ايتسە دە ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى ىسپەتتەس جىلقى تۇقىمىنىڭ جاي-كۇيىن جاقسارتۋ ماسەلەسى الدىڭعى اتالعان ت ۇلىكتەردىڭ تاساسىندا قالىپ كەلەدى دەسەك, شىندىقتان اۋىتقي قويماسپىز. وسى ورايدا ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بيىل رەسپۋبليكامىزدا اسىل تۇقىمدى جىلقىنىڭ ۇلەسى ونىڭ جالپى سانىنىڭ نەبارى 7,5 پايىزىن قۇراعان ەكەن. قاناعات تۇتۋعا تۇرا قوياتىنداي كورسەتكىش ەمەس, ارينە. راس, رەسپۋبليكامىزدىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندە, سونىڭ ىشىندە اقتوبە جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا بۇل كورسەتكىش 18-20 پايىزدىڭ ارالىعىندا بولىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى اتالعان وبلىستاردا اسىل تۇقىمدى جىلقى سانىن ارتتىرۋ ىسىندە اجەپتاۋىر جۇمىستار قولعا الىنعانىن كورسەتسە كەرەك. سوندىقتان دا "التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز" دەگەندەي, اتالعان وبلىستاردىڭ مىسالىندا جىلقى ت ۇلىگىن اسىلداندىرۋ ىسىنە قاتىستى ىزدەنىستەر مەن ىركىلىستەر جونىندە اڭگىمە قوزعاعاندى ءجون كورەمىز.
بۇل رەتتە, ەڭ الدىمەن, تىلگە تيەك ەتەرلىك ءجايت, جىلقى ەتى مەن ءسۇتى, ياعني اتالعان ت ۇلىكتەن الىناتىن قىمىز – ۇلت دەنساۋلىعىنا وڭ اسەر ەتە الاتىن ەمدىك تاعام مەن سۋسىن ەكەندىگى. بۇل تۇجىرىم بۇگىندە عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنگەن. ءتىپتى تۇتاستاي الەم بويىنشا العاندا, بۇگىندە جىلقى ەتى مەن سۇتىنە دەگەن سۇرانىس ءوسىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ءونىمدى مول بەرەتىن جىلقى شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدىڭ قاجەتتىلىگى دە وسى تۇستان تۋىندايدى. اسىل تۇقىمدى جىلقى ءوسىرۋ ماسەلەسىنە مەملەكەتتىك تۇرعىدان ءمان بەرۋ – ونىڭ ەرتەڭى دە ءورىستى بولاتىنىنا كەپىلدىك بەرمەك. ءبىز بۇگىنگى ماتەريالىمىزدى وندىرىسكە ازىرلەۋ كەزىندە كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەگە وراي بىرقاتار مامان-عالىممەن جانە سالا جاناشىرلارىمەن وي-پىكىر الماسقان ەدىك.
ولارعا قويىلعان العاشقى ساۋال - اسىل تۇقىمدى جىلقى شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ءۇشىن وعان ەڭ الدىمەن قانداي فاكتور قاجەت دەگەن ساۋال بولاتىن. وسى ماسەلەگە وراي ەڭ الدىمەن مۇعالجار اسىل تۇقىمدى جىلقىسىن وسىرۋمەن شۇعىلداناتىن «اقتوبە تاجىريبە ستانساسى» جشس جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ جەتەكشىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سەرىكباي رزاباەۆ وي ساباقتادى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, اسىل تۇقىمدى جىلقى سانىن ءوسىرۋ قالپاقپەن سوعىپ الا قوياتىن وڭاي شارۋا ەمەس. بۇل جانقيارلىق ەڭبەك پەن ىرگەلى ىزدەنىستەردى قاجەت ەتەدى. تەكتى تۇقىم الۋدىڭ باستى جولى – اتالىق مالعا بايلانىستى. ەگەر بۇل ماسەلە شەشىمىن تاپپاسا, اسىل تۇقىمدى جىلقى ءوسىرۋ دەگەنىمىز انشەيىن قۇر بوس ءسوز بولىپ شىعادى دەيدى ول. عالىمنىڭ وي-تۇجىرىمىنان تۇيگەنىمىز – اتالىق مالدىڭ, ياعني ايعىردىڭ جاا تۇقىمىن شىعارۋ كوزدەگەن ماقسات پەن تابىسقا جەتۋدىڭ باستى كەپىلى. جاڭادان شىققان اتالىق ءىز بۇعان دەيىنگى ىزاشارلارىمەن سالىستىرا قاراعاندا سالماعى مەن سىرتقى تۇرقى جانە ونىمدىلىگى جوعارى بولۋى ءتيىس. وسىنداي تالاپ پەن ستاندارت رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرىندەگى اسىل تۇقىمدى جىلقى وسىرۋمەن شۇعىلداناتىن شارۋاشىلىقتارعا ەنگىزىلسە, بيىلعى 7,5 پايىزدىق كورسەتكىش بىرنەشە ەسە وسەر ەدى دەيدى ول.
بۇل تۇستا ناقتى اقتوبە وبلىسى مىسالىندا ءسوز ساباقتار بولساق, بۇگىنگى كۇنى بۇل باعىتتا وڭىردەگى «جانقانات», «جانسايا» جانە ء«سات» شارۋا قوجالىقتارى اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن ءبىر ىزگە تۇسىرە العانى ءبىر مەرەي. ال «مۇعالجار جىلقىلارى» جشس بۇل جاۋاپتى ىسكە عىلىمي كوزقاراس تۇرعىسىنان تەرەڭ ءمان بەرە باستاعانى بايقالادى. مۇنداعى باعىلاتىن مۇعالجار جانە كوشىم اسىل تۇقىمدى جىلقىلارى ەتتى ءارى ءسۇتتى بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. جوعارىدا ايتالعانداي, اتالعان جشس-دا تازا قاندى, ءونىمدى مول بەرەتىن جىلقى شىعارۋ ءىسى جان-جاقتى ويلاستىرىلعان. مۇنداعى باستى ماقسات – بۇرىنان بار تۇقىمدىق قاسيەتتى ودان ءارى جاقسارتۋ مەن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. اتالعان ۇيىردەگى «بوستاندىق» دەگەن اتاۋ بەرىلگەن اسىل تۇقىمدى ايعىر 2012 جىلدىڭ ءتولى بولىپ شىقتى.
سالا جاناشىرلارى جىلقى تۇقىمىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى جايتتەر ۇكىمەت دەڭگەيىندە تۇبەگەيلى شەشىمىن تابۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ءدال سول كەزدە جىلقى ەتى مەن سۇتىنە دەگەن سۇرانىستى وتەۋ مۇمكىندىگى تۋار ەدى دەيدى ولار. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, اسىل تۇقىمدى مۇعالجار جانە كوشىم جىلقىلارىن ءوسىرۋ ىسىنە ايتا قالارلىقتاي وراسان مول قاراجاتتىڭ قاجەتى شامالى. ويتكەنى اتالعان ت ۇلىك تۇردەرى التى اي قىس بويى تەبىندە جۇرگەن سوڭ, ارنايى ازىرلەنگەن جەم-ءشوپتى قاجەت ەتە بەرمەيدى. قولدا, مال قورادا قامالىپ تۇراتىن ساتتەرى وتە سيرەك. اتالعان جىلقىلاردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – سۋىققا توزىمدىلىگى. ايتالىق, سوناۋ سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياق كەزىندە ساحا ەلىنەن كەلگەندەر اقتوبەدەن بىرنەشە ءۇيىر مۇعالجار جىلقىسىن قالاپ, ساتىپ الىپ كەتىپتى. كەيىننەن ولار اقتوبەلىك امماندارعا ءبىر حابارلاسقاندا 60 گرادۋس اقىرعان ايازعا دا مۇعالجار جىلقىسىنىڭ مىڭق ەتپەگەنىن سۇيسىنە حابارلاپتى. سونىمەن بىرگە بۇل جىلقىلار شالعاي ەلدە تەبىنگە دە جاقسى ءتۇسىپتى.
ال اسىل تۇقىمدى كوشىم جىلقىسىنىڭ جاي-كۇيىنە كەلسەك, بۇل ءتۇر «بۋدەننوۆسكايا», «دونسكايا» جانە «ۆلاديميروۆسكايا» سەكىلدى سالماعى اۋىر, تۇرقى ءىرى رەسەيلىك اسىل تۇقىمدى جىلقىلارمەن جەرگىلىكتى جىلقى قانىنىڭ ارالاسۋىنان پايدا بولعاندىعى. اسىل تۇقىمدى جىلقىنىڭ بۇل ءتۇرى دە باپ تالعامايدى. تەبىندە جاقسى جايىلادى. ەتى مەن ءسۇتىنىڭ ونىمدىلىگى مۇعالجار جىلقىسىنان كەم تۇسپەيدى. ونىڭ ءوسىرۋ دە كوپ شىعىندى قاجەت ەتپەيدى. بۇل جونىندە گازەت تىلشىسىنە كەزىندە كوشىم تۇقىمداس جىلقىنى شىعارىپ, ونى عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەپ بەرگەنى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىقتى يەلەنگەن اقجايىقتىڭ ارداقتى اقساقالدارىنىڭ ءبىرى ادىلعازى نۇرعاليەۆ.
قىسقاسى, بۇگىنگى كۇنى اقتوبە جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا اسىل تۇقىمدى مۇعالجار جانە كوشىم تۇقىمداس جىلقىلاردىڭ سانى ءوسىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى وڭ نىشان, جاعىمدى قۇبىلىس بولعانىمەن بۇل ءىس اتالعان وڭىرلەردى ءارى تۇتاستاي رەسپۋبليكامىزدا جاپپاي مال شارۋاشىلىعى وندىرىسشىلەرىنىڭ ەمەس, ات توبەلىندەي, ءتىپتى ساۋساقپەن ساناپ الارلىقتاي سالا جاناشىرلارىنىڭ ەنشىسىندە قالعانداي كورىنەدى. مىنە, ءدال وسى ساناتتاعى اسىل تۇقىمدى جىلقى وسىرۋشىلەر ۇكىمەت تاراپىنان تۋعىزىلاتىن قولداۋدى سەزىنە الماي جۇرگەنىنە دە قول قويا الامىز.
باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى اسىل تۇقىمدى جىلقى ءوسىرۋ ءىسىنىڭ كانىگى شەبەرى, وسى سالانىڭ شىن جاناشىرى مەن مايتالمانى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنڭ كانديداتى التاي زاينۋللين اسىل تۇقىمدى جىلقى وسىرۋمەن اينالىساتىن ادامداردىڭ توككەن تەرى مەن جۇمساعان شىعىندارى ءوزىن-ءوزى مۇلدەم اقتامايتىنىن ايتىپ بەردى. ونىڭ ويىنشا, مۇنداي ەسىل ەڭبەكتىڭ وتەۋىنىڭ باستى جولى – مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن قارجىلاي قولداۋ, ياعني اتالعان سالانى سۋبسيديالاۋ بولماق.
قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ بۇعان دەيىنگى قازاقستان حالقىنا جولداعان ءوز جولداۋلارىنىڭ بىرىندە رەسپۋبليكادا جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ تيىمدىلىگى مەن قاجەتتىلىگى جونىندە اتقارۋشى جانە وكىلەتتى ورگانداردىڭ الدىنا ناقتى مىندەتتەر قويعانى ۇمىتىلا قويعان جوق. بۇعان ەڭ ىڭعايلىسى دا, بۇگىنگى اڭگىمەمىزدە كوتەرىلىپ وتىرعانداي, جىلقى شارۋاشىلىعى ەكەنى انىق. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندە ءالى كۇنگە دەيىن بوس جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىندە, سونىڭ ىشىندە 9 ميلليون گەكتار جايىلىمدىق القاپتاردا جىلقى مالىن كوبىرەك ءوسىرۋ ءىسى جاپپاي قولعا الىنسا, مۇنىڭ ەشقانداي ارتىقشىلىعى بولماس ەدى. سونداي-اق ەل ىشىندە يەسىز قالعان فەرمالار مەن بۇرىنعى مال باعۋ ورىندارىنىڭ تۇسىنان بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي نىساندار تۇرعىزىلىپ, قايتادان جاڭعىرعان ينفراقۇرىلىمدىق جۇيەلەر اسىل تۇقىمدى جىلقى شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە لايىقتالسا, بۇدان ەشكىم دە ۇتىلماس ەدى. اقتوبە جانە باتىس قازاۇستان وبلىستارىندا قازىرگى كەزدە بۇل باعىتتا باستالعان باستامالاردىڭ باياندى بولعانىن قالايمىز.
ەلىمىزدە اسىل تۇقىمدى جىلقىنىڭ ۇلەس سالماعىنڭ ءوسۋى – دۇنيەجۇزى بويىنشا جىل سايىن ءوسىر كەلە جاتقان جىلقى مالى ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىمدى وتەۋگە باستى نەگىز قالايتىنى كامىل. ءوز كەزەگىندە بۇل جاۋاپتى ءىس اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترىلىگىنىڭ ۇدايى نازارىندا بولسا, قوردالانىپ قالعان تۇيىندەردىڭ بىرقاتارى شەشىلەرى حاق. اسىل تۇقىمدى جىلقى شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك تۇرعىدان قولداۋ ءىسى ۇلت دەنساۋلىعى مەن يگىلىگىنە قىزمەت جاساي الاتىن باستى تۇتقالاردىڭ ءبىرى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز.
بۇل باعىتتا ۇتىمدى ۇسىنىستار مەن عىلىمي جەتىستىكتەردى وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ دە تيگىزەر پايداسى مەن شاپاعاتى مول بولماق. ءتىپتى بۇگىنگى ماقالامىزدا كورسەتىلگەندەي, اقتوبە جانە باتىس قازاقستان سەكىلدى اسىل تۇقىمدى جىلقى ءوسىرۋدى وڭ جولعا قويا بىلگەن وبلىستار ءۇشىن جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەردەن قارجى مۇمكىندىگىن قاراستىرعاننىڭ دا ارتىقشىلىعى جوق سەكلدى. وسى تۇرعىدا بۇگىنگى كوتەرىلگەن ماسەلەلەر ءتيىستى اتقارۋشى جانە وكىلەتتى ورگاندار وكىلدەرىنە وي سالىپ جاتسا, العا قويعان ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى.
اقتوبە-ورال-اقتوبە
