ارعىماققا ءمىندىم دەپ,
ارتقى توپتان اداسپا.
اسان قايعى
ءومىر – وتە كۇردەلى. ونىڭ كۇنگەيىمەن بىرگە كولەڭكەسى, تاتتىسىمەن بىرگە اششىسى دا بار. اششىنىڭ ءدامىن تاتپاعان ءتاتتىنىڭ باعاسىن بىلمەيدى.
بىردە بال, بىردە ۋ بەرىپ وتەدى ءومىر,
باقتى دا, قايعىنى دا كوتەرە ءبىل, –
دەپتى فيردوۋسي. تاريحتىڭ داۋىلدارى مەن جاۋىندارىندا تاپقانىنان جوعالتقانى كوپ قايران قازاق ءتاتتى مەن اششىنىڭ ءدامىن تاتا ءجۇرىپ, عاسىرلار بويى اڭساعان ارمانى – تاۋەلسىزدىككە قولى جەتكەن وتىز جىلدا ءبىر عاسىرعا جۇك بولار يگى ىستەردى جۇزەگە اسىرىپ, تمد ەلدەرىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالدى. مۇنىڭ تەرەڭ سىرىن:
– ىرىس, قايدا باراسىڭ؟
– ىنتىماققا!
– باقىت, قايدا باراسىڭ؟
– بىرلىككە! – دەيتىن اتادان قالعان اسىل ءسوزدى تۋ ەتىپ ۇستاعان ەل مەن ەلباسىنىڭ دانالىعى مەن دارالىعىنان تابامىز. ءيا, دالا دانىشپاندارى ايتقانداي:
وسەر ەلدىڭ ارمانى كوپ,
وشەر ەلدىڭ جانجالى كوپ.
ەلباسى بىرەۋ, قالعانىمىز تىرەۋ بولا ءجۇرىپ العان اسۋلارىمىز قانشالىق كوپ بولسا, الدا شىعار شىڭىمىز ودان دا كوپ. ەلىمىز قول جەتكەن تابىستارعا وزگەلەرمەن بىرگە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر دە لايىقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ ءۇشىنشى قۇرىلتايىندا سويلەگەن سوزىندە قازاقستاننىڭ بۇكىل حالىق سايلاعان تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بىلاي دەپ اتاپ ايتتى: « ... ءبىز اتقارۋشى بيلىك جۇيەسىن دە رەفورمالاۋدى ويداعىداي جۇزەگە اسىردىق. رەسپۋبليكا ەكونوميكاسى مەن حالىق سانىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, كاسىبي ۇكىمەت جاساقتاپ, جاڭاشا جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىن قۇردىق. مۇنىڭ ءبارى بىزگە باستالعان رەفورمالاردى بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەرسىز العا اپارۋعا مول مۇمكىندىك تۋعىزدى». مەملەكەت باسشىسى ايتقان «كاسىبي ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىندە مەملەكەتشىل, رۋحى بيىك ۇلتجاندى, ىسكەر, حالىقشىل شەنەۋنىك از ەمەس. ولاردىڭ قىزمەتىن قاداعالاپ, ءجون-جوبا نۇسقاپ وتىراتىن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك بار. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ار-نامىس كودەكسى قابىلدانعان. ولار ارنايى اتتەستاتسيادان ءوتىپ تۇرادى. مەملەكەت قىزمەتشىلەرىنىڭ بوس ورنىنا اشىق كونكۋرس جاريالانىپ ءجۇر. مۇنىڭ بارىنە كوڭىل تولادى. دەي تۇرساق تا, جاقسىلىعىمىزدى ايتۋمەن بىرگە كەمشىلىگىمىزدى دە كورىپ, دوس نيەتپەن ايتۋ – جاناشىرلىقتىڭ ءبىر بەلگىسى, ازاماتتىق پارىزىمىز دەپ بىلەمىن. وسى ورايدا ويلاسار جايلار از ەمەس.
جاسىرىپ-جاباتىن نە بار, بىزدە قىزمەت ەتيكاسى ۇنەمى ساقتالا بەرمەيدى. اتقا مىنسە, اتاسىن تانىمايتىن قازاق ەمەسپىز بە, «ارعىماققا ءمىندىم دەپ, ارتقى توپتان اداسىپ جۇرگەندەر» دە كەزدەسەدى.
كىشىپەيىلدىلىكتەن اسقان كىسىلىك, قايىرىمدىلىقتان اسقان قاسيەت جوق. قاراپايىمدىلىق حانعا دا جاراسادى. حالىق سوقىر ەمەس, ءبارىن كورىپ وتىر, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تۇرمىسى ناشار بىردە-ءبىر بيلىك يەسى جوق. ءارتۇرلى دارەجەدەگى بيلىك يەلەرىنىڭ ءبارى دە جاقسى تۇرادى, شەتەلدىك كولىكتەرمەن جۇرەدى, ولاردىڭ ءوزىن قويىپ, وتباسى دا. جاقسى تۇرسىن, شەتەلدىك كولىكتى دە ءمىنسىن. بايدىڭ اسىن قىزعاناتىن بايعۇس ءبىز ەمەس. ال سول كەيبىرەۋلەردىڭ استا-توك بايلىعى قاي اتاسىنان مۇراعا قالىپتى, قاي ەڭبەگىمەن كەلىپتى؟! ءتىپتى, بيلىك باسىنداعىلار مەن بايلاردى بىلاي قويىپ, قارجى پوليتسياسىنىڭ قاتارداعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبارى بولماسا دا ءبىرازىنىڭ كوتتەدجدەرى مەن شەتەلدىك قىمبات كولىكتەرى بار. وعان ولاردىڭ ايلىعى جەتپەيدى. ولاردىڭ اتىندا كوممەرتسيالىق قۇرىلىمدار دا جوق. سوندا ايلىعى شايلىعىنا جەتپەيتىندەرگە سونشا بايلىق قايدان كەلدى؟ وسى تۇستا ايتار ناقتى ءبىر ۇسىنىس مىناۋ: مەملەكەتتىك قىزمەتكەر جىل سايىن سالىق ورگاندارىنا جىلجىمايتىن م ۇلىكتەرى, تاپقان تابىستارى جايلى ارنايى دەكلاراتسيا تاپسىرۋى قاجەت. سول دەكلاراتسيا ناقتى, پارمەندى بولۋ ءۇشىن باق-تا جاريالانۋى كەرەك.
قيىن-قىستاۋ زاماندا وسى كۇندە,
ازاماتتىڭ تۇسپەيدى ءىسى كىمگە؟ –
دەپ قادىر اقىن ايتقانداي, كەيدە حالىقتىڭ قامى, ەل شارۋاسىمەن, ارا-تۇرا ءوز شارۋاڭمەن دە سيرەك تە بولسا بيلىك يەلەرىنە باراتىنىمىز بار. سوندا ەڭبەگىم, اتاعىم بار مەنىڭ ءوزىم قىرىق ءتۇرلى كەدەرگىگە كەزدەسەمىن. الدىمەن حاتشى قىز, سوسىن كومەكشى ءبىراز تەرگەيدى. ودان كەيىن دە سان رەت تەلەفون شالاسىڭ. سوندا دا سەنى جالعاي قويمايدى. «سۇڭقار» اتتى ۇكىمەتتىك بايلانىس بار. ول حالىقتا جوق. قالتا تەلەفونى بار, ونىسى ءوشىپ تۇرادى. ءولىپ-تالىپ الدىنا جەتكەن شەنەۋنىك سەنى ۇقسا جاقسى, ۇقپاسا, ۇنجىرعاڭ ءتۇسىپ, ۇيگە قايتاسىڭ. مۇنان سوڭ مۇڭىڭدى كىمگە ايتاسىڭ؟ ەسىمى مەن ەڭبەگىن ەل بىلەتىن ازاماتتاردىڭ جاعدايى وسىلاي بولعاندا, ءبىر انىقتاما الۋ ءۇشىن كەمى ون ەسىككە كەزەككە تۇراتىن, قاراپايىم حالىقتىڭ كورگەن كۇنى تىپتەن قاراڭ.
كەيبىر حالىق دەپۋتاتتارى مەن باسشىلاردىڭ قىزىل ءسوز بەن قۇرعاق ۋادەگە ۇيىرلىگى دە مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرىپ ءجۇر. ورىندالمايتىن ۋادە بەرىپ, سوزبۇيداعا سالعاننان گورى اششى دا بولسا اشىعىن ايتقان ءجون-اۋ. فرانتسۋز عالىمى پەر بۋاست ايتقانداي: «لجيۆىە وبەششانيا رازدراجايۋت بولشە, چەم وتكروۆەننىە وتكازى».
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ شورتاندارعا شاماسى كەلمەي, شاباقتاردى اۋلاۋى دا مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ بەدەلىنە كولەڭكە تۇسىرەدى, كەيدە ءتىپتى كۇلكىلى جايلارعا اپارادى. ءبىر عانا مىسال, ءبىر شارۋا ءبىر قويىن سويىپ استاناعا كەلە جاتسا, ء«تيىستى قاعازىڭ جوق» دەگەسىن ەكى ءجۇز تەڭگە ۇسىنعان عوي پوليتسەيگە. سونى جەردەن جەتى قويان تاپقانداي كوگىلدىر ەكران ارقىلى جارتى الەمگە جار سالىپ ايتتى. ستۋدەنتتەن ازىن-اۋلاق تيىن-تەبەن العان وقىتۋشى تۋرالى دا باق-تا ايتىلدى. ول دا دۇرىس شىعار. ايتسە دە ورىس ادەبيەتشىسى ەدۋارد سەۆرۋس ايتقانداي: «زا مەلكيە پرەستۋپلەنيا موجنو پوپاست ۆ تيۋرمۋ, زا ۆەليكيە – ۆويتي ۆ يستوريۋ» دەگەننىڭ كەرى ەمەس پە بۇل؟! بيەنى بۇگىمەن, تۇيەنى تۇگىمەن جۇتىپ جاتقاندار جونىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى نەگە ءۇنسىز قالا بەرەدى؟ «دۇنيەگە قۇمارلىق جەڭگەن كەزدە ادامعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك جەرلەنەدى» (ساليۋسكي). مۇنى دا ۇمىتپايىق, اعايىن.
ەل – اكىمنىڭ اجارى,
اكىم – ەلدىڭ بازارى.
از بەنەن كوپ تەڭەلەر,
اكىمنىڭ بولسا قاجارى, –
دەپتى كەردەرى اۋباكىر. وسىنداي اتالى ءسوزدى مۇرات ەتۋدىڭ ورنىنا ء«وز كوماندامدى جاساقتايمىن» دەيتىن سىلتاۋمەن كادرلاردى وڭدى-سولدى اۋىستىرا بەرۋ دە مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ ابىرويىن اسپانداتپاسا كەرەك. بىزدىڭشە, ءوز كومانداسىن جاساقتاۋعا پرەزيدەنت پەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ عانا قۇقى بار. ول وزگەلەرگە جاراسا بەرمەيدى. جاراسادى دەسەك تە شەكتەن شىقپاۋ كەرەك. ال بىزدە شەكتەن شىعىپ كەتۋ فاكتىلەرى دە بار.
راس, فازيل يسكاندەر ايتقانداي: «ۆلاست – ەتو تاكوي ستول, يز-زا كوتوروگو نيكتو دوبروۆولنو نە ۆستاەت» دەسەك تە, بيىك بيلىك يەلەرى فريدريح پرۋسكيدىڭ: «...نە سترانا دولجنا جيت دليا پرينتسا, ا پرينتس – دليا سترانى» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزىن ۇمىتپاعانى ابزال.
مەملەكەتتىك قىزمەتكە كەلگەن بەتتە كەيبىر باسشىلار جەكە باسىنىڭ مۇددەسىن كوزدەپ, حالىقتىڭ جاعدايىن ىسىرىپ قويادى. كەيبىرى تىپتەن لاۋازىمىن وتباسىمەن بىرگە پايدالانىپ, اسىرا سىلتەپ جۇرگەن جايلارى دا بار. ال زاڭ باپتارى ولار ءۇشىن اسا ماڭىزدى دا ەمەس پە دەپ قالاسىڭ. وبلىس, قالا اكىمدەرى جولساپارعا شىققاندا قۇددى ءبىر پرەزيدەنت كەلگەندەي شۋلاتىپ, جول كولىكتەرىن توقتاتىپ, ادامداردى ۋاقىتتان قاعادى. ال ەۋروپا مەملەكەتتەرىندە مۇنداي جاعدايعا جول جوق. مەملەكەتتەگى قىزمەتشىلەردىڭ كوپشىلىگى حالىق بيلىككە ەمەس, بيلىكتىڭ حالىققا قىزمەت ەتەتىندىگىن شاتىستىرىپ جۇرگەن جايى بار. مەنىڭشە, بيلىك باسىنداعىلار ۇلتقا ۇلتاراق بولا ءبىلۋى كەرەك؟! ءارى بيلىك باسىنا كەلگەن ازامات باسقارۋدىڭ تومەنگى ساتىسىنىڭ بارلىعىندا ەڭبەك ەتىپ, ۇلكەن مەكتەپتەن وتكەننەن كەيىن عانا جوعارى باسشىلىققا ۇسىنىلعانى ابزال. سونداي-اق مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ بيزنەسپەن اينالىسۋىنا تىيىم سالىنعانى ءجون. ول بيزنەسپەن اينالىسسا, قىزمەتتى كىم اتقارادى؟ سوڭعى كەزدەرى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ىشىندە دوكتورلار مەن پروفەسسورلار دا كوبەيىپ كەتكەندىگى بەلگىلى. ەگەر ول عىلىممەن اينالىسار بولسا, وندا مەملەكەتتىك قىزمەتتە نەسى بار؟ ايتا بەرسەك, بۇگىنگى كۇندە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر تاراپىنان اسىرا سىلتەپ جاتقان كەي جاعدايلاردى ەشكىم جوققا شىعارا الماس دەر ەدىم. قىزمەتتى جەكە باسىنا پايدالانعاننان گورى بيۋدجەتتىڭ جايىن ويلاعان ءجون.
دەرەكتەر بويىنشا شەنەۋنىكتەر تاراپىنان مەملەكەتكە ميللياردتاعان تەڭگە زيان كەلتىرىپ, جاۋاپقا تارتىلىپ جاتقاندار دا, ءتىپتى تۇرمەگە توعىتىلعاندار دا بار. ايتا بەرسەك, ءتىزىم جالعاسا بەرەدى. تاعى ءبىر تىلگە تيەك ەتەر ماسەلە, بىزدە شەنەۋنىك كوپ. 260 ملن تۇرعىنى بار اقش-تىڭ وزىندە 14 مينيسترلىك بولسا, 60 ملن تۇرعىنى بار انگليادا 23 مينيسترلىك بار. ال 125 ملن حالقى بار جاپونيادا 8 عانا مينيسترلىك جۇمىس ىستەيدى. تاعى ءبىر قىنجىلتاتىنى, ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەردىڭ جينالىستان قولدارى تيمەيدى. «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە جيىن» وتكىزسەك, جۇمىستى كىمدەر ىستەيتىنىن مەن تۇسىنبەيمىن.
وسىلايشا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر جايىنداعى كوڭىل كونشىتپەيتىن جايتتار تىزبەكتەلە تىلگە ورالا بەرەدى. بيلىككە كەلگەن ادام قاشاندا حالىقتىڭ, باسقارىپ وتىرعان ايماعىنىڭ جاعدايىن كوزدەۋى ءتيىس ەمەس پە؟! ەلباسى مەن پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى ناقتى تاپسىرمالار بەرگەنىمەن, جەرگىلىكتى جەرلەردە ۇنەمى ورىندالا بەرمەيدى.
وسى تۇستا اتاتۇرىكتىڭ «مەنىڭ كۇش-قۋاتىم حالىقتىڭ ماعان كورسەتكەن سەنىمىنەن قۇرالادى» دەگەن ءسوزى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. ونىڭ ەل باسقارۋداعى باستى قۇپياسى وسى ەدى.
تۋرگەنەۆ «روسسيا موجەت جيت بەز ناس, نو مى نە موجەم جيت بەز روسسي» دەسە, اقىن رافاەل البەرتي «موي نارود ي يا ودنو ي تو جە» دەگەن ەكەن. مىنە, حالىققا جاناشىر ازاماتتاردىڭ كوكەيىندەگى وسىنداي ىزگى تىلەكتەر ەل باسقارىپ وتىرعان ءار باسشىنىڭ كوكىرەگىندە جۇرسە, قوعامىمىزدا ورىن الىپ وتىرعان بيۋروكراتتىق تاسىلدەرگە جول بولماس ەدى. وسى ماسەلە توڭىرەگىندە ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, قولىنا بيلىك تيگەن كەيبىر ازاماتتاردىڭ قاراپايىمدىلىق, ادامگەرشىلىك دەگەن قاسيەتتەردەن اداسىپ قالاتىندىعى. بۇل دەرت ولاردىڭ تۋعان-تۋىستارىن دا جايلاي باستايدى. وسى تۇستا مىنا ءبىر جاعداي ەسىمە ورالىپ تۇر. نيگەريانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ادەسەيە وگۋنلەۆە ۇيالى تەلەفونىن بارشا حالىققا جاريا ەتكەن ەكەن. اركىم ءوزىن تولعاندىرعان كۇردەلى ماسەلەلەردى ايتىپ تەلەفون شالىپ تۇراتىن بولسا كەرەك. ال دج.بۋشتىڭ قىزى باربارا بولسا اكەسىنىڭ داۋلەتىنە ارقا سۇيەمەي, افريكانىڭ ءبىر ەلىندە «قىزىل اي» باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. ال تايلاند باسشىسىنىڭ ون جەتى جاستاعى قىزى مەيرامحانالاردىڭ بىرىندە قارا جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. بىزدە ءبارى كەرىسىنشە, جوعارى وقۋ ورىندارىنا بارا قالساڭىز, ەڭبەگى سىڭگەن نەبىر پروفەسسورلاردان گورى ستۋدەنتتەردىڭ مىنەتىن كولىگى كوپ. مۇنىمەن قوسا, كەيبىر شەنەۋنىكتەردىڭ بالالارى قىمبات شەتەل كولىكتەرىنە ءمىنىپ الىپ, كوشەلەردە جارىس ۇيىمداستىرىپ جۇرەتىنىن قايتەرسىز؟! بۇل ايتىلعانداردان قازاقستانداعى بيلىكتىڭ بيىك باسپالداعىندا جۇرگەندەردىڭ ءبارى جاعىمسىز تۇلعا دەگەن وي تۋماۋى كەرەك! ولاردىڭ اراسىندا بۇگىن ەلگە ەتەنە جاقىن, كىسىلىگىنە كىشىلىگى ساي ىسكەر تۇلعالار از ەمەس.
ادامدى قايعىدان باسقا ءۇش جاعدايدا سىناۋعا بولادى. ءبىرىنشىسى – باق قونىپ, اتاق پەن داڭققا بولەنگەندە, ەكىنشىسى – بيلىكتىڭ بيىگىنە كوتەرىلگەندە, ءۇشىنشىسى بايلىققا كەنەلگەندە. قازاق حالقىن ابايدان قاتتى سىناعان ەشكىم بولماعان شىعار, ءسىرا. قازىر سىن ايتا قالساڭ, باسشىلار كەكشىل بولىپ الادى. سىننىڭ سيرەك ايتىلاتىندىعى دا سودان بولسا كەرەك. عابيت مۇسىرەپوۆ: «تۋعان ەلىمدى, تۋعان جەرىمدى جامانداي المايمىن, بىراق جانىم اشىعان سوڭ اشىنعان ءسوز تۇسەدى اۋىزعا», دەپ ايتىپ كەتسە, عابيدەن مۇستافين: «ەلدى الدايمىن دەيتىندەر ءتۇبى ءوزى الدانادى», دەگەن ەكەن. وسىنداي اتالى ءسوز قالدىرعان اتا-بابادان تەك حالقىنىڭ جاعدايىن ويلايتىن ادال ازاماتتار كوبەيسە ابزال بولار ەدى. حالىق – قۇداي تەكتەس قۇدىرەت. حالىقتان قول ۇزگەن باسشى ارعىماققا مىنسە دە اداسادى.
ەرتەدەن جەتكەن ەسكى ءتامسىل ايتادى: كەزىندە تاتۋ-ءتاتتى تۇرعان ارمانى كوپ ءبىر وتباسى بايىعان شاقتا جان-جالى كوپ شاڭىراققا اينالىپ شىعا كەلىپتى. نە بولعانىن ۇعا الماعان وتاعاسى اقىلى اسقان ابىزعا كەلىپ, مۇڭىن شاعىپتى. سوندا سول اقىلمان الگى وتاعاسىنى تەرەزە الدىنا الىپ كەلىپ:
– قاراشى, نە كورىپ تۇرسىڭ؟ – دەپتى.
– بۇلتسىز اشىق اسپاندى كورىپ تۇرمىن, دەپتى وتاعاسى.
– ەندى مۇندا قارا, – دەپ اينانىڭ الدىنا الىپ كەلىپتى.
– ەندى نە كورىپ تۇرسىڭ؟
– ءوزىمدى كورىپ تۇرمىن.
– تەرەزەگە قاراعان ءومىردى, ايناعا قاراعان ءوزىن عانا كورەدى, – دەپتى ابىز. – تەرەزەنىڭ دە, اينانىڭ دا تەگى – شىنى. ايىرماشىلىعى اينانىڭ سىرتى كۇمىسپەن كۇپتەلگەن. سودان دا ودان وزىڭنەن بوتەن ەشتەڭە كورە المايسىڭ.
كۇمىسپەن كۇپتەلىپ, التىنمەن اپتالعان كەيبىر باسشىلار مەن بايلار ءوزىن عانا ەمەس, ءومىردى دە كورسە, حالىققا قول ۇشىن سوزىپ قاراسا, وزگەلەرگە عانا ەمەس, وزىنە دە پايدا ەمەس پە؟
«ادامنىڭ جاقسىسى وزگەلەرگە پايداسى تيگەنى» دەپتى مۇحاممەد پايعامبار. كىشىلىكتەن اسقان كىسىلىك, قايىرىمدىلىقتان اسقان قاسيەت جوق. مەملەكەتتىك قىزمەتكەردى كوركەيتەتىن دە وسى قاسيەت. قاراپايىمدىلىق حانعا دا جاراسادى. اسپانداعى اي مەن كۇندەي اينالاڭا ءۇنسىز ساۋلە شاشىپ تۇرعاننان ارتىق باقىت جوق.
ءسابيت دوسانوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
الماتى
