الەم • 06 قاراشا، 2019

ءولزيسايحانى ەنحتۇۆشين: التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ شاراسىن قولدايمىز

372 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تامىز ايىندا ۇلىتاۋدا وتكەن حالىقارالىق تۋريستىك فورۋمدا ءسوز سويلەپ، قازاق دالاسىندا حاندىق قۇرعان كوشپەلى يمپەريا التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان ەدى. جۋىقتا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى پرەزيدەنت باستاماسىن قولداۋ ماقساتىندا جيىن ۇيىمداستىردى. وعان ەلىمىزگە تانىمال عالىم-قايراتكەرلەرمەن قاتار، موڭعول ەلىنىڭ ۆيتسە-پرەمەرى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءولزيسايحانى ەنحتۇۆشين باستاعان رەسمي وكىلدەر قاتىسىپ، باسقوسۋدىڭ ماڭىزىن ارتتىردى. وسى ورايدا ءبىز قادىرلى مەيماندى سوزگە تارتىپ، الدا وتەتىن ۇلىستىڭ ۇلىق مەيرامى التىن وردا تاريحىنا قاتىستى شاعىن اڭگىمە وربىتكەن ەدىك.

– ەنحتۇۆشين مىرزا، ۇلى دالا توسىنە قوش كەلىپسىز؟

– جوشى بابامىز تۋ تىككەن قاسيەتتى مەكەنگە تابان تىرەتكەن تاعدىرعا راحمەت.

– ەستۋىمىزشە، ءسىز تاريحشىسىز، دەمەك كونە كوشپەندىلەردىڭ تىكە­لەي مۇراگەرى بۇگىنگى موڭعول جانە قازاق حالقى اراسىندا ەجەلدەن كەلە جات­قان ءداستۇر ساباقتاستىعى، تۇر­مىس­تىق ۇقساستىقتار جانە رۋحاني تۇرعى­دان مادەني الماسۋلار جايلى نە ايتاسىز؟

– راسىندا، قازاق پەن موڭعول حالقى تاريحى ەرتەدەن جىمداسىپ جاتقان ءارى ىرگەلەس ءومىر سۇرگەن، سونىمەن قاتار ادامزات وركەنيەتىندە ايرىقشا ءىزى بار كوشپەندىلەر مادەنيەتىن تۇلا بويىنا سىڭىرگەن، تاعدىرى ۇقساس، تۇرمىسى تامىرلاس جۇرت. بۇگىنگى الەمدىك ينتەگراتسيا مەن جاھاندانۋ داۋىرىندە قازاقستان ەلىنىڭ ەكونوميكالىق ورلەۋى، حالىقارالىق ارەنادا بەدەلىنىڭ ارتۋى الىستاعى اعايىن ءبىزدى دە قۋانتىپ وتىر.

كونە تاريحتىڭ سورابىن اڭداي الاتىن ادام ەكى حالىقتىڭ وتكەن ومى­رىندە قالدىرعان وشپەس سۇرلەۋىنىڭ بەلگىسىندەي: مادەنيەتى، سالت-ءداستۇرى، ەل باسقارۋداعى جول-جوراسى، ىرىم-تى­يىم­دارىنا دەيىن وتە ۇقساس ەكەنىن باي­قاي الادى. بۇل ۇردىستەر قازىرگى تاڭدا عىلىمي ەتنوگرافيالىق، ارحەولوگيالىق دەرەكتەر ارقىلى دا دالەلدەنىپ وتىر. سوندىقتان دا بولاشاقتا تاريحى تامىرلاس ەكى حالىقتىڭ دوستىعى، ءبىر-بىرىنە دەگەن سىيلاستىعى وتە ماڭىزدى.

– دۇرىس ايتاسىز، ۆيتسە-پرەمەر مىرزا! ەندەشە، كەشىكپەي قازاق ەلى ۇلى دالانىڭ ىرگەلى ۇلىسى، ءبىزدىڭ كونە تاريحىمىز بەن مەم­لەكەت­تىگىمىزدىڭ ءتۇپ نەگىزى التىن وردا يمپەرياسىنىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ شاراسىن قولعا العالى جاتىر. بۇل دۇنيەنى ءوزىڭىز ايتقانداي، تاريحى ۇقساس، تامىرلاس اعايىن، سىزدەر دە قۇپتايدى دەگەن ويدامىز.

– ارينە. قازاقستاندىق اعايىندار ۇلى قاعان شىڭعىستىڭ ۇرپاقتارى ىرگەسىن قالاعان التىن وردا مەملە­كەتىنىڭ 750 جىلدىعىن تويلاۋعا نيەت ەتۋمەن قاتار، جەزقازعان جەرىندە جات­قان جوشى بابامىزدىڭ كەسەنەسىن دە كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، كەلەشەكتە تاريحي-تۋريستىك ورىنعا اينال­دىرۋ جولىندا جاساپ جاتقان جوس­پارىن قۇپ­تاي وتى­رىپ، وسى يگى ىسكە ءبىز دە اتسالىسۋعا ءازىر ەكەنىمىزدى ايت­قىم كەلەدى. قايتالاپ اي­تامىن، قازاق حالقىنا وسى ارەكەتى ءۇشىن، ياعني التىن وردانىڭ 750 جىلدىق مەرەيىن تويلاۋ شاراسىن قولداي وتىرىپ، زور ريزاشىلىق بىلدىرەمىن.

سونىمەن قاتار موڭعول ەلىنىڭ بايتاعىندا ماڭگىلىك ورىن تەپكەن كونە تۇركى ابىزى تونىكوكتىڭ 1300 جىل­دىعىن يۋنەسكو اياسىندا، جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ جايلى باستا­ما كوتەرگەن حالىقارالىق تۇركى اكا­دەميا­سىنىڭ شەشىمىن دە ريزاشى­لىق­پەن قۇپ الامىز. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن دۇنيە – كەلەر جىلى تامىز ايىندا ءبىز ۇلى موڭعول يمپەرياسىنىڭ العاشقى استاناسى بولعان قاراقورىم قالاسىنىڭ 800 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ شاراسىن قولعا الماقپىز. وسى ىسكە عىلىم سالاسىندا زەرتتەۋشىلىكپەن اينالىسىپ جۇرگەن قازاقستاندىق اعايىنداردىڭ دا اتسالىسۋىن قالايمىز.

– موڭعوليادا التىن وردا تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋ جۇمىستارى قانداي دەڭگەيدە؟

 – سوڭعى جىلدارى بۇل تاقىرىپ بو­­يىن­شا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2006 جىلى عىلىم اكادەمياسى «التىن وردا ۇلىسى» اتتى كىتاپ شىعار­دى. بىرنەشە ديسسەرتاتسيا قورعا­لىپ، عىلىمي ەڭبەكتەر جازىلدى. بۇل تاقى­رىپ تۋىسقان ەكى حالىقتىڭ دا ورتاق قۇندىلىعى دەگەندى جوعارىدا ايت­تىم. دەمەك، قازىردەن باس­تاپ ەكى ەل زەرتتەۋشىلەرى نۇر-سۇلتان قالاسىندا ورنالاسقان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ شاڭىراعىندا توپتاسۋ ارقىلى بولاشاقتا ۇلكەن عى­لىمي ەڭبەكتەر جازادى دەگەن ءۇمىت بار.

 

اڭگىمەلەسكەن

بەكەن قايرات ۇلى،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • كەشە

يدەولوگيا

رۋحانيات • كەشە

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • كەشە

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • كەشە

بي پاديشاسى

رۋحانيات • كەشە

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • كەشە

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • كەشە

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار