«مەملەكەت ءۇشىن, بۇل – بيۋدجەتكە تۇسەتىن جۇكتەمەنى تومەندەتۋ, ورىن تاپشىلىعىن ازايتۋ, ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ, پەداگوگ مارتەبەسىن ارتتىرۋ. ينۆەستور ءۇشىن, بۇل – تۇتىنۋ كەپىلدىگى بار تابىستى ءارى ۇزاق مەرزىمدى بيزنەس-جوبا» دەپ اتاپ وتكەن-ءدى مينيستر ۇكىمەتتە وتكەن جيىندا.
ياعني, ۇكىمەت نارىقتىڭ بۇل سەگمەنتىن بيزنەس دەپ تانيدى. نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىنداعى كەيبىر مەكتەپتەردەگى جىلدىق وقۋ قۇنى 3-5 ملن تەڭگە بولاتىنىن ەسكەرسەك, بۇل – بيزنەس. قازاق قوعامى بۇگىندە ەكونوميكالىق تابىسى مەن الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە قاراي جىكتەلە باستاعانىن كورىپ ءجۇرمىز. العاشقى ساتىدا ءزاۋلىم ۇيلەر مەن قىمبات كولىك بولسا, ەكىنشى ساتى بەدەلدى وقۋ ورنى مەن جەكەمەنشىك سەكتورداعى مەكتەپتەرمەن ەرەكشەلەندى. سول سەبەپتى جەكەمەنشىك مەكتەپتەر تۋرالى ءسوز بولعاندا «اقشاسى بارلار بەتتەپ, اقشاسى جوقتار شەتتەي بەرەدى» دەگەن پىكىردىڭ ءباسى باسىم بولىپ كەلگەن ەدى.
ەستەرىڭىزدە بولسا, 2017 جىلى قولدانىستاعى ء«بىلىم تۋرالى» زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, اۋقاتتى وتباسىنان شىققان بالالارعا ءبىلىم بەرەتىن جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن تالانتتى وقۋشىلاردى وقىتۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلدى.
سول كەزدە ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى بيبىگۇل اسىلوۆا مەملەكەتتىڭ قاراماعىنداعى مەكتەپتەردە وقىپ جاتقان ءاربىر بالاعا جىل سايىن بيۋدجەتتەن 200 مىڭ تەڭگە بولىنەتىنىن, الداعى ۋاقىتتا وسى اقشا سۋبسيديا رەتىندە جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە بەرىلۋى مۇمكىندىگىن ايتقان بولاتىن. «اتا-انالاردىڭ باسىم بولىگى بالالارىن پرەميۋم ساناتتاعى مەكتەپتەردە وقىتقىسى كەلەدى. الايدا, بۇعان بارلىعىنىڭ قارجىسى جەتە بەرمەيدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ءبىز جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە سۋبسيديا قاراستىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ۇكىمەت اتا-انالار تولەيتىن قارجىنىڭ ءبىر بولىگىن ءوزى وتەيدى. بۇل الەمدىك تاجىريبەدە بار نارسە», دەگەن-ءدى بيبىگۇل اسىلوۆا.
قازىر نۇر-سۇلتان مەن الماتىداعى اقىلى ءبىلىم بەرەتىن 54 مەكتەپتە نەبارى 150 مىڭ بالا وقيدى. سوندا ءار مەكتەپتە ورتا ەسەپپەن 2777 بالا وقيدى. بۇل – ورتا ەسەپپەن العانداعى كورسەتكىش.
قازاقستانداعى ۇزدىك جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ رەيتينگى مىناداي: ءبىرىنشى ورىن – Haileybury Almaty.
جىلدىق تابىسى – شامامەن 2,7 ميلليارد تەڭگە. بۇل 15 ميلليون دوللارعا جۋىق سوما. وقۋ ءۇشىن ايلىق تولەماقى – 516 مىڭ تەڭگە. وقۋشىلار سانى – 575.
ەكىنشى ورىن – HaileyburyAstana.
جىلدىق تابىسى – شامامەن 1,5 ميلليارد تەڭگە. وقۋ ءۇشىن ايلىق تولەماقى – 381 مىڭ تەڭگە. وقۋشىلار سانى – 430.
ءۇشىنشى ورىن – «ميراس» حالىقارالىق مەكتەبى. استانا قالاسىندا. جىلدىق تابىسى – شامامەن 1,4 ميلليارد تەڭگە. وقۋ ءۇشىن ايلىق تولەماقى – 417 مىڭ تەڭگە. وقۋشىلار سانى – 370.
ءتورتىنشى ورىن – «TAMOS Education» فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبى. الماتى قالاسىندا. جىلدىق تابىسى – شامامەن 1,25 ميلليارد تەڭگە. وقۋ ءۇشىن ايلىق تولەماقى – 117 مىڭ تەڭگە. وقۋشىلار سانى – 1185.
كەيبىر ساراپشىلاردىڭ «جوو-عا ءبولىنىپ جاتقان ءبىلىم گرانتتارىنىڭ 10 پايىزى پرەميۋم ساناتتاعى مەكتەپتەرگە ءبولىنۋى ءتيىس. قبتۋ, «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە» ءبىلىم گرانتىمەن وقىپ جاتقان تۇلەكتەر كوپ» دەگەن پىكىرىن قاپەرگە الاتىن كەز كەلدى. ياعني Haileybury Almaty نەمەسە «TAMOS Education» مەكتەپتەرىنە مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن گرانت ءبولۋ كەرەك. بۇل قازاقستانداعى ۇلتتىڭ ساپاسىنا دا اسەر ەتەتىن فاكتور.
نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى ءانۋار جانعوزين وسى جىلدىڭ شىلدە ايىندا ەلوردا مەكتەپتەرىندە ءۇش اۋىسىممەن ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسى ءالى شەشىمىن تاپپاي جاتقانىن, 2018-2019 وقۋ جىلىندا قالاداعى 5 مەكتەپ 3 اۋىسىمدى رەجىمدە ءبىلىم بەرەتىنىن ايتقان بولاتىن. دەمەك بۇل فاكتوردى پارادوكس دەپ قابىلداۋدان وزگە امال جوق. رەسمي ستاتيستيكا نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەكتەپتەرىندە 11 مىڭ بالاعا ورىن جەتپەيتىنىن, 2023 جىلعا دەيىن وعان تاعى دا 124 مىڭ بالا قوسىلاتىنىن ايتادى. بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر قىرى. ەكىنشى قىرى بۇدان دا سالماقتى. اشىپ ايتساق, ۆيتسە-مينيستر ب.اسىلوۆا تىلگە تيەك ەتكەن 200 مىڭ تەڭگەنى جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە باعىتتاۋ وقۋشىنىڭ ءبىر جىلدىق وقۋ اقىسىنىڭ جىرتىعىن جاماي المايدى. ۇكىمەتتىڭ 15-20 پايىزدىق سۋبسيدياسىنىڭ ءوزى اسپانداپ تۇرعان باعانىڭ سالماعىن جەڭىلدەتە المايدى. قارجىلىق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى اتا-انا اقشانى قايدان تابادى؟ دەمەك, بۇل تۇستا ۇكىمەت جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن 15-20 پايىزدىق سۋبسيديا ەمەس, بيزنەس پەن بيلىك اراسىنداعى ارىپتەستىكتىڭ جاڭا فورماسى ارقىلى قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. جەكە سەكتوردىڭ مۇمكىندىگى ارقىلى مەملەكەتتىك مەكتەپتەردىڭ جۇگىن جەڭىلدەتۋ تۋرالى باستاما كوپتىڭ ويىنان شىقتى. «بىلىمگە قۇشتار بالا قالاي بولعاندا دا ءبىر جەردى تەسىپ شىعادى» دەگەن حح عاسىردىڭ ۇستانىمى قازىر ەسكىردى. «بالانىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن وعان قولدان كەلگەنشە جاعداي جاساۋ كەرەك. جىل باسىندا دايىندالاتىن وقۋ باعدارلامالارىمەن شەكتەلىپ قالماي, ونى تولىقتىرىپ تۇرۋ كەرەك» دەيدى ساراپشىلار.
الماتى مەنەدجمەنت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرەزيدەنتى اسىلبەك قوجاحمەتوۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, جەكەمەنشىك مەكتەپ اشۋدى قولعا العان ادام الدىمەن پايدانى ەمەس, وزگە جەكەمەنشىك مەكتەپتەردەن قانداي ارتىقشىلىعى بولادى دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ويلاۋى كەرەك. سەبەبى جەكەمەنشىك مەكتەپتەر قولدانىستاعى ءبىلىم جۇيەسىنىڭ كەمشىلىگىن تولىقتىرىپ تۇراتىن, قوعامدىق نەگىزدەگى مەكتەپتەردى شيرىقتىرىپ تۇراتىن كۇش بولۋى ءتيىس. «قازاقستاندا جەكەمەنشىك مەكتەپتەر كوپ بولۋى ءتيىس. سوندا باسەكە پايدا بولادى, ال باسەكە بولعان جەردە باعا تومەندەيدى جانە جەكەمەنشىك مەكتەپتىڭ مەملەكەتپەن ارىپتەستىگى ارتادى. وسىلاي بولعاندا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە وقۋعا قول جەتكىزەدى», دەيدى ول.
ا.قوجاحمەتوۆتىڭ پىكىرىنشە, جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ قانشالىقتى جاقسى ءبىلىم بەرەتىنى قۇرىلتايشىلارىنىڭ وقۋ ورنىن قانداي ماقساتپەن اشقانىنا دا ءبايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ءتىپتى مەكتەپتىڭ باعىت-باعدارى دا وسىعان بايلانىستى, ءبىرى وعان ساپالى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورنى رەتىندە قاراسا, كەلەسىسى كىرىس كەلتىرەتىن بيزنەس رەتىندە مەكتەپ اشۋى ىقتيمال. «مەن كاسىپكەر رەتىندە مۇنى بيزنەس تۇرىنە جاتقىزا المايمىن. ەگەر بيزنەس كوزى بولسا, كليەنتتەرىنەن, كىرىسىنەن ايىرىلماۋ, داۋلەتتى اتا-انالاردىڭ وقۋ اقىسىنان قاعىلماۋ ءۇشىن وقۋشىلاردان دا ەشتەڭە تالاپ ەتپەيدى. بالانىڭ قانشالىقتى جاقسى وقيتىنى وتباسى مەن اتا-انانىڭ بالاعا قوياتىن تالاپتارىنا بايلانىستى», دەيدى ا.قوجاحمەتوۆ.
ەستەرىڭىزدە بولسا, 2017 جىلى كاسىپكەر ەركىن ءتاتىشوۆ الماتىدا سان-ديەگونىڭ High Tech High ۇلگىسىندەگى جاڭا مەكتەپكە ينۆەستور بولدى. بۇل مەكتەپتىڭ وزگەلەردەن ەرەكشەلىگى, تالانتتى بالالار ءۇشىن ينۆەستوردىڭ جەكە ەسەبىنەن گرانت بولىنگەن.
اپتا باسىندا الماتىدا وتكەن ينۆەستيتسيالىق فورۋم كەزىندە ە.ءتاتىشوۆتى كەزدەستىرىپ, ەرەكشە ۇلگىدەگى مەكتەپتى اشۋعا قانداي فاكتور اسەر ەتكەنىن سۇراپ بىلدىك. ە.ءتاتىشوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە ينۆەستيتسيا سالۋ بيزنەس ەمەس. «كەزىندە گەرمانيانىڭ كەيبىر وكرۋگتارىنداعى حالىق سانىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى مەكتەپتەردە ورىن تاپشىلىعى سەزىلگەندە جەكە مەكتەپتەر پايدا بولدى. سونىڭ وزىندە مەملەكەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىندىقتان, جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ كوبى ءار وتباسى ءۇشىن قولجەتىمدى, ياعني وقۋ اقىسى ارزان بولادى. دەمەك, جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ قاتارىنىڭ كوبەيۋى باسەكەلەستىكتى قالىپتاستىرادى. ادال باسەكە باعاعا دا, سوڭعى ناتيجەگە دە اسەر ەتەدى. ءبىز دە وسى باعىتقا ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جاقىنداپ كەلە جاتىرمىز», دەيدى ە.ءتاتىشوۆ.
تابيعاتى جاعىنان بيزنەس ەمەس, الەۋمەتتىك جوبا
بيزنەستە ينۆەستيتسيالاردىڭ كىرىستىلىگى, شىعىندار جانە باسقالارعا باسىمدىق بەرىلەدى. جەكە مەكتەپ قۇرىلتايشىلارىنىڭ وعان بيزنەس كوزى رەتىندە قاراۋى – زاڭدىلىق. بىراق بۇل تابيعاتى جاعىنان بيزنەس ەمەس, الەۋمەتتىك جوبا. ونىڭ تابىستىلىعى اقشامەن ەمەس, وقۋشىلاردىڭ ينتەللەكتۋالىمەن, ولاردىڭ بولاشاقتاعى تۇلعاسىنا قاراپ ايقىندالادى. اقش-تا, باتىس ەلدەرىندە مەكتەپتەر وقۋشىلارىنىڭ قاتارىنان نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى شىققانىمەن ماقتانادى. ولارعا مەكتەپتىڭ ءيميدجى دەپ قارايدى.
«مەن اقش-تا جۇرگەندە بىرنەشە عاسىرلىق تاجىريبەسى بار مەكتەپتەردىڭ 15-17 جاستاعى تۇلەكتەرىمەن سويلەستىم. ولار جاستىعىنا قاراماستان, كوزقاراسى قالىپتاسقان, وزدەرىنە نە قاجەت ەكەنىن بىلەدى. ولار ابايدىڭ كوزقاراسىمەن الىپ قاراعاندا تولىق ادامدار. جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە ينۆەستيتسيا سالعان كاسىپكەر قارجىسىنىڭ قايتارىمىنا ەمەس, تولىق ادامدى قالىپتاستىرسا, ونىڭ بيزنەسىنىڭ عۇمىرى ۇزاق بولادى. ەگەر مۇنى جۇيەلى جولعا قويسا, مەكتەپتىڭ ءيميدجى بيزنەسىنىڭ باسقا تۇرلەرىنە جول اشادى. بيزنەس – فيلوسوفيا. وندا ۇيلەسىم بولعان كەزدە عانا جول اشىلادى», دەيدى ە.ءتاتىشوۆ.
كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, بالانىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى قالىپتاسقانشا ونى تۋعان ورتاسىنان الىستاتۋعا بولمايدى. بالا العاشقى قاتەلىگى ءۇشىن اتا-اناسىنىڭ, باۋىرلارىنىڭ الدىندا ۇيالىپ, تابىسى مەن جەتىستىگى ءۇشىن سولاردىڭ الدىندا ماقتانۋى ءتيىس.
ءتۇيىن
«قازاقستاندا جەكەمەنشىك مەكتەپ قاجەت پە؟» دەگەن ماسەلە قازىر ترەند ەمەس. بۇل ماسەلە قازىر ءوزىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە ءوتتى. ۇكىمەت الماتى نەمەسە نۇر-سۇلتان ءتارىزدى ءىرى مەگاپوليستەردە جەكە سەكتوردىڭ مۇمكىندىگىن مەكتەپتەر سالۋعا جۇمىلدىرىپ جاتىر. سەبەبى بۇل قالالاردا جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى قارجىلاندىراتىن قاجەتتىلىك بار. ۇكىمەت تاراپىنان جەكەنىڭ مەنشىگىندەگى مەكتەپتەر مەن مەملەكەتتىك مەنشىكتەگى مەكتەپتەردىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتى جاقىنداتپاققا تالپىنعان نيەتتەر بۇرىن دا بولعان, قازىر دە جالعاسىپ جاتىر. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قازاقستاندا جەكەمەنشىك مەكتەپ كوپ بولۋعا ءتيىس دەگەن ساياسات ۇستانىپ وتىر. ەندىگى جەردە باعا مەن ساپاعا قاتىستى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تەك باسەكە شەشەدى.
الماتى
