– كەيبىر ارىپتەستەرىم «جاستايىمنان اسكەري بولعىم كەلدى» دەپ ءجيى ايتىپ جاتادى. وسى سالاعا ەرتە باستان اڭسارى اۋعاندار شىنىمەن بار. الايدا مەنىڭ بالا كۇنىمدە ونداي سەزىم دە, وي دا بولعان ەمەس, – دەيدى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز. – بىراق تاعدىردىڭ ايداعانىنان باسقا ەشقايدا كەتە المايدى ەكەنسىڭ. ءاربىر ادامنىڭ ءوز ماڭدايىنا جازىلعان ەرەكشە تاعدىرى بار.
باقىتجان اعا الاقانداي عانا اۋىلدا ءوستى. اكەسىنەن ەرتە ايىرىلىپ, جەتىم قالدى. ايتسە دە اعايىننىڭ ارقاسىندا جەتىمدىك تاۋقىمەتىن سەزگەن جوق. اناسىنىڭ الاقانىن, ەل-جۇرتتاعى اقساقالداردىڭ تاربيەسىن ەش ۇمىتقان ەمەس. باقىتجان اعانىڭ اكەسى وڭىرگە سىيلى جان بولعان. سوندىقتان بولۋى كەرەك, جاسىنان «وسكەندە اكەم قۇساپ كولحوز باستىعى بولامىن» دەپ ويلايتىن. الايدا تاعدىر وعان وزگەشە جولدى نۇسقادى. جۇرت قاتارلى قالاعان ينستيتۋتقا تۇسۋگە جاعدايى كەلمەدى. دەگەنمەن اسكەر سالاسىندا «كيىمىڭ تەگىن, تاماعىڭ توق» دەگەن سوڭ, جالعىز اناسىنا سالماق كەلتىرمەيتىن جول وسى ەكەن دەگەن ويمەن ءبىر كۇننىڭ ىشىندە ەشكىمگە ءتىس جارماستان قۇجاتتارىن الىپ, 1969 جىلى تاشكەنت قالاسىنا بارىپ, وقۋعا ءتۇستى.
– اسكەري عۇمىرىم وسىلاي باستالدى, – دەپ باقىتجان اعا ءوز ەستەلىگىن جالعاستىردى. – دەگەنمەن اسكەري بولعىم كەلمەسە دە بۇل سالا ماعان جات ەمەس ەدى. سوندىقتان بولار, قاتاڭ تارتىپكە دە, جاۋاپكەرشىلىككە دە تەز كوندىكتىم. ماعان جات بولمايتىن سەبەبى, قانىم قازاق بولعان سوڭ, نامىستى قاشاندا تۋ ەتەتىنمىن. باتىر باۋكەڭنىڭ اۋىلىندا تۋىپ-وسكەندىكتەن, سونداي باتىر بولساق دەگەن زور ارمان كوكەيدە ءار كەز تۇردى. باۋكەڭمەن ماقتانىپ, سوعان ۇقساساق, اسكەري تارتىپتىلىگى جاعىنان عانا ەمەس, حالقىنىڭ الدىنداعى ازاماتتىعى جاعىنان دا سول دەڭگەيدەن كورىنسەك دەپ تىلەيتىنبىز. ءسويتىپ نامىستىڭ, رۋح پەن باۋكەڭ ءتالىمىنىڭ تارتۋى ارقاسىندا ءوزىمىزدى قامشىلاپ وقىدىق. ونى بىتىرگەن سوڭ اسكەري قىزمەتكە ەتەنە ارالاسىپ تا كەتتىك.
1969 جىلعى 2 قاراشادا باقىتجان اعا سالتاناتتى تۇردە اسكەري انت قابىلدادى. حالقىمىزدىڭ ارداقتى ۇلى باقىتجان ەرتاەۆتىڭ اسكەري قىزمەتتى باستاپ, انت قابىلداعانىنا – 50 جىل. 1973 جىلى الماتى جوعارى جالپىاسكەري كوماندالىق ۋچيليششەسىن تامامداعان. 1973-1980 جىلدارى ورتالىق ازيا اسكەري وكرۋگىندە ۆزۆود, روتا كومانديرى, 1981-1982 جىلدارى كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ اۋعانستانداعى شەكتەۋلى كونتينگەنتىندە باتالون كومانديرى مىندەتتەرىن اتقاردى. 1985 جىلى ماسكەۋدەگى اسكەري اكادەميانى ءبىتىردى.
اسكەر قاتارىندا جۇرگەندە سوعىستى كورەمىن دەپ ەش ويلاماعان ەكەن. بۇل دا – سول تاعدىردىڭ جازۋى. سوعىستىڭ باستالۋى, شىعۋ تاريحى ارقيلى بولعانىمەن, ونىڭ تابيعاتى ءبىر عوي. كەز كەلگەن سوعىس شىعىننان تۇرادى. ەندەشە, سوعىستاعى كومانديردىڭ بار تىلەگى – شىعىننىڭ مەيلىنشە از بولۋى.
– اۋعانستاندا تاۋ شاتقالدارىن قيالاي كەسەتىن ونار وزەنىنىڭ جانىندا ءبىزدىڭ باتالون ورنالاستى. سول باتالونعا اعا لەيتەنانت شەنىندە ءجۇرىپ-اق كوماندير بولدىم. نەگىزى, كوبىنەسە مايور, پودپولكوۆنيكتەر «كومبات» بولۋشى ەدى. الايدا مارشال سوكولوۆ تاۋلى ايماقتاعى اسكەري ءىس-قيمىلدارىما قاراپ, ۇسىنعان تاكتيكا تۇرلەرىن ۇناتىپ, ونى جوعارى باعالاعاندىقتان كومانديرلىككە مەنى تاڭدادى, – دەيدى باقىتجان اعا.
اۋعان سوعىسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ وزدەرى سوعىستى تىلەمەسە دە وتان الدىندا بەرگەن انتتارى بار بولاتىن. سوندىقتان باتالوندى باسقارۋدا باقىتجان اعاعا جىگىتتەردى ۇدايى جىگەرلەندىرىپ تۇرۋعا تۋرا كەلدى.
– سوعىستا شىعىننىڭ مەيلىنشە از بولۋىن ويلادىم. سول ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, بىزگە جەرگىلىكتى جۇرتپەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولۋ اۋاداي قاجەت ەدى. وسىنى باسشىلىققا الىپ, ساربازدارعا ءبىرىنشى تالاپ رەتىندە اۋعان جۇرتىنىڭ ءدىنىن, ءدىلىن, تاريحىن سىيلاۋدى ۇيرەتتىم, – دەيدى ول.
مۇنىڭ ناتيجەسى دە جامان بولعان جوق. كەيىننەن 1982 جىلى «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى سنەگيرەۆ بۇل جايىندا جازدى.
باقىتجان ەرتاەۆ باسقارعان باتالونعا قارايتىن ءبىر جاۋىنگەر ابايسىزدا تانكىمەن مەشىتتىڭ ءبىر شەتىن قيراتىپ كەتەدى. سودان جەرگىلىكتى حالىق الگى وقيعاعا قارسى ورە تۇرەگەلەدى. كەيىن اڭگىمەنى ۋشىقتىرماي, ادامشىلىقتى عانا ەمەس, مۇسىلمانشىلىقتى دا ءبىلدىرىپ, مەشىتتى قالپىنا كەلتىرىپ بەرەدى. بۇعان جەرگىلىكتى جۇرت قاتتى ريزا بولادى.
– كەيىننەن الگى ءتىلشى سول ماڭداعى توعايعا باقتيار دەپ مەنىڭ اتىمدى بەرگەنىن جازعان ەدى. شىنىمدى ايتسام, اۋعان جۇرتىنىڭ تاريحىن, ءدىنىن سىيلاتقان تىرلىگىمە قاراپ, سول اۋىلداعى اقساقالدار دا بىزگە وڭ قاباق تانىتتى دەپ بىلەمىن. ولارمەن ارالاسىپ تۇردىم, سويلەسىپ ءجۇردىم. وزدەرى ماعان قاي جەردە دۇشپان وتەتىنىن, قاي جەرلەرگە مينا قويىلعانىن ايتىپ تۇراتىن. ءتىپتى 200 شاقىرىم جەردەگى جالالابادقا ەش قورعاۋشىسىز, جالعىز جۇرگىزۋشىمەن عانا بريگاداعا بارىپ قايتقانىم بار. بۇل سىيلاستىقتىڭ ارقاسىندا ورىن العان دۇنيە ەدى. ال ونداي ماسەلەدە قازاق جىگىتتەرىنە دەگەن ىقىلاس ەرەكشە بولعانىن ايتا الامىن, – دەگەن سوزدەردى باقىتجان اعا ماقتانىشپەن ايتتى.
ب.ەرتاەۆ 1997-2000 جىلدارى قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ باستىعى, قورعانىس ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقاردى. ول «قىزىل جۇلدىز» «وتان», «داڭق» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. ۆزۆود كومانديرىنەن باستاپ قورعانىس ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشىعا دەيىنگى بارلىق لاۋازىمداردى ابىرويمەن اتقاردى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قالىپتاستىرۋعا, رەفورمالاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 2008 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا ب.ەرتاەۆ «حالىق قاھارمانى» اتاعىنا يە بولدى. جوعارى ناگرادانى ءوز قولىمەن تاپسىرۋ ساتىندە ەلباسىنىڭ: «باقىتجان ەرتاەۆ – قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان العاشقى كۇندەردەن مەنىڭ شاقىرۋىممەن ەلىمىزگە كەلىپ, قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ىرگەسىن قالاسقان وفيتسەرلەردىڭ ءبىرى. ءبىز بۇگىن ونىڭ ەرەن ەڭبەگى مەن اسكەري ەرلىكتەرىن جوعارى باعالاپ, وتانىمىزدىڭ ەڭ جوعارى ناگراداسىن تاپسىرعالى وتىرمىز. بۇل – ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنە دەگەن ۇلكەن قۇرمەتىمىز بەن سەنىمىمىزدى بىلدىرەدى» دەۋى ونىڭ باتىر عانا ەمەس, اسكەري سالانىڭ حاس شەبەرى جانە وتانىمىزدىڭ ناعىز پاتريوتى ەكەندىگىن تولىق اڭعارتادى.
– مەنىڭ اسكەري ساپتا جۇرگەنىمە 42 جىل بولىپتى. ونىڭ 20 جىلىن قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنە ارنادىم. وسى جىلدارى ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرى وڭىردەگى ەڭ بەدەلدى مەجەگە كوتەرىلدى, – دەدى گەنەرال-لەيتەنانت.
قازىرگى كەزدە ب.ەرتاەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ارداگەرلەر ۇيىمدارى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە ەلىنە قىزمەت ەتۋدە. ول اۋعان سوعىسىنا قاتىسقان ارداگەرلەرمەن, سونداي-اق سوعىستا قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردىڭ وتباسىلارىمەن حابارلاسىپ تۇرۋدى, كومەك كورسەتۋدى ءوزىنىڭ ازاماتتىق بورىشى دەپ ەسەپتەيدى. «جاس ۇلان» اسكەري مەكتەبىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرىمەن دە ءجيى-ءجيى كەزدەسىپ, ولاردىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحىن كوتەرۋگە, ۇلتتىق تاربيە الۋىنا اسا ءمان بەرەدى. پاتريوتتىق تاقىرىپتاعى قانداي دا ءبىر ءىس-شارا بولماسىن بارلىعىنا قاتىسۋعا ۋاقىت تابادى.
– باتىرلار ەش نارسەدەن قورىقپايدى دەپ ايتا المايمىن. مەن دە قورقامىن. جاعىمپاز, جىلتىر ادامنان قورقامىن. وپاسىزدار مەن تاققا تالاسىپ ءبارىن ساتا سالاتىن ادامدار دا مەن ءۇشىن قورقىنىش تۋدىرادى. ارينە, ولاردى بىلمەي, بايقاماي قالۋىم مۇمكىن, سول جاعىنان ولار ماعان قورقىنىشتى. مەن ءبىر سوزىمدە «باتىر تاققا تالاسپايدى, باتىر تاقتى قورعايدى» دەپ ەدىم. ال تاق – بۇل وتانىمىز, ەلىمىز. سونى قورعاۋىمىز كەرەك. بابادان قالعان ولكەنى سىيلاۋ قاسيەتىمىز دە كەمىپ بارا جاتقانداي. بۇل دا قورقىنىشتى, – دەگەن باقىتجان ەرتاەۆ ودان ءارى ءسوزىن بىلاي جالعادى, – ەرتەڭىم ءۇشىن ۇيالماۋىم كەرەك. سول ءۇشىن بۇگىن كۇرەسكەن ابزال. قاسىمداعى دوستارىما, تۋىستارىما, ەلىمە سىيلى بولۋعا تىرىسامىن. مەن ماڭگىلىك ەمەسپىن, وزەكتى جانعا ءبىر ءولىم بار. بىراق سول زاماندا مەن تۋرالى جامان ءسوز وربىمەسە ەكەن دەپ تىلەيمىن. مەنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىم – وسىنداي يگىلىكتەر ءۇشىن كۇرەسۋ.
كەزىندە تالاي ادامنىڭ تاعدىرىن تالكەككە اينالدىرعان اۋعان سوعىسىنىڭ العاشقى جىلدارىندا سان ءتۇرلى قاۋىپتى اسكەري جورىق جولىنان وتكەن, «مۇسىلمان كوماندير» اتانعان, قازىرگى ۋاقىتتا دا ەلىنىڭ, حالقىنىڭ الدىندا بەرگەن انتىنان تايماي, ۇزدىكسىز قىزمەت كورسەتىپ كەلە جاتقان باقىتجان ەرتاەۆ قانداي قۇرمەتكە بولسا دا لايىقتى دەپ بىلەمىز.
ەرسايىن ەرنازار ۇلى
