بۇل سوناۋ ەلۋىنشى جىلدىڭ ورتا كەزى ەدى. شيەلى اۋداندىق «وسكەن ءوڭىر» گازەتىنە جۇمىسقا ورنالاسقان كەزىمىز. ءبىر كۇنى ورتامىزعا شاعىن مۇرتى بار, تازا ارىق قارا شال كەلدى. رەداكتورىمىز قالقاباي ابەنوۆ ونى بىردەن ادەبي قىزمەتكەر رەتىندە قابىلداپ, 80 سوم جالاقى الاتىن قىزمەتكە قويدى. اڭگىمەشىل كىسى ەكەن. بۇل كىسى «مىڭ ءبىر ءتۇندى» تامىلجىتا اۋدارعان اۋدارماشى اعا دەدى جاۋاپتى حاتشى دۇيسەنبى سمايىلوۆ. سىر سۇلەيى اقىن بۇدابايدىڭ تۋعان جيەنى, «قاجىمۇقان», «كەلەس قىزى» پوۆەسىن جازعان, سوعىسقا قاتىسقان وفيتسەر جازۋشى, – دەدى جۋرناليست ءابدىراشيد ساتىبالديەۆ.
ءبىز وسىنداي تانىمال جازۋشىنىڭ ورتامىزعا كەلىپ, اۋداندىق گازەتكە ادەبي قىزمەتكەر بولعانىنا اڭ-تاڭ كۇي كەشتىك. ءيا, نەگە كەلگەن جازۋشى؟
ءبىر اڭگىمە ۇستىندە سوناۋ اسەم الماتىدان شيەلىگە نەگە كەلگەنىن ءوزى ايتتى.
– الماتىنىڭ دىمقىل اۋاسى جاقپادى. دارىگەرلەر كۇنى ىستىق, اۋاسى قۇرعاق تۋعان جەرىم شيەلىگە تۇرۋعا كەڭەس بەردى. جان كەرەك, قىزىق كورگىم كەلەدى, سوعىستان امان-ساۋ ورالدىم, ەندى سىرقات اينالدىرىپ ءجۇر.
– شيەلىدە تۋدىڭىز با؟ – دەدى شادەن بەكتاسوۆ.
– مەنىڭ تۋعان جەرىم «باقسى اتا», قاراعىم. اتا-بابام سول جەردە جاتىر. ءبىر كەزدە «تەلىكول» اتا-قونىسىمىز بولعان. اۋىلدا اقىن جىگىت اتاندىم. ولەڭ جازدىم. 1925 جىلى 22 جاسىمدا اۋىلدان اقمەشىتكە – وسى كۇنگى قىزىلورداعا تارتتىم. «ەڭبەكشى قازاقتا» جاۋاپتى حاتشى بەيىمبەت مايلين ەدى. بىردەن گازەت تاراتاتىن ارباكەش ەتىپ قابىلدادى. ارسىنعانىم جوق. ءبىر اربانى جوندەپ, كەرتوبەلگە جەكتىم. جانۋار ناعىز اربانىڭ اتى ەدى. كەيىن ارباكەشتىك قىزمەتتەن كوتەرىلىپ, «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» تىلشىلەر بيۋروسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدىم. جەر-جەردەن تىلشىلەر تارتتىم. تاعى نە سۇرايسىڭدار؟
ءبارىمىز ءۇنسىز قالدىق. اۋەلدە «وسى شالعا نە جوق» دەپ كۇمىلجىپ قالساق, ەندى ءومىر دەرەگىن ايتقان سوڭ سىلتىدەي تىنىپ, سۇراق قويۋدى دوعاردىق. ارباكەشتەن كوتەرىلىپ, ءبىر ءبولىمدى العان قالەكەڭ وڭاي بولمادى, بىزدە دە ءبىر بولىمگە كوتەرىلىپ, بىرەۋمىزدى قۋىپ شىقپاسا بولار ەدى دەگەن كۇدىك كوبەيدى.
جوق, بولىمگە قىزىقپادى, ادەبي قىزمەتكەر بولىپ ءجۇرىپ, كەيىن مالشىلاردى ارالايتىن قىزىل وتاۋ دەگەن شتات اشىلىپ, سوعان مەڭگەرۋشى بولىپ كەتتى.
قالماقان اعا شىندىعىندا اڭگىمەشىل كىسى ەكەن.
– ءبىز سەنىڭ ولەڭدەرىڭدى ءسۇيىپ وقيمىز. سەنىڭ قالامىڭ ەڭبەكشى ەلگە بال, تاڭدايىنا ءتاتتى, سەن جازعان سايىن ەل بال جالاعىسى كەلەدى. جاز, قالماقان جاز! – دەپ كەڭەس بەردى اقيىق اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆ. ال ساكەن سەيفۋللين «ناشاردىڭ از وقىعان بالاسى توڭكەرىس كۇشىمەن ادەبيەت مايدانىنا شىعىپ, بار-جوعى ون جىلدىڭ ىشىندە بەلگىلى جازۋشىلاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى» دەسە, ءسابيت مۇقانوۆ: «قالماقان قىسقا جازىپ, ۇزاق پوەمانىڭ ءسوزىن ايتىپ تاستايدى. ول وقۋى تومەن اقىنداردىڭ ىشىندەگى وزىندىك ەرەكشەلىگى بار اقىن», دەدى.
بۇل سوزدەر ماعان قانات ءبىتىردى. اسىرەسە بەيىمبەتتىڭ قامقور قۇشاعى بولەك بولدى. اسىل اعالار-اي, − دەپ قالەكەڭ كۇيزەلگەن كەيىپ بايقاتتى.
سونىمەن, بىرەر جىل قالماقان اعامەن سىرلاس, قىزمەتتەس بولعانىم ءالى ۇمىتىلمايدى. كەيىن مارقۇم, اۋىل مۇعالىمى ايدار دوستياروۆ «قالماقان اعا قانداي ەدى؟» دەگەن ەستەلىك جازدى, تامسانا وقىدىق.
جاقىندا «ەگەمەن قازاقستاندا» (21.X.2019) فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كۇلاش احمەتتىڭ «ساكەن جانە «ەڭبەكشى قازاق» دەگەن ءبىر بەتتىك ماقالاسى شىقتى. جاتا-جاستانىپ, قايتالاپ وقىدىق. اۆتور ساكەن «ەڭبەكشى قازاققا» ءۇش جىلداي باسشىلىق جاساعاندا 200-دەي وزەكتى ماسەلە كوتەرگەنىن ناقتى فاكتىمەن دالەلدەگەن ەكەن. شىندىعىندا, بۇگىنگى تۇسىنىك-تانىممەن پرەمەر-مينيستر. وسى ەكى قىزمەتتى ءۇش جىلداي قاتار اتقارعان. نەتكەن, جانكەشتىلىك.
بار بولعانى 28 جاسار ساكەن سەيفۋلليننىڭ «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» مارتەبەسىن بيىكتەتكەنى تاعزىم ەتۋگە تۇرارلىق.
عالىمنىڭ وسى ءبىر دۇنيەسىن وقىپ وتىرعاندا جازۋشى قالماقان ابدىقادىروۆتىڭ «ەڭبەكشى قازاققا» سىڭىرگەن ەڭبەگى ويعا ورالادى. جاۋىنگەر جازۋشىنىڭ بەرليننەن ورالعان ساتىندە نەمىس كلاسسيكتەرىنىڭ ءبىر قاپ دۇنيەسىن ارقالاپ اكەلگەنى اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمە.
قىزىلوردادا العاش شىققان «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» تىگىندىلەرىنە كوز جۇگىرتسەك, قالماقاننىڭ تالاي دۇنيەلەر جاريالاعانى بايقالادى. ات اربامەن اۋىل-اۋىلعا گازەت تاراتىپ, «ەڭبەكشى قازاقتى» بۇگىن وقىماساڭدار, كەش قالاسىڭدار, ۇتىلاسىڭدار, قاپى قالماڭدار! – دەپ ولەڭدەتىپ, بىردە-ءبىر ناسيحاتشى بولعانىن بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 100 جىلدىعىندا تاعى ءبىر ەسكە سالماساق, ارىمىزعا سىن.
«ەڭبەكشى قازاقتىڭ» 1925 جىلدىڭ 10 تامىزىنداعى سانىندا قالماقاننىڭ «سىرداريا» اتتى ولەڭى شىعىپتى. اقىن قۋانىشىندا شەك جوق. تۋعان جەردى, سىردىڭ سۇلۋ سىردارياسىن اقىن بىلايشا جىرلاپ ەدى-اۋ.
باسىم بۇلاق,
تاۋدان شىعاد
اتىم – داريا, – مەن اناڭ,
سۋىم ءسۇتىڭ,
جەرىم قۇتىڭ,
ەڭبەكشى ەلىم, مەن بالاڭ!
ال 1927 جىلى «ۇلگى» دەگەن ولەڭىندە كولحوزدى اۋىلدىڭ بولاشاعىن تامسانا, بولجاي جىرلادى.
اقىننىڭ «ەڭبەكشى قازاقتا» جاريالانعان دۇنيەلەرى 1928 جىلى «جالشى» دەگەن اتپەن باسىلىپ شىقتى.
بىزدەر, اعا بۋىن جۋرناليستەر قىزىلوردا قالاسىندا «ەڭبەكشى قازاق» ءداستۇرىن ودان ءارى جالعاستىرعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ناعىز كەمەل شاعى ءجۇز جىلدىعىن مەرەكەلەۋ پەشەنەمىزگە جازدى. بۇگىنگى 200 مىڭعا جۋىق وقىرمانى بار قارا شاڭىراق بيىكتەي بەر, ورلەي بەر! – دەپ تىلەك ايتقاندى پارىز سانايمىن.
«ساكەن «ەڭبەكشى قازاقتا» ءۇش جىلداي رەداكتور بولدى. ءار سانى ساكەننىڭ ماقالاسىنسىز شىقپادى. ۋاقىت تاۋىپ, سان الۋان تاقىرىپتا قالام تارتتى, ەڭبەكقورلىعى ءبىزدى ءتانتى ەتتى. ءار ماقالاسى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. بۇقارانى ەڭبەككە, بىلىمگە, ونەردى, ادەبيەتتى مەڭگەرۋگە, جەردى قادىرلەۋگە, تازا قازاق تىلىندە سويلەۋگە, كەڭسە قاعازدارىن قازاقشا جۇرگىزۋگە ۇندەدى. قىسقاسى, «ويان, قازاق!» دەپ جار سالدى. تار جول, تايعاق كەشۋ داۋىرىنەن جاڭا زاماننىڭ بەلسەندى ازاماتى بولۋىن اڭسادى», دەيتىن ەدى-اۋ اقىن قالماقان.
قايىربەك مىرزاحمەت ۇلى
قىزىلوردا
