار رەزەرۆىن قالىپتاستىرۋدامىز.
اتا زاڭىمىزدا اتاپ كورسەتىلگەن الەۋمەتتىك باعدارلانعان مەملەكەت تالاپتارى كۇندەلىكتى ومىردەن كورىنىس تاۋىپ جاتىر.
كوپ بالالى انالاردى الەۋمەتتىك جاعىنان قولداۋ, تابىسى تومەن وتباسىلاردىڭ نەسيە جۇكتەمەسىن ازايتۋ باعىتىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارالار جاسالدى.
مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسىن بىرتىندەپ ءوسىرۋ كەستەسى بەلگىلەندى. ۇستاز مارتەبەسى تۋرالى زاڭ قابىلدانعالى جاتىر.
ەلدەگى تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى ەلەۋلى تۇردە كەڭەيتىلدى.
ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ بارلىق پارامەترى بويىنشا ساپالىق جاڭارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. وركەنيەت ۇلگىسى سانالاتىن ەۋروپا ەلدەرىندە جاڭادان 6 ەلشىلىك اشىلدى.
ارىس قالاسىنداعى اپاتتى بۇكىلحالىقتىق قايعى رەتىندە قابىلداپ, قيىن شاقتا بىرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتىك. قالا قىسقا مەرزىم ىشىندە قالپىنا كەلتىرىلدى.
ۇلى ابايدىڭ «قايعى كەلسە, قارسى تۇر, قۇلاي بەرمە» دەگەن ءسوزىن ۇستانىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى قولتىقتان دەمەدىك, جىلى سوزبەن جەبەدىك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلت بولىپ ۇيىسۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتە بىلدىك.
از عانا ۋاقىتتان كەيىن ءبىز 2020 جىلدىڭ تابالدىرىعىن اتتايمىز.
ءبىزدى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى بويىنشا جالپىۇلتتىق جوسپار شارالارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قات-قابات شارۋالارى كۇتىپ تۇر.
ۆولونتەرلەر جىلى شەڭبەرىندە ءبىزدىڭ قوعامداعى وسى ءبىر ماڭىزدى تىرلىككە تولىققاندى سەرپىن بەرۋ جۇزەگە اسىرىلادى.
الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جۇيەلەردىڭ جاڭا كومپونەنتتەرى – مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ, جوعارى وقۋ ورىندارىن اكتسيونەرلەندىرۋ ەنگىزىلەدى.
ۇستاز مارتەبەسى تۋرالى زاڭ قابىلدانادى.
ەل ەكونوميكاسى دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلۋى ءتيىس. بۇل ەڭبەك ونىمدىلىگىن 1,7 پايىزعا وسىرۋمەن تىكەلەي بايلانىستى.
ينۆەستيتسيا كولەمى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 30 پايىز دەڭگەيىندە بولۋى ءتيىس.
ۇكىمەتتىڭ الدىنا 2022 جىلعا قاراي شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت ءوسىمىن 1,5 ەسە, 2025 جىلى 2 ەسە ءوسىرۋ مىندەتى قويىلدى.
الداعى جىل بىرنەشە ءىرى تاريحي داتا بەلگىسىمەن وتەدى.
ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعى, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىعى, ۇلى وتان سوعىسى جەڭىسىنىڭ 75 جىلدىعى, ۇلىق ۇلىس (التىن وردا) – جوشى ۇلىسىنىڭ 750 جىلدىعى, قازاق اۆتونومياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل سەكىلدى شارالاردىڭ جالپىۇلتتىق كەشەندى شارالارى بەكىتىلدى.
وسى رەتتە «مادەني مۇرا», «حالىق تاريح تولقىنىندا», «رۋحاني جاڭعىرۋ» ۇلتتىق باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋداعى باعا جەتپەس تاجىريبەلەردى اتالعان تاريحي داتالاردى اتاپ وتۋدە ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت. وسىناۋ رۋحاني, الەۋمەتتىك ءمانى زور شارالاردى وتكىزۋگە قازاقستاندىقتاردىڭ ءبارى بەلسەندى تۇردە اتسالىسادى دەپ سەنەمىز.
ەكى جىلدان كەيىن ءبىز ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ وتەتىن بولامىز.
وسىعان بايلانىستى وتكەن جولىمىزعا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, بارلىعىن باعامداۋعا جانە الداعى دامۋىمىزدىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن جاڭا مىندەتتەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
سول سەبەپتەن جاھاندىق جالپىالەمدىك ترەندتەر مەن قوعامدىق-ساياسي دامۋدىڭ ىشكى اسپەكتىلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق دامۋىمىزدىڭ ءتيىمدى قاعيداتتارىن ازىرلەۋ ءىسىن جالعاستىرۋ قاجەت دەگەن ويدامىز.
بۇل بارىنەن بۇرىن قوعام ومىرىندەگى دامۋ باسىمدىقتارىن ايقىنداۋ ىسىنە تىرەلەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا ساياسي رەفورمالاردان بۇرىن ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋگە باسا نازار اۋدارىلدى.
وسى ارقىلى تۇتاس العاندا مەملەكەتتىڭ ومىرشەڭدىگى ساقتالدى.
ەل دامۋىنىڭ قازىرگى كەزەڭىندە ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-مادەني, وڭىرلىك, سىرتقى ساياسات سالالارىنداعى جەتىستىكتەرىمىزدىڭ قارقىنىن سارالاۋ مىندەتى العا شىقتى.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ء«بىز تاۋەلسىزدىكتىڭ جالعىز تىرەگى – بىرلىك ەكەنىن ەشۋاقىتتا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بىزگە قازاقتىڭ بىرلىگى, جالپى ەلىمىزدىڭ بىرلىگى قاجەت. ءبىزدىڭ وتانىمىز – ورتاق, تىلەگىمىز ءبىر, ماقساتىمىز – جالعىز. ول – جەرى جۇماق, ەلى باقىتتى وتانىمىز, قازاقستانىمىز» دەگەن بولاتىن.
تاۋەلسىزدىك مەملەكەتتىلىك, تەرريتوريا, ءتىل, شەكارا, ءداستۇر, تاريح, قاۋىپسىزدىك دەگەن ۇعىمدارمەن تەرەڭ استاسىپ جاتىر.
بۇل ۇعىمدار كونستيتۋتسيالىق نورمالار دەڭگەيىندە بەكىتىلگەن, تولىققاندى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن رەتتەۋ تەتىكتەرىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
بۇل ۇلتقۇراۋشى فاكتور, شىنايى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ىرگەتاسى ىسپەتتەس نارسە.
ءبىز قوعامىمىزدىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىقتارىنىڭ مىزعىماستىعىنا كەپىلدىك بەرەتىن ۇردىستەردىڭ مازمۇنىنا جاڭا كوزقاراسپەن قاراي باستادىق.
بىرىنشىدەن, ەلباسىمىزدىڭ ينتەللەكتۋالدىق كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا «ماڭگىلىك ەل», « ۇلى دالا», «مادەني مۇرا» ءتارىزدى ۇلى ۇعىمدار اينالىسقا ەندى.
وركەنيەتتىك ماڭىزى بار جالپىمادەني قۇندىلىقتار – تاۋەلسىزدىك, مەملەكەتتىلىك, جەر, ءتىل مەن ءدىل, وتباسى جانە سالت-ءداستۇر – ءبىزدىڭ زاڭنامامىزعا دا ەنگىزىلىپ, ناقتى كورىنىس تابۋى ءتيىس.
ەكىنشىدەن, تاريحىمىزدى وركەنيەتتىك جولمەن تارازىلايتىن بولساق, ءبىز بەسمىڭجىلدىق تاريحي كەزەڭنەن وتكەنىمىزدى كورەمىز.
بۇل نە دەگەن ءسوز؟ بۇل ءبىزدىڭ حالقىمىزعا نە بەرەدى؟
بۇل قازاق حالقى تاريحىنىڭ تىم ارىدەن باستاۋ الاتىندىعىنىڭ – مەملەكەتتىلىكتىڭ اتام زاماننان بۇگىنگە دەيىن ۇزىلمەي كەلە جاتقاندىعىنىڭ جارقىن بەلگىسى ەمەس پە؟ كونەدەن كەلە جاتقان ساق, عۇن, سارمات, ماسساگەت, تۇركى قاعاناتى, ۇلىق ۇلىس, قازاق حاندىعى ۇلى تاريحىمىزدىڭ ايقىن دالەلى.
قاي عاسىر, قاي زامان, قاي كەزەڭ بولسا دا حالقىمىز ءوزىنىڭ ادامزات كوشىنەن قالماۋ, بىرگە قاتار ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتىنان ەش تانعان جوق. بەيبىت بولمىسىنا بەكەم بولدى.
كەز كەلگەن حالىقتىڭ ماڭدايىنا مۇنداي ميسسيا مەن تاعدىر بۇيىرا بەرمەيدى.
سوندىقتان وسى زامانعى قازاقستان تەرريتورياسىندا ءومىر سۇرگەن حالىقتىڭ, رۋ, تايپالاردىڭ قاسيەتتى دە قاستەرلى ەتنولوگيالىق تاريحىنا ساياسي تاريحىمىزدى قوسۋ ارقىلى تاريحي اكتسەنتتى باتىل جانە بەلسەندى تۇردە وزگەرتۋ قاجەت.
ۇشىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بولاشاقتا قازاق تىلىنە ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى مارتەبەسىن بەرۋ مۇمكىندىگىن جاسايتىن جاعداي قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. «بىراق مۇنداي دارەجەگە جەتۋ ءۇشىن ءبارىمىز داڭعازا جاساماي, جۇمىلا جۇمىس جۇرگىزۋىمىز كەرەك. سونداي-اق ءتىل ۇلكەن ساياساتتىڭ قۇرالى ەكەنىن دە ۇمىتپاعان ءجون», دەپ قاداپ كورسەتتى.
لاتىن جازۋىنا كوشەر ءساتتى دۇرىس پايدالانىپ, قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ, ونىڭ قوعام ومىرىندەگى ءتۇرلى سالادا مىندەتتى تۇردە قولدانۋ شەڭبەرىن انىقتاۋ تۋرالى ماسەلە دە ماڭىزدى بولىپ وتىر.
كەزىندە ۇلتتىڭ ۇلى ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: ء«وز تىلىمەن سويلەسكەن, ءوز تىلىمەن جازعان جۇرتتىڭ ۇلتتىعى – ەشۋاقىتتا ادامى قۇرىماي جوعالمايدى» دەگەن بولاتىن.
قازاقتا «تەكسىزدىك – تىلسىزدىكتەن باستالادى» دەگەن ءسوز بار, سول ءسوز – انىق ءسوز.
تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى تۇسىندا تاريحتان تاعىلىم الۋ ماسەلەسىنە توقتالعان ارتىق بولماس دەپ ويلايمىن. ءبىرىنشى كەزەكتە قوعامدىق ساناداعى وتكەنگە قارايلاۋ, بارلىق كىنا مەن كىناراتتى وتكەن زامانعا اۋدارۋ ارەكەتىنەن ارىلاتىن ۋاقىت جەتكەنىن قاداپ ايتقىم كەلەدى.
حح عاسىر – قازاق ءۇشىن قاسىرەتتى عاسىر بولدى.
1921-1930 جىلدارداعى اشتىقتا قازاقتىڭ تەڭ جارتىسىنان ايرىلدىق.
بۇل – ءسوز جوق, ۇلتتىڭ ۇلكەن قاسىرەتى. ورنى تولماس قاسىرەت. 2021 جىلى قالىڭ قازاقتى جالماعان اشارشىلىققا 100 جىل بولادى.
تانىمال جۋرناليست-پۋبليتسيست نۇرتورە ءجۇسىپ «ماسىل بولما, اسىل بول» دەگەن ماقالاسىندا سول اشارشىلىق كەزىندە ءبىر ۇلى مەن ءبىر قىزىن جەتەكتەپ, جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ كەلە جاتقان انا مەن ۇرپاق تاعدىرىن ءسوز ەتەدى. ۇشەۋى دە اجال تىرناعىنا ىلىككەلى تۇرعاندا ەت جۇرەگى ەزىلگەن ايەل شىرىلداعان قىزىن قالدىرىپ, «ەندىگى كەزەك مەنىكى» دەپ ءجۇرىپ, جالعىز ۇلىن امان الىپ قالادى. سول بالا كەيىن حالقىمىزدىڭ اياۋلى ازاماتى اتاندى, اشتىقتان امان قالعان مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ – كورنەكتى عالىم, ايگىلى ابايتانۋشى.
جالعىز بالاسىن اناسى قالاي قورعاسا, تاۋەلسىزدىكتى ءبىز دە سولاي قورعاۋىمىز كەرەك! تار زامانداعى انالار ارەكەتى وسىنداي بولعان. ال مىناۋ بار زاماندا بالاسىن تۋعان بەتتە كۇرەسىنگە تاستايتىندار تۋرالى نە دەۋگە بولادى؟
تاۋەلسىزدىك دەگەن – ۇلت ءۇشىن, ۇرپاق ءۇشىن تاريحي جاۋاپكەرشىلىك! قازاق ەلىنىڭ جاڭا بۋىنى تاۋەلسىزدىكتى اسقان جانكەشتىلىكپەن, جانىن دا, قانىن دا اياماي قورعاۋى كەرەك!
وسى رەتتە وتكەن عاسىردان الاتىن تاعىلىم قانداي؟ بىزگە الاش ارىستارىنىڭ ۇزىلگەن جولىن جالعاستىرۋ ماڭىزدى.
الاش يدەياسى – بۇل قازاق مەملەكەتتىلىگىن جاڭعىرتۋ يدەياسى. اقش ءۇشىن تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى قانداي ماڭىزعا يە بولسا, قازاق قوعامى ءۇشىن الاش ۇرانى دا سونداي.
اقىن ماعجان جۇماباەۆ ايتقانداي, ولار ازاتتىقتىڭ التىن ايىنا قول سوزعان ۇرپاق ەدى.
قازىر زامان – باسقا, زاڭ – باسقا. تىرەگىمىز – تاۋەلسىزدىك. جۇرەگىمىز دە تاۋەلسىزدىك دەپ سوعۋى ءتيىس.
ءبىز ءححى عاسىرعا مۇلدەم بولەك بولمىسپەن كىردىك.
سوندىقتان وتكەنگە سالاۋات ايتۋىمىز قاجەت. بولارى – بولدى. وتەتىن نارسە – ءوتتى. بارلىق جاقسىلىق-جاماندىعىمەن وتكەن كەزەڭدەردى تاريح كىتابىنىڭ بەدەرلى بەتىندە قالدىرىپ, ەندى تەك العا قاراۋىمىز كەرەك. ورشىلدىكپەن العا جىلجۋىمىز كەرەك.
ارتقا قاراعان توزادى, العا قاراعان وزادى.
بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن سانا ازاتتىعى قاجەت.
ءبىزدىڭ بۇگىنگى بۋىن ساناسى ازات بولعاندا عانا تاۋداي ىستەردى تاۋەكەلمەن اتقارا الادى.
سول سەبەپتەن قازىرگى ءاربىر وتانداس وتكەن شاققا قارايلاي بەرمەي, بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىمەن اينالىسقانى ابزال.
ۇلتىمىزدىڭ جاقسى قاسيەتتەرى جەتكىلىكتى.
تاريحىمىز – تەرەڭ. جەرىمىز – باي. ەلىمىز – باي. ءداستۇرىمىز – كەرەمەت.
قابىلەت-قارىمىمىز ەشكىمنەن كەم ەمەس. ەندى نە كەرەك؟
دۇنيەدەگى بارلىق مەملەكەتتىڭ دامۋ جولىنان بەلگىلى:
حالىقتىق قالپىڭدى, مادەنيەتىڭدى, ءتىلىڭدى, ءدىلىڭدى ساقتاۋ قاجەت پە – دامۋ كەرەك;
ەكونوميكانى وركەندەتۋ كەرەك پە – دامۋ كەرەك;
لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ كەرەك پە – دامۋ كەرەك!
«تاۋەلسىزدىك جولىندا قان دا توگىلگەن, جاس تا توگىلگەن, تەر دە توگىلگەن. بىراق ار توگىلمەۋى كەرەك. ار-نامىس قانا تاۋەلسىزدىككە تىرەك بولا الادى. ول ءبىزدىڭ تىلەگىمىزدى ەمەس, ءبىز ونىڭ تىلەگىن تىلەۋىمىز قاجەت» دەگەن كەمەل ءسوز قاي-قايسىمىزدىڭ دا قاپەرىمىزدە بولعانى كەرەك.
ءححى عاسىردا الەمدەگى العا وزىپ كەتكەن 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىزگە قاراپ وتىرىپ قالساق, ارەكەتسىزدىگىمىزگە وپىناتىن بولامىز.
ەندىگى ماسەلەنىڭ ءبارى ۇلتتىڭ ساپاسىنا قاتىستى بولماق. ۇلتتىڭ ساپالى كورسەتكىشى ەڭ اۋەلى – ەڭبەكقورلىعىمەن ولشەنەدى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ قاداۋ-قاداۋ ايتقانداي, «ەڭبەكسىز ەشتەڭە بولمايدى». وسىنى تەرەڭ ۇعىنۋىمىز كەرەك.
ەكىنشى كەزەكتە – ۇلتتىڭ ورىنداۋشىلىق قاسيەتىنە كوپ نارسە بايلانىستى. بىزدە سوزۋارلىق كوپ, قۇر ماقتان, داڭعويلىق پەن داڭعازا كوپ.
قىزىل ءسوزدىڭ قىرمانىن كۇندە قۋىرىپ, كۇبىسىن كۇندە ساپىرا بەرگەننەن ەشكىم يگىلىكتى اكەپ بەرمەيدى.
ونىڭ ورنىنا ناقتى ىسپەن اينالىسقان ءجون.
وسى ورايدا الەۋمەتتىك جەلىدەگى نەشەتۇرلى جەلسوز, جەلىكپە پىكىرلەرگە كەتەتىن وراسان كۇش-جىگەردى كۇندەلىكتى تىرلىك ارناسىنا بۇرۋ قاجەتتىگىن ۇسىنار ەدىم.
ومىرگە قاجەتتى جوسپارلاۋ, ونى قالىپتاستىرۋ جانە ورىنداۋ ءتارىزدى ومىرلىك ءمانى بار تىرلىكپەن اينالىسقان الەۋمەت ءوز يگىلىگىن ءوزى قالىپتاستىرار ەدى. مۇنىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جولى – ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىرۋ, اقىرىندا – تاۋەلسىز ەلدىڭ تاۋەلسىز ازاماتتارىن قالىپتاستىرۋ, بيلىكتەن اعايىن ىزدەگەن قازاققا بيلىكپەن پروتوكولدىق (قۇدالىق سياقتى), ديپلوماتيالىق قاتىناسقا كوشۋ.
سونىمەن بىرگە بىزگە ورىنداۋشىلىق قاسيەتتى ورنىقتىرۋ دىتتەگەن مەجە, كوزدەگەن ماقساتقا جەتۋدىڭ ءتيىمدى دە توتە جولى بولار ەدى.
تاعى دا احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ سوزىمەن ايتاتىن بولساق – «ۇلت جۇمىسى ۇلكەن جۇمىس: ۇلكەن جۇمىسقا كوپ جۇمىسكەر كەرەك».
بوستاندىق حالىقتى بوداندىقتان دا قاتتى سىنايدى دەگەن دانالىق ءسوز بار. ول ءسوزدىڭ دانالىعى پارادوكسقا قۇرىلعانىندا. بىلايشا قاراعاندا قۇلاققا كىرمەيتىن قيسىنسىزدىق سياقتى. ال دۇرىسىندا بوداندىقتا بولعاندا ايتقانعا كونىپ, ايداۋعا جۇرسەڭ جەتىپ جاتىر. سەن ءۇشىن باسقالار ويلانادى, سەن ءۇشىن باسقالار شەشەدى, باس قاتىرمايسىڭ. بوداندىعىڭا قورلانىپ, بوستاندىق بەرمەگەندەردى سىرتىنان سىباپ قويىپ, قۇلاقكەستى كۇيدە جۇرە بەرەسىڭ. ال بوستاندىقتا شە؟ بوستاندىقتا ويلاناتىن دا ءوزىڭ, ورىندايتىن دا ءوزىڭ, بارىنە ءوزىڭ جاۋاپتىسىڭ. بۇل ويدى جاھاندانۋدىڭ جۇلقىعان جەلى كۇشەيىپ بارا جاتقان مىنانداي زاماندا ايرىقشا اتاپ ايتقىمىز, قاداپ كورسەتكىمىز كەلەدى. دۇنيە تاعى دا دۇبىرلەپ تۇر. الەم بيپوليارلى سيپاتقا قايتادان اۋىسىپ بارادى – دۇنيەدەگى ساياسي كۇشتەر ەكى پوليۋسكە بولىنۋگە بەيىمدەلىپ تۇرعانداي. سانكتسيالار سوعىسى ءجۇرىپ جاتىر. ادامزاتتىڭ بىركەلكىلەنۋى, ۇلتتىق بەلگىلەردىڭ بىرتە-بىرتە شايىلۋى كۇشەيىپ بارادى. مۇنىڭ ءبارى بىزدەي جاس مەملەكەتكە, تاۋەلسىزدىگىنەن بىرنەشە عاسىر بويىنا اجىراپ قالعان بىزدەي حالىققا ۇلكەن سىناق. جاھاندانۋ جاعدايىندا ۇلتتىق قادىر-قاسيەتتەرىمىزدى قاستەرلەپ ساقتاۋ وتە ماڭىزدى. قازىردىڭ وزىندە حالىقتىق قالپىمىزعا سىزات تۇسە باستاعانىن ەندىگى جەردە جاسىرىپ-جابا بەرۋدىڭ ءجونى جوق. تالاي ادامنىڭ, سونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ ەڭبەكتەن بوي تاسالايتىن بولعانى, اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن ءجۇرىپ, ارزان جولمەن قىمبات قازىنا تابۋعا تىرىساتىندار كوبەيگەنى, ماسىلدىق پيعىلدىڭ دەندەي باستاعانى, مەملەكەتتەن الۋ ءۇشىن الدىمەن سول مەملەكەتكە بەرۋ كەرەكتىگىن ۇمىتاتىندار قاتارى ۇلعايعانى جان اۋىرتادى. ەلباسىمىز دا, پرەزيدەنتىمىز دە بۇل جاعدايعا ورىندى الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە. وسى ورايدا اتقارار ءىسىمىز جەتكىلىكتى.
ازعانتاي ۋاقىتتان كەيىن ءبىز ءححى عاسىردىڭ ءۇشىنشى ونجىلدىعىنا قادام باسامىز.
كۇردەلى پروبلەمالار قاشان دا بولعان. ءبىز سونىڭ ءبارىن بىرتىندەپ شەشىپ كەلەمىز.
الدا تۋىنداعان ماسەلەلەردى دە تولىق شەشەمىز.
باردى باعالاپ, جوقتى سارالاپ, ءوز مۇددەسىنە جەتۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن ەلدىڭ مۇددەسىن قاپىسىز قامدايتىن ەستيار ازامات بولا بىلەيىك.
ەلىمىزدىڭ دامۋ فورمۋلاسى وسىدان 28 جىل بۇرىن قابىلدانعان. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, «بوستاندىقتى باعالاۋدان, ازاتتىقتى ارداقتاۋدان, تاۋەلسىزدىككە ءتاۋ ەتۋدەن ارتىق ەشبىر باقىت جوق. تاۋەلسىزدىك – تاۋەكەل ەتكەننىڭ عانا تاعدىرىنا بۇيىراتىن باقىت!». وسى ايتىلعان نارسەنىڭ ءبارىن «تاۋەلسىزدىك», «بىرلىك», «نامىس» دەگەن تۇجىرىمدارمەن تۇيىندەۋگە بولادى.
ۇلت بولىپ ۇيىسىپ ۇمتىلماساق, جۇرت بولىپ جۇمىلماساق ەسەمىز كەتەدى. رۋحىمىز بيىك, جولىمىز نۇرلى, مەملەكەتىمىز ماڭگى بولسىن!
ءتاۋ ەتەر جالعىز كيەمىزدى – تاۋەلسىزدىگىمىزدى باعالاي بىلەيىك, كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاي بىلەيىك, الەۋمەت!
قىرىمبەك كوشەرباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى
