وسكەمەندە بيىل دا “جول كارتاسى” جالعاسادى

وتكەن 2009 جىل وسكەمەنگە ۇزاق كۇتكەن وڭدى وزگەرىستەردى الا كەلدى. ورتالىق رەسپۋبليكا الاڭىندا ۇلى ابايعا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. قالامىزدىڭ بەتكە ۇستار ورىندارى -  ساياباقتارى مەن الاڭدارى جوندەۋدەن ءوتتى. كوكتەمنەن كۇز ماۋسىمىنا دەيىن وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى مەن قالا قوناقتارىن كورىكتى گۇلزارلار, كوگالدى الاڭدار كوز تۇندىرار ادەمىلىكتەرىمەن قۋانتتى. وسكەمەن قالاسىنىڭ اكىمى يسلام ابىشەۆ وسى شارالاردى قىسقا مەرزىمدە اتقارا ءبىلدى. –يسلام ءالماحان ۇلى, وتكەن جىل وسكەلەڭ وسكەمەن قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن جامان اياقتالماعان سەكىلدى. اۋەلى ەكونوميكا, سوسىن ساياسات دەگەن قاعيداعا سۇيەنسەك, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, ونەركاسىپتەگى ءونىم ءوندىرۋ كولەمى 3,9 پايىزعا ارتىپ, 221,8 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونىمدەرى شىعارىلىپتى. بۇل جونىندە حالىقپەن كەزدەسىپ, ەسەپ بەرگەن كەزدە تالاي دەرەكتەردى كەلتىردىڭىز. ”جول كارتاسى” باعدارلاماسى ءوز جەمىسىن بەردى. بيىل دا وعان قوماقتى قارجى بولىنگەن ەكەن. ەندى وسىلار جايلى بىرتىندەپ ايتىپ بەرسەڭىز –وسى جولى دا ەلباسىمىز ن.ءا. نازار­باەۆتىڭ كورەگەن ساياساتىنا كۋا بولدىق, وتكەن جىلعى “داعدارىس ارقىلى جاڭارۋ مەن دامۋ” جولداۋىن ورىنداۋدا اتقارىلعان جۇمىستار وسكەمەندىكتەردىڭ ريزاشىلىعىنا يە بولدى.   “جول كارتاسى” بىزگە نە بەردى؟ ءبىزدىڭ قالامىزدىڭ بارلىق مەكتەپتەرى, اۋرۋحانالارى, كىتاپحانالارى, جولدارى, سۋ, جىلۋ جۇيەلەرى, ستاديوندارى, ياعني بارلىعىن قوسا ايتساق 103 نىسان جوبا بويىنشا جوندەلدى. وسى جوبا اياسىندا 16 مىڭنان استام ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى, ياعني جۇمىسسىزدىق كولەمى ازايدى. قالالىقتار الەمدىك داعدارىستى سەزىنگەن  جوق, ولاردىڭ ارقاشاندا جۇمىستان قولى بوساماعاندىقتان ەڭبەكاقىلارى دا ۇزدىكسىز ءجۇرىپ وتىردى, سونداي-اق قالامىزدىڭ كورىكتەنىپ, قۇلپىرۋىنا ءوز ۇلەستەرىن تيگىزدى. الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق تۇراقتى­لىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وسكەمەن قالاسى بويىنشا “جول كارتاسى” ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ جالعاساتىن بولادى. كەلەسى جوبالاردى 2,8 ملرد. تەڭگە سوماسىندا ىسكە اسىرۋ جوسپارلانۋدا. “جول كارتاسى”  باعدارلاماسى ارقىلى ءبىز ءاربىر تيىندى ۇنەمدەپ, كەز كەلگەن جاعدايدا ونى ءتيىمدى قولدانا ءبىلۋدى ۇيرەندىك. بۇل بىزگە العاش جوسپارلانعاننان دا كوپ نىسانداردى جوندەۋىمىزگە سەپتىگىن تيىگىزدى, ەندى ءبىز الدا دا وسىلاي قارقىندى جانە ناتيجەلى جۇمىس جۇرگىزە الاتىن بولامىز. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, ءبىزدىڭ قالامىزدا رەسپۋبليكاداعى جالعىز جەرگىلىكتى مەملە­كەتتىك باسقارۋ جۇيەسى قۇرىلدى. قالانىڭ 10 شاعىن اۋدانىندا جەرگىلىكتى قوعام اكتيۆتەرىنەن قالىپتاستىرىلعان ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ اۋماقتىق كەڭەسى قۇرىلدى. ءبىز حالىقپەن بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋگە كوشتىك. “جول كارتاسىن” جۇزەگە اسىرۋعا باقىلاۋشىلار دا قالالىقتاردىڭ وزدەرى بولدى. –ەلباسى جول­داۋىندا سەرپىندى جوبالاردى ودان ءارى جالعاستىرۋ, جاڭادان جۇمىس ورىندارىن اشۋ جايلى اي­تىلعانى بەلگىلى. ماسەلەن, ءتۇستى مەتاللۋر­گيانىڭ كوشباسشىسى “كازتسينك” جاۋاپكەر­شىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندە مىس بالقىتۋ جانە ەلەكتروليز زاۋىتتارىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, جاڭادان 567 جۇمىس ورىندارى اشىلماق. ال “وسكەمەن تيتان-ماگني كوم­بيناتى” اكتسيونەرلىك قوعامىندا اليۋميني جانە ۆانادي بار تيتان قوسپالارىن شىعا­راتىن تسەح ىسكە قوسىلىپ, وندا 204 جۇمىس ورنى اشىلادى, ء“ۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى” اكتسيونەرلىك قوعامى دا سەرپىندى جوبالاردى باتىل جۇزەگە اسىرۋدا. سىيىمدىلىعى جوعا­رى تانتال ۇنتاقتارىن وندىرەتىن جابدىقتار ورناتىلعان سوڭ, ول ەلەكتروندى كاسىپ­ورىنداردا كەڭىنەن پايدالانىلماق. مۇندا دا 121 جۇمىس ورنىن اشۋ كوزدەلىنىپ وتىر. –وسكەمەندەگى ءۇش الىپ كاسىپورىننىڭ تىنىسىمەن تانىستىق. وسكەمەندە باسقا دا ىرگەلى كاسىپورىندار از ەمەس, ونداپ سانالادى. ولاردا جاعداي قالاي؟ –يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا ءبىراز اۋقىمدى ىستەر جۇزەگە اسىرىلۋدا. مىنا ءبىر جايعا نازار اۋدارساق. ەلباسى قاشاندا كاسىپورىن باسشىلارىمەن كەزدەسۋدە, وبلىس, قالا, اۋدان اكىمدەرىنە مىنا ءبىر ماسەلەگە باسا نازار اۋدارۋدى تاپسىرادى. ستاتيستيكا دەرەكتەرىنە سۇيەن­سەك, ەلىمىزدىڭ قاي ايماعىندا بولماسىن, وندىرىستىك-تەحنيكالىق باعىتتاعى بۇيىمدار, جوعارى قۋاتتى تەحنيكالار, ءار ءتۇرلى قۇرال-جابدىقتار, ءتىپتى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەت زاتتاردىڭ شەتەلدەردەن كەلەتىنىن ايعاقتايدى. الىسقا بارماي-اق, وندىرىستىك-تەحنيكالىق تاۋارعا جاتاتىن پوليەتيلەن قۇبىرلارىن الايىق. ونىڭ دەنىن ءبىز كورشى قىتايدان الامىز. ال وسى پوليەتيلەن قۇبىرلارىن ءوزىمىز جاساي الادى ەكەنبىز. وسكەمەندەگى پوليەتيلەن قۇبىرلارىن شىعارا­تىن زاۋىتتىڭ ىسكە قوسىلعانىنا كوپ ۋاقىت بولعان جوق. ەلىمىزدەگى وسىنداي جالعىز كاسىپورىندى ەكونوميكانى تەرەڭ بىلەتىن, ۇزاق جىلدار شاحتا قۇرىلىسىن ىسكەرلىكپەن باسقارعان امانتاي باكين دەگەن اعامىز باسقارىپ وتىر. قازىر اتالمىش زاۋىت “كازتسينك” كاسىپورنىنا پوليەتيلەن قۇ­بىرلارىن جاساپ شىعارۋدا. مۇنداي قۇ­بىرلار ساپالى, تەمىرگە قاراعاندا 30-40 جىل قىزمەت كورسەتە الادى. تەمىردەن جاسال­عان قۇبىرلار ون جىلدان كەيىن ءشىري باستايدى. ازىرشە زاۋىت جىلىنا ءبىر مىڭ توننا پو­ليەتيلەن قۇبىرلارىن شىعارماق. كەلەشەكتە قۋاتىن ارتتىرا بەرەدى دەگەن ويدامىز. –2009 جىلى وسكەمەن قالاسى تۇرعىن­دارىنىڭ پروبلەمالى سۇراقتارى بويىنشا كوپ جىلعى وتىنىشتەرى وڭ شەشىمىن تاپتى. بۇعان قالاي قول جەتكىزىلدى. –مەن ءاربىر وتىنىشكە جەكەلەي قاراپ, ونىڭ شەشىمىن تابۋعا تىرىسامىن. ازامات­تاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ بويىنشا كوشپەلى كەڭەستەر ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزگە اينالدى. ءسىز كوپ جىل بويى شەشىلمەگەن سۇراقتار ءوز جاۋاپتارىن تاپتى دەپ دۇرىس ايتىپ وتىر­سىز. مىسالى, 20-30 جىلداي سۋسىز وتىرعان 3 شاعىن اۋداندى سۋمەن قامتاماسىز ەتە الدىق. وسى جەرلەردە ءبىز قوعامدىق كولىكتەر­دىڭ باعدارىن ۇزارتۋ ماسەلەسىن دە شەشە الدىق.  پرومبازا شاعىن اۋدانىن الساق, وندا 3000-داي ادام تۇرادى. اۋداندا 5 كاسىپورىن,  1 مەكتەپ بار. مۇندا 12 جىلداي جىلۋمەن جانە ىستىق  سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىلمەگەن. ءىس جۇزىنە كەلگەندە وسى جاعدايلاردى وڭتايلى شەشۋگە قاجەتتىلىكتەر, ياعني قازاندىق تا, جىلۋ بەرۋ قىزمەتتەرىنە تولەم جيناۋمەن اينالىسۋعا تۇرعىنداردىڭ ىنتاسى مەن نيەتى دە بولدى. بيىلعى قاھار­لى قىستى تۇرعىندار ىستىق سۋمەن قامتىل­عان جىلى پاتەرلەردە وتكىزۋدە. بۇل ءۇشىن وسى ورىنداردا جىلۋ, ەنەرگيا سالاسى­نىڭ ما­ماندارىمەن كەڭەس وتكىزۋ جەتكىلىكتى بولدى. تۇرعىندار وزدەرىنىڭ وتىنىشتەرىندە جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرىن ءبولۋ راسىمدەرىنىڭ “ۇزاققا سوزىلۋى” تۋرالى ماسەلەنى بىرنەشە مارتە كوتەردى. وسى باعىتتا اكىمدىكپەن جۇمىس جۇرگىزىلدى, ونىڭ ناتيجەسىندە تەك 2009 جىلدىڭ ناۋرىزىنان باستاپ 3319 ۋچاسكە ءبولىندى (سالىستىرا كەتسەك 2008 جىلدا 409 ۋچاسكە بولىنگەن). جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن جوبالاردى كەلىستىرۋ راسىمدەرى جەڭىلدەتىلدى.1500 قالا تۇر­عىندارى قىسقا ۋاقىت ىشىندە 2009 جىل­دىڭ 1 مامىرى مەن 1 شىلدەسى ارالىعىندا بۇرىنعى مولشەردەگى باعادا گاراجدار ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرىن ساتىپ الۋدى ىسكە اسىردى. بيىلعى جىلى وسكەمەن ءۇشىن كوپتەگەن جاڭا باستامالار تۋىندادى. وتكەن جىلى ءبىز باستاعان اكتسيالار ءوز جالعاسىن تاباتىن بولادى, ولاردىڭ قاتارىندا “تۋعان جەرگە تاعزىم ەت”, “تۋعان جەر – التىن بەسىك”, “دارىندار شۇعىلاسى – رادۋگا تالانتوۆ” اكتسيالارى بار. بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ دەنساۋلى­عىن جاقسارتۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپ­تاستىرۋ ءۇشىن 1 اقپاننان “دەنساۋلىق كۇنى” باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلۋدا. وقۋ­شىلار اۋىسپالى كەستە بويىنشا قالا سىر­تىنداعى دەمالىس ايماقتارىندا دەمالاتىن بولادى, جاستار الپىلىك لاگەرىن اشۋ, ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ جانە وسكەمەن مەن ريددەر, سەمەي, كاتونقاراعاي اۋداندارىنىڭ ارا­سىندا ستۋدەنتتەر مەن جاستاردى الماستىرۋ جوسپارلانۋدا. كەلەشەكتە وسى “دەنساۋلىق كۇنى” جوباسىنا باسقا دا وڭىرلەردەن وقۋشىلار, اتا-انالار قاتىساتىن بولادى دەپ جوسپارلاۋدامىز, ويتكەنى ءبىزدىڭ ولكەمىزدى ەكىنشى شۆەيتساريا دەپ تەگىن اتاماعان عوي. –الدىمىزدا قانداي جوبالار كۇتۋدە, شىعىس قازاقستاننىڭ ورتالىعىندا بۇدان ءارى دە قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن بولا ما؟ –ەڭ بىرىنشىدەن, وتكەن جىلى وسكەمەن قالاسى دامۋىنىڭ باس جوسپارى بەكىتىلگەن­دىگىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ەندى بۇل بىزگە كەلەشەكتە دۇرىس ساياسات جۇرگىزۋگە جول اشادى. ارينە, ءبىز بۇدان ءارى دە يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جالعاستىراتىن بولامىز. ەڭ ماڭىزدىسى “نۇرلى كوش” قۇرىلىس جوباسىن ىسكە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل جوباعا 4 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ اتىنداعى №1 ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى اياقتالاتىن بولادى. –بيىل وسكەمەن قالاسىندا قانداي وزگەرىستەر بولماق؟ –اعىمداعى جىلى ءبىرىنشى كەزەكتە, قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىقتى جۇزەگە اسىراتىندىعىمەن ماڭىزدى بولاتىن­دىعىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ەكىنشىدەن, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا وراي بىزگە ارداگەرلەر ءومىرىنىڭ دەڭگەيىن ودان ءارى دە جوعارىلاتۋدا كوپ جۇمىستار اتقارۋ قاجەت. بيىل قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 15 جىلدىعى, وسكەمەن قالاسىنىڭ 290 جىلدىعى. ءبىزدىڭ قالامىزدا شەكاراارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ 7-ءشى حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق فورۋمى وتەدى. سوندىقتان 2010 جىل وسكەمەندىكتەر ءۇشىن قاۋىرت جۇمىستارعا تولى جىل بولماق. مەن العا قويىلعان بارلىق مىندەتتەردى شەشە الاتىنىمىزعا سەنىمدىمىن. سەبەبى, بىزدە بۇعان قاجەتتىنىڭ ءبارى  –  ونەركاسىپتىك ءال­ەۋەت, ادامداردىڭ كۇش-قۋاتى, جۇمىس ىستەۋ قا­بىلەتى بار, ال بارىنەن دە ماڭىزدىسى – ءار­قاشاندا تەك العا عانا ۇمتىلاتىن قاسيەتىمىز. –اڭگىمەڭىزگە راحمەت! وڭداسىن ەلۋباي. وسكەمەن.