جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باستالۋىنا دا كوپ ۋاقىت قالعان جوق. وسى كەزدە بالالارىن مەكتەپكە بەرەتىن اتا-انالار ماعان «بولاشاقتا قانداي ماماندىققا سۇرانىس جوعارى بولادى؟», «بالامىز وسى باستان قانداي پاندەردى كوبىرەك وقۋى كەرەك؟» دەگەن سياقتى سۇراقتاردى ءجيى قويادى. بۇعان ناقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. سەبەبى, قازىرگى قوعامدا ءبارى دە تەز وزگەرەدى. ءاربىر 9 ايدا ادامزاتتىڭ اقپارات قورى ەكى ەسە كوبەيسە, عىلىم مەن تەحنيكادا پايدا بولاتىن ونەرتابىس جۇمىس ىستەپ جۇرگەن مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن شامامەن جارتىسىنا دەيىن تومەندەتەدى. سول سياقتى, ماماندىقتارعا دەگەن سۇرانىس تۇراقتى ەمەس, جاڭا ماماندىقتار كوپتەپ پايدا بولۋدا. ساراپشىلاردىڭ بولجاۋىنشا, بۇگىن مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان بالالاردىڭ 40 پايىزى ءبىز ءالى اتىن بىلمەيتىن ماماندىقتاردى يگەرەدى. البەتتە, مەملەكەت بۇل وزگەرىستەردەن حاباردار جانە ۋاقىت سىنىنا دەر كەزىندە جاۋاپ بەرۋگە تىرىسادى. دەگەنمەن, قانداي دەڭگەيدەگى تەوريالىق دايىندىق بولماسىن, قازىرگى زامان ىرعاعىنا تولىقتاي ىلەسە المايدى. بۇل – ءبىزدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ ورتاق پروبلەماسى. سوڭعى ۋاقىتتاردا الەم رەيتينگىندە كوش باستايتىن جوعارى وقۋ ورىندارى تۇلەكتەرىنىڭ كوپشىلىگى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كوڭىلىنەن شىقپايتىن بولىپ ءجۇر. وعان ولار كىنالى ەمەس. ماسەلە تۇلەكتەردەن وقۋ ورنىندا يگەرىلمەگەن, الايدا اعىمداعى پراكتيكاعا اسا قاجەت داعدىلاردى تالاپ ەتۋدە بولىپ وتىر.
جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باستالۋىنا دا كوپ ۋاقىت قالعان جوق. وسى كەزدە بالالارىن مەكتەپكە بەرەتىن اتا-انالار ماعان «بولاشاقتا قانداي ماماندىققا سۇرانىس جوعارى بولادى؟», «بالامىز وسى باستان قانداي پاندەردى كوبىرەك وقۋى كەرەك؟» دەگەن سياقتى سۇراقتاردى ءجيى قويادى. بۇعان ناقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. سەبەبى, قازىرگى قوعامدا ءبارى دە تەز وزگەرەدى. ءاربىر 9 ايدا ادامزاتتىڭ اقپارات قورى ەكى ەسە كوبەيسە, عىلىم مەن تەحنيكادا پايدا بولاتىن ونەرتابىس جۇمىس ىستەپ جۇرگەن مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن شامامەن جارتىسىنا دەيىن تومەندەتەدى. سول سياقتى, ماماندىقتارعا دەگەن سۇرانىس تۇراقتى ەمەس, جاڭا ماماندىقتار كوپتەپ پايدا بولۋدا. ساراپشىلاردىڭ بولجاۋىنشا, بۇگىن مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان بالالاردىڭ 40 پايىزى ءبىز ءالى اتىن بىلمەيتىن ماماندىقتاردى يگەرەدى. البەتتە, مەملەكەت بۇل وزگەرىستەردەن حاباردار جانە ۋاقىت سىنىنا دەر كەزىندە جاۋاپ بەرۋگە تىرىسادى. دەگەنمەن, قانداي دەڭگەيدەگى تەوريالىق دايىندىق بولماسىن, قازىرگى زامان ىرعاعىنا تولىقتاي ىلەسە المايدى. بۇل – ءبىزدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ ورتاق پروبلەماسى. سوڭعى ۋاقىتتاردا الەم رەيتينگىندە كوش باستايتىن جوعارى وقۋ ورىندارى تۇلەكتەرىنىڭ كوپشىلىگى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كوڭىلىنەن شىقپايتىن بولىپ ءجۇر. وعان ولار كىنالى ەمەس. ماسەلە تۇلەكتەردەن وقۋ ورنىندا يگەرىلمەگەن, الايدا اعىمداعى پراكتيكاعا اسا قاجەت داعدىلاردى تالاپ ەتۋدە بولىپ وتىر.
ولاي بولسا, ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا قۇبىلمالى تاريحي جاعدايدا «ەسكىرگەن نەمەسە سۇرانىسى جوق عىلىمي جانە ءبىلىم پاندەرىنەن ارىلۋ, سونىمەن بىرگە, سۇرانىس كوپ جانە بولاشاعى بار باعىتتاردى كۇشەيتۋ قاجەت» دەگەن سوزدەرىن ۇدايى ەستە ۇستاي وتىرىپ, ماماندىقتىڭ ناقتى ءتۇرىن تاڭداعاننان گورى ومىردە قاجەت, وقۋ پاندەرىمەن تىعىز بايلانىسقان داعدىلاردى يگەرۋگە كوبىرەك كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك.
وسىدان 20–30 جىل بۇرىن جوعارى وقۋ ورنى بەرگەن ءبىلىم ادامنىڭ بۇكىل عۇمىرىنا ازىق بولعانداي ەدى. قازىرگى تالاپ وزگەردى. ەندىگى جەردە ۋاقىت ۇردىسىنە ىلەسۋ ءۇشىن ازاماتتار ءوز بىلىمدەرىن ۇدايى جەتىلدىرىپ وتىرۋلارى كەرەك. وسى جولدى تاڭداعان ازاماتتار اقپاراتتى وزدىگىنەن تابادى, ولاردى ءارتۇرلى جاعدايدا پايدالانا الادى, تيiمدi شەشىم قابىلدايدى, ىسكەرلىگىمەن دارالانادى. بىرنەشە جىل بۇرىن وتكىزىلگەن حالىقارالىق زەرتتەۋلەر قازاقستاندىق وقۋشىلاردىڭ پاندەر بويىنشا تەرەڭ ءبىلىم الاتىنىن كورسەتتى. بىراق ولاردىڭ بار-جوعى 5 پايىزى عانا سول ءبىلىمىن ناقتى ومىردە پايدالانا الاتىن بولىپ شىقتى. دامىعان ەلدەردەگى وقۋشىلاردىڭ بۇل كورسەتكىشى 28,6 پايىز. دەمەك, بۇل ارادا جاس ۇرپاقتى نە ءۇشىن, قالاي وقىتۋ كەرەك دەگەن ساۋال تۋىندايدى.
نە ءۇشىن؟ ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكا تۇراتىنى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى. وقۋىن بىتىرگەن جاس ەڭ الدىمەن نارىقتا كادەگە جارايتىن مامان بولۋعا ءتيىس. دەگەنمەن, ول جاھاندانۋ ۇدەرىسىنە ىلىنەمىن دەپ جەكە باسىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىنەن اجىراماۋى, ونى ساقتاپ, تاراتا بىلۋگە ۇيرەنۋى كەرەك. وسىعان وراي كەز كەلگەن وقۋ ماتەريالى, ءتىپتى قولدانىلاتىن پەداگوگتىك ءادىس-تاسىلدەر دە ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق ساتىلارىندا, وقۋ ورىندارىنىڭ مەنشىك تۇرىنە جانە وقىتىلۋ تىلىنە قاراماستان حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرىمەن, ۇلتتىق مادەنيەتپەن, جەرگىلىكتى دەرەكتەرمەن ەتەنە بايلانىستا قاراستىرىلعانى ءجون.
سول سياقتى, «اشىققانعا بالىق بەرمە, قارماق بەر» دەگەندەي, ۇستاز شاكىرتىنە ءبىلىم بەرۋمەن قاتار, ونىڭ ءوز بەتىمەن ىزدەنۋىنە ىقپال ەتۋگە ءتيىس. وقۋ ماتەريالىنىڭ مازمۇنى وسى ماقساتقا باعىندىرىلادى. قالايشا؟ بۇل ارادا مۇعالىمنىڭ «جاردەمدەسۋشىلىك» ءرولى باسىم بولعانى ءجون. ادەتتە, «بەرۋشىنىڭ» وقۋشىسى ەنجار كەلەدى. ويتكەنى, ول كوپ ۋاقىتىن تىڭداۋمەن جانە ۇسىنىلعان ماتەريالداردى جاتتاپ قايتالاۋمەن وتكىزەدى. ال «جاردەمدەسۋشىنىڭ» شاكىرتى بولسا, مازمۇندى وزدىگىنەن يگەرىپ, جەكە پىكىرىن قالىپتاستىراتىن بەلسەندى ارەكەتىمەن تانىلادى. «جاردەمدەسۋشى» مۇعالىم: ءوزى سويلەي بەرمەي بالالارعا سۇراق قويادى; اقىل ايتۋمەن شەكتەلمەي, قولداۋ كورسەتەدى; ستاندارتتى شەشىمدى تالاپ ەتپەيدى, ەرەكشە پىكىرلەردى قولدايدى.
كەزىندە حاكىم ابايدىڭ ءوزى ءسوزدىڭ ماعىناسىنا تەرەڭ بويلاماي جاتتاۋدىڭ ءتيىمسىز عانا ەمەس, قاۋىپتى ەكەنىن 38-ءشى قارا سوزىندە بىلاي دەپ ايتقانىن ەسكە تۇسىرەيىكشى: «بۇل كۇندەگى تاحسيلعۇلۋم ەسكى مەدرەسەلەر عۇرپىندا بولىپ, بۇل زامانعا پايداسى جوق بولادى. ...مۇنداعىلار ۇزاق جىلدار ءومىر وتكىزىپ, عىلىمدى پايداسىز ۇزاق باحاستار ءبىرلان كۇنىن وتكىزىپ, ماعيشات دۇنيەدە نادان ءبىر ەسسىز ادام بولىپ شىعادى دا, حاراكەتكە لايىعى جوق بولعان سوڭ, ادام اۋلاۋعا, ادام الداۋعا سالىندى».
سونىمەن, وقۋ ۇدەرىسى بەلسەندى ءارى جاڭانى ۇيرەنۋ تۇرعىسىندا جۇرگىزىلۋى كەرەك. شاكىرت شىنايى ءومىر تۋرالى جەكە تۇسىنىگىن ءوزى قالىپتاستىرادى, مۇعالىم ونىڭ تۇسىنىگىن قوعاممەن, ورتامەن بايلانىستىرۋعا جاعداي تۋعىزۋعا, قاجەت بولعاندا باعىت-باعدار, اقىل-كەڭەس بەرۋگە مىندەتتى.
ءسوزدىڭ شىنى سول, كومپيۋتەر, ينتەرنەت, سمارتفون سەكىلدى كوز جاۋىن الاتىن كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار اراسىندا تۋىپ-وسكەن جاڭا ءداۋىر وقۋشىلارى بۇرىنعىشا وقىعىلارى كەلمەيدى. زاماناۋي اقپاراتتىق ورتا ادامزات تاريحىندا ءدال قازىرگىدەي باي ءارى جان-جاقتى بولىپ كورگەن ەمەس. ال وسى رەسۋرستاردىڭ بەلسەندى پايدالانۋشىسى بولا قويماعان مۇعالىم بالانىڭ ول ورتادا ارەكەت ەتۋىن شەكتەيدى, ءسويتىپ, وقۋشىلاردى ستاندارتتى شەشىمدەردى قاجەت ەتەتىن, ءىش پىستىراتىن تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا ماجبۇرلەيدى. بۇدان ولاردىڭ وقۋعا ىنتاسى تومەندەيدى, زەرىگۋشىلىك پايدا بولادى. جاعدايدىڭ وسى قالىپتا قالۋى شاكىرتتەردىڭ تانىمدىق قىزىعۋشىلىعىنىڭ وقىعان سايىن ءاربىر كەلەسى ساتىدا تومەندەي بەرۋىنە اكەلىپ سوقتىرادى. وقۋ ماتەريالىن ساپالى يگەرمەيتىن, قوعامدا ءوز ورنىن تابا المايتىن تۇلەكتەر سانىنىڭ كوبەيە بەرۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا جاتىر. سوندىقتان وقۋ-تاربيە پروتسەسىندە وقۋشىلاردىڭ جەكە باسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل ءۇشىن دەڭگەيلى تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋى, وقۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعى مەن يكەمدىلىگىنە قاراي جەكە باعىتتى ايقىنداۋى جانە ت.س.س. ءمۇمكىندىكتەردىڭ قاراستىرىلعانى ءجون.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا دجوردج لەند پەن بەت دجارماننىڭ «باقىلاۋ نۇكتەسى مەن شەكسىزدىك: بولاشاقتى ءبۇگىننەن مەڭگەرەمىز» اتتى كىتابى ارقىلى تاراعان 15 جىلعى ءتاجىريبەنىڭ ناتيجەلەرى تاڭعالدىرادى. تاجىريبەگە قاتىسقان 3–5 جاس ارالىعىنداعى 1 600 بالاعا تاپسىرمالاردىڭ ءار الۋان شەشىمدەرىن تابۋعا قاتىستى تەستىلەر بەرىلدى. بالالاردىڭ 98 پايىزى «شىعارماشىلىقتىڭ كەمەڭگەرى» اتاندى. بەس جىلدان كەيىن وسى بالالارمەن تەست قايتا وتكىزىلگەندە 32 پايىزى عانا «كەمەڭگەر» ءمارتەبەسىن راستاي الدى. 13–15 جاس شاماسىندا بۇل كورسەتكىش 10 پايىزعا تومەندەپ كەتتى. قىزىعى, بۇل تەستىلەردى تاپسىرعان ەرەسەك ادامداردىڭ ناتيجەسى – 2-اق پايىز! ءبىز كىشكەنە بالانىڭ قولىنان كەلەتىنى شامالى, ولاردىڭ قابىلەتى ەسەيگەن كەزدە عانا اشىلادى دەپ ويلايمىز. سويتسەك, قازىرگى وقىتۋ جۇيەسىندە بالانىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتتەرى جىلدان-جىلعا تومەندەي بەرەدى ەكەن. سوندا نە ىستەۋ كەرەك دەگەن سۇراققا Sony كورپوراتسياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, ەرتە تاربيە بەرۋ تەورەتيگى ماسارۋ يبۋكي ءسابيدى ءۇش جاسقا دەيىن وقىپ ۇيرەتۋ كەرەك, بۇل ونىڭ الەۋەتى ەڭ جوعارى كەزى دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ءۇش جاسقا دەيىن ءسابيدىڭ ءار كۇنى – ونىڭ جان-جاقتى شالقىپ دامۋىنىڭ كەزەڭىنە اينالۋى مۇمكىن ەكەن. دەمەك, دانا حالقىمىز "ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە" دەپ بەكەرگە ايتپاعان عوي! تەك مامانداردىڭ كەڭەستەرىمەن قارۋلانىپ, بۇل ماقالدى شىن مانىندە وتباسىلىق تاربيەنىڭ قاعيداتىنا اينالدىرۋ قاجەت. بالالارىنىڭ بالاباقشاعا دەيىنگى تاربيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرۋ – اتا-انالاردىڭ پارىزى. ولاي بولماعان جاعدايدا, بالانىڭ بويىنا تۋمىسىنان بىتكەن دارىننىڭ اشىلۋىنا بالاباقشا دا, مەكتەپ تە ويداعىداي اسەر ەتە المايدى.
مەكتەپتەگى وقۋدا ءبىز بىردەي ناتيجەگە, بىرىڭعاي جۇمىس جاساۋعا ۇيرەتۋدەن باس تارتقانىمىز ءجون. وقۋشىلاردى قاتەلەسىپ قالامىن با دەگەن قورقىنىشتان بوساتىپ, شىعارماشىلىققا, تاۋەكەلشىلدىككە باۋلۋ قاجەت. بۇل رەتتە بالالاردىڭ قىزىعۋشىل
