ادەبيەت • 01 قاراشا، 2019

رابيعا سىزدىقوۆا: ابايعا، مۇحتارعا قارسى شابۋىلدار سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن بولدى

430 رەتكورسەتىلدى

– رابيعا ساتىعاليقىزى، وتان­دىق عىلىمدى ورىستەتۋگە قوس­قان ۇلەسىڭىز ءۇشىن بەرىلگەن «قۇرمەت»، «پاراسات» وردەن­دە­رى­نىڭ قاتارىن بيىلعى جىلى پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ قولى­نان العان «بارىس» وردەنى تو­لىق­­تىردى. قۇتتى بولسىن! جال­­پى وردەن مەن ماراپاتقا ءسىز­دىڭ كوزقاراسىڭىز قالاي ەدى؟

– وردەن – وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ەڭبەگىڭنىڭ باعالانۋى، عالىمدى قۇرمەتتەۋ عوي. بۇل – ەڭبەگىمىزدىڭ عىلىمي ورتادا باعالانۋمەن قاتار ۇكىمەت تاراپىنان دا عىلىمعا كوڭىل بولىنگەنىنىڭ، عالىمدارعا قۇرمەت كورسەتىلگەنىنىڭ بەلگىسى. مۇنداي وردەندەر تىلگە دە قۇر­مەت­تى بىلدىرەدى. بۇل مەنى عانا ەمەس، قاسىمدا جۇرگەن، ءىزىمىزدى باسىپ كەلە جاتقان ارىپتەستەرىمدى دە جىگەرلەندىرەدى. سوندىقتان سول ور­دەندى بەرىپ جاتقان ۇكىمەتكە ال­عىسىم شەكسىز.

– عىلىمعا بەت تۇزەگەن جاس بۋىننىڭ كوبى الدىمەن ءسىزدىڭ سى­نىڭىزدان وتۋگە تىرىسادى ەكەن. ءوز يدەياڭىزدى ويداعىداي جال­عاستىرعان شاكىرتتەرىڭىز كىم­دەر، ولار قانداي قاسيەتىمەن ءسىزدىڭ ەسىڭىزدە قالدى؟

– يدەيامدى جالعاستىرىپ كەلە جاتقان شاكىرتىم كوپ. تىل­دىك نورما، دۇرىس جازۋ، دۇرىس سويلەۋ، ءسوز ادەبى بويىنشا ح.نۇر­مۇحانوۆ، ن.ءۋالي، ا.الدا­شە­ۆا، ا.قوبىلانوۆا سياقتى شاكىرت­تە­رىم، ءسوز قۇدىرەتى، بەينەلى ءسوز قول­دانىستارعا بايلانىستى ب.شا­لا­باي، گ.ءازىمجانوۆا، گ.ساعي­­دوللا، ك.ەڭسەباەۆا، گ.امان­­دىقوۆا، ادەبي ءتىل تاريحىنا باي­لانىستى ب.نۇرداۋلەتوۆا، ب.جۇباتوۆا، فۋنك­تسيونالدى ستيل­دەرگە بايلانىستى ق.ەسەنو­ۆا، قازاق ءتىل ءبى­لىمىنىڭ تاريحى بويىن­شا و.جۇباەۆا، تاعى باسقا شاكىرت­تە­­رىم ەڭبەك ەتىپ كەلە­دى. گۇلنار مۇراتوۆا ابايدى ارنايى زەرتتەپ، «ابايدىڭ تىلدىك تۇلعاسى: ديس­كۋرستىق تالداۋ مەن كونتسەپتۋالدى جۇيەسى» (2008) دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. بيبايشا نۇرداۋلەتوۆا جىراۋلار پوەزيا­سىن زەرتتەپ (جىراۋلار پوەتيكا­سىن­داعى دۇنيەنىڭ كونتسەپتۋالدى بەينەسى. – الماتى، 2008)، سىردىڭ بويىنداعى جىراۋلاردىڭ ساۋات­تى بولعانىن دالەلدەپ شىقتى. نۇرگەلدى ءۋالي بىرنەشە رەت ورفو­گرا­فيالىق سوزدىكتەر شىعارىپ، جاۋاپتى رەداكتورى بولدى. قازىر دە لاتىن الىپبيىنە نەگىزدەلگەن ەملە ەرەجەلەرىن تۇزۋگە بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى.

– ءبىر عۇلاما ء«تىلدى ابسو­ليۋت­تەن­دىرۋدىڭ قاجەتى جوق. دۇنيەنىڭ قۇپياسىن، قۇدايدىڭ قۇپياسىن سوزبەن الماستىرۋدىڭ قاجەتى جوق» دەپتى. ءسوز ونەرى وسىنشا قۇ­دىرەتتى بولا تۇرىپ، سونشاما دارمەنسىز بولۋىنىڭ سىرى نە­دە؟

– ءتىلىمىز دارمەنسىز ەمەس. ءتىل – قارۋ. جىراۋلار تىلىندە تول­عا­ما­لى اق نايزا دەگەن تىركەس بار. اباي: تولعاۋى توقسان قىزىل ءتىل، – دەيدى. تولعاۋ، تولعامالى دەگەن سوزدەر بىردە قارۋعا قاتىستى قولدانىلسا، ەندى بىردە تىلگە قا­تىس­تى قولدانىلعان. قارۋعا قا­تىستى قولدانعان كەزدە تولعاۋ «قول­دان سۋسىپ ءتۇسىپ كەتپەۋ ءۇشىن ناي­زانى قايىسپەن، ماتا-جىپپەن وراپ تاستاۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. ال تىلگە كەلگەندە «ويىڭدى سوزبەن ماتاۋ» دەگەن ماندە جۇمسالادى. وي­دىڭ ءسوز ارقىلى سىرتقا شىعۋى ءارتۇرلى بولادى. سول ويدى جازۋشى قالاي جەتكىزدى؟ نەنى قالاي پايدالاندى؟ ءتىل، ءسوز قۇدىرەتتى. ء«سوز قۇدىرەتى» دەگەن كىتابىم دا بار. وندا مۇحتار اۋەزوۆتەن باستاپ ون جازۋشىنىڭ قازاق تىلىندەگى ءسوزدىڭ قۇدىرەت-كۇشىن، اسەمدىگىن، بەينە­لى­لىگىن، اسەرلىلىگىن، دۇرىستىعىن قالاي كورسەتكەنى تۋرالى جازدىم. ادەبيەتتىڭ تاريحىن زەرتتەپ، اباي سياقتى قازاقتىڭ ءسوز قۇدىرەتىن تانىتقان اقىننىڭ تىلدىك تۇلعا­سىن زەرتتەۋ ءۇش مونوگرافيا جازدىم. اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلىن، ابايدىڭ ءسوز ورنەگىن تالداي وتىرىپ، ودان بۇرىنعى اقىن­دار­دىڭ شىعارمالارىن جەكە تالداپ-تانىتۋعا تىرىس­تىم. قۇر­عاق سوزبەن «اناۋ جاقسى، مىناۋ جاقسى» دەۋدى جاي وقىرمان دا بىلەدى. جازۋشى سول ءتىلدىڭ باي­لىعىن قاي تىلدىك مەحانيزم­مەن جاساپ وتىر؟ سونى كورسەتۋىمىز كەرەك. مۇحتار ماعاۋيننىڭ، ءابىش كە­كىلباەۆتىڭ تاريحي رومان­دا­­رىنىڭ باسقا رومانداردان ايىرما­شىلىعى قانداي؟ نەسىمەن تار­تا­دى؟ وتكەن عاسىرلارداعى وقي­عالاردى كورسەتە الدى ما؟ مى­سالى، حانداردى سويلەتكەندە: «بۇگىنگى وتىرىستا مىناداي ماسە­لە­نى قارايمىز»، – دەي مە؟ سونى وقىرمانعا قالاي جەتكىزەدى؟ ەگەر ءدال وسىلاي دەپ جازسا، ونى بۇگىن­گى وقىرمان قابىلداماس ەدى، مويىنداماس ەدى. ءتىل ماما­نى بولماي-اق قويسىن. ءار نار­سەنىڭ دە ۇيلەسىمى بولاتىنى بەلگىلى. اسقار سۇلەيمەنوۆ «بەسىن» دەگەن پوۆەسىندە ورىس وفي­تسەرىنىڭ اۋزىنان «قازاق» دەگەن ءسوز شىعارمايدى. «بورىكتەر» دەيدى، «انالار، مىنالار» دەيدى. ايتەۋىر «قازاق» دەپ اتامايدى. اتات­قىزبايدى اسقار. نەگە؟ سول ارقى­لى الگى ورىس وفيتسەرىنىڭ قازاقتى قور سانايتىنىن، كەمسىتەتىنىن كورسە­تەدى. بۇل دا – شەبەرلىك.

قازىرگى كەزدە قازاق ءتىلىنىڭ مەملە­كەتتىك ءتىل رەتىندە دارمەنسىز بولىپ جاتقانى، كۇش الا الماي جات­قانى، جاپپاي قولدانىسقا يە بولماي جاتقانى ءتىلدىڭ دار­مەنسىزدىگىنەن ەمەس، سول قۇدى­رەت­تى ءتىلدى دۇرىس پايدالانا ال­ما­عان­دىقتان. ول ساياساتقا، ما­مان­دارعا، جۇمىستىڭ دۇرىس ۇيىم­داستىرىلماۋىنا بايلانىستى. ىقپال ەتىپ جاتقان فاكتور كوپ. قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا، ىشكى الەۋە­تى­نە مۇمكىندىك بەرىپ، جول اشۋ كەرەك، قولدانىلۋ كەڭىستىگىن اشۋىمىز كەرەك. كوپشىلىك ۇزاق ۋاقىت پايدالانعان ءتىل دارمەندى بولادى. باستاۋىشتا شەت ءتىلىن وقىتپاۋ كەرەك. بالا انا ءتىلىن باستاۋىش مەكتەپتەن مەڭگەرىپ، كەيىن باسقا ءتىلدى قوسۋ كەرەك. اينالاسىن انا تىلىندە تانىپ، ءار زاتتىڭ قازاقشا اتاۋىن بىلگەن سوڭ عانا ونىڭ ورىسشاسىن، اعىلشىنشاسىن ۇيرەنۋى وڭاي.

تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ «قازاق­ستان­نىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىن­دە» دەگەن ءسوزى وتە دۇرىس. شى­نىن­دا، قازاق حالقىنىڭ ساقتالۋى ءتىلى­نىڭ ساقتالۋىنا بايلانىستى. ا.بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي، ء«سوزى جوعالعان حالىقتىڭ ءوزى دە جو­عالا­دى». سول حالىقتىڭ اتى جويىلادى. ءتىل – التى-جەتى قامالدىڭ ىشىندەگى ەڭ سوڭعى قۇلايتىن قامال. ءتىل قۇلاسا، ول ءتىل قىزمەت ەتكەن، سول تىلمەن بىرگە اتالىپ كەل­گەن حالىق تا قۇريدى. ادامدار بول­­عانمەن، ولار قازاق بولمايدى. تىل­گە كەلگەندە دۇرىستاپ ويلانۋ كەرەك.

– ءسىزدىڭ ء«سوز قۇدىرەتى»، «سوزدەر سويلەيدى» دەگەن ەڭبەك­تە­­رىڭىز بار. ءسوزدىڭ قۋاتى، ءسوز قۇ­دىرەتتىلىگى تۋرالى ءبىر عا­لىم­داي تولعانىپ، ىزدەندىڭىز. بۇگىن­دە باقىتتى وتباسىن قۇرۋدىڭ قۇپياسىمەن ءبولىسىپ، جەتىستىككە جەتۋدىڭ سىرىن ۇيرەتەتىن پسيحولوگ-ترەنەرلەر مىڭداعان ادامعا ءسوزدى ابايلاپ قولدانۋعا، ءسوز ەنەرگەتيكاسىنا اسا ءمان بەرۋ قاجەتتىلىگىنە نازار اۋدارتىپ جاتادى. ول عىلىم مەن بۇل عى­لىمنىڭ سوزگە بايلانىستى ۇس­تانىمىنىڭ اراسىنان نە ايىر­ما، نە ۇقساستىق كورەسىز؟

– ءسوز قۇدىرەتتى بولعاندىقتان، ءار ءسوزدى ورنىمەن قولدانىپ، جاقسى سويلەۋ كەرەك، جاقسى ءسوز ايتۋ كەرەك. قازاقتىڭ داستۇرىندە دە سولاي عوي. ورنىمەن سويلەيتىن، ءسوز جۇيەسىن كەلتىرە بىلەتىن، ايتقانى كەلەتىن كىسىلەردى «اۋزى دۋالى» دەپ جاتادى. ياعني قازاق بۇرىننان ءسوزدىڭ قاسيەتىن سەزىنگەن. قازىر جاڭادان ۇيلەنگەن جاستار ءبىر-بىرىنە «كەمپىر»، «شال» دەيتىن بولىپتى. بۇل دۇرىس ەمەس. ءوز باسىم جامان، جوق، شال-كەمپىر دەگەن سوزدەردى ايتپاۋعا تىرىسامىن.

ءسوزدىڭ قۇدىرەتى قازىرگى كەزدە لينگۆيستيكادا عانا ەمەس، پسيحولوگيادا دا ايتىلا باستادى. قازىرگى كەزدە پسيحولينگۆيستيكا، نەيرولينگۆيستيكا سياقتى عىلىمنىڭ جاڭا سالالارى پايدا بولدى. ءتىلدى اداممەن بايلانىستىرا زەرتتەۋ، ادامنىڭ جان دۇنيەسىمەن بايلانىستىرىپ زەرتتەگەن دۇرىس قوي. ادامنان تىس ءتىل بولمايدى. ءتىلدىڭ ارقاسىندا قوعام پايدا بولدى. ەندەشە، پسيحولوگيانىڭ دا، لينگ­ۆيستيكانىڭ دا ءسوز قۇدىرەتى تۋرالى تۇجىرىمىنىڭ ۇقساس بولۋى زاڭدى. ايىرماشىلىعى – پسيحو­لو­گيادا جاقسى ءسوز ايتۋ، ءسوزدىڭ ادامعا ىقپالى، ءوز-ءوزىن سوعان سەندىرۋ كەرەكتىگى ايتىلسا، لينگۆيستيكادا ءسوزدىڭ نەسىمەن قۇدىرەتتى بولاتىنى، ءۋاجى، سەبەبى ناقتى كورسەتىلەدى.

– ابايدان دوكتورلىق  ديسسەر­­تاتسيا قورعاپ، اباي شىعار­­مالارىنىڭ ءتىلىن زەرتتەپ، بىر­نە­شە قۇندى ەڭبەكتەردى جا­رىققا شىعارعان ساناۋلى اباي­تانۋشى عالىمنىڭ ءبىرى – ءوزىڭىز. الايدا كەيىنگى جىلدارى ارا-تۇرا ابايعا جاسالىپ تۇراتىن جويقىن شابۋىل ءتىپتى ايتارعا ءسوز تاپتىرمايدى. مۇنداي جويداسىز تىرلىك بۇرىن دا بولعان با ەدى، بەتىن قا­لاي قايتاراتىن ەدىڭىزدەر، بۇل ءوزى نەدەن تۋىندايدى دەپ وي­لايسىز؟

– قوعامداعى وزگەرىستەردى دۇرىس تۇسىنبەۋ، يدەولوگيانىڭ سالدارىنان ابايعا دا، مۇحتار اۋەزوۆكە دە شابۋىل از بولمادى. سونداي شابۋىلداردىڭ ءبىرى ەسىمدە قالىپتى. بىردە كالينين مەن كوممۋنيستيچەسكي كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى تيۋز تەاترىندا جيىلىس بولىپ، م.اۋەزوۆتىڭ شىعارمالارى سىنالىپ جاتتى. سوندا ءبىر جىگىت م.اۋەزوۆتىڭ جازدىڭ كورىنىسىن سيپاتتاعان جەرىن وقىپ بەرىپ: «فەوداليزم زامانىنداعى جازدى وسىلاي سۋرەتتەۋ ارقىلى م.اۋەزوۆ وتكەن زاماندى، بايشىلدىق كەزەڭدى كوكسەگەن»، – دەپ جازۋشىعا كوپە-كورنەۋ جالا جاپتى. ول كەزدە اكادەميادا جۇمىس ىستەمەيمىن، باسپادا رەداكتور بوپ جۇرگەن كەزىم، عىلىمعا قاتىسىم جوق. سول جينالىستا م.اۋەزوۆ جايمۋرزين دەگەن حاتشىعا زاپيسكا جازىپتى: «رابيعا قۇتقوجينا ءسوز سۇراسا، بەرەرسىڭ»، – دەپ. بۇرىن ستۋدەنت كەزىمدە م.اۋەزوۆتىڭ قازمۋ-دە وقىعان دارىستەرىنە باراتىنمىن. ول كەزدە جازۋشى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە «كسرو حالىقتارىنىڭ ادەبيەتى» دەگەن پاننەن ءدارىس وقىدى. ساباق بارىسىندا سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەنىمدى كورىپ، ەستىپ، تانىعان، نازار اۋدارعان بولۋى كەرەك. ايتپەسە وعان دەيىن م.اۋەزوۆتىڭ الدىندا بايانداما جاساعان ەمەسپىن. ساباق بىتكەن سوڭ ەمتيحان دا تاپسىردىم. بىزگە ارنايى ساباق بەرمەسە دە، ەمتيحان تاپسىرىپ، سىناق كىتاپشاما قول قويدىرىپ الدىم.

بىراق حاتشى ماعان ول زاپيس­كانى سول كەزدە بەرمەدى. كەيىن ءبىر جولى جايمۋرزينمەن كەزدەسىپ قالعانىمدا، ول م.اۋەزوۆتىڭ سولاي زاپيسكا جازعانىن ايتىپ، ونى ءالى ساقتاپ جۇرگەنىن، كەيىن جازۋشىنىڭ سۋرەتىن تاۋىپ، سوعان جاپسىرىپ، ەلدىڭ كوزىنشە تاپسىراتىنىن ايتتى. سونان كوپ كەشىكپەي قازمۋ-داعى ءبىر جيىندا تاپسىردى. كوپشىلىك قول سوعىپ جاتتى. مەن زاپيسكانى كوپ جىل بويى ساقتاپ كەلگەم. كەيىن جوعالتىپ الدىم.

ابايعا، مۇحتارعا قارسى شابۋىلدار سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن، يدەولوگيانىڭ ىقپالى­مەن بولدى. ايتپەسە فەوداليزم كەزىندە جاز بولمادى ما؟ سىن­نىڭ ءوزى اقىلعا سىيمايدى عوي. تۇسىنەتىن، ساۋاتتى ادام، ادەبيەتتى بىلەتىن ادام ابايدى قادىرلەيدى.

– ءابدۋالي قايدار، شورا سا­رى­باەۆ جانە ءسىزدىڭ ارا­ڭىز­داعى پاراساتتى سىي­لاس­تىق ۇرپاققا ۇلاعا­­تى­مەن ەستە قالدى. ءتىپتى جاس­تارىڭىز قاتار­لاس، قۇرداس بولا تۇرا، ءبىر-بى­رىڭىزگە ء«سىز» دەپ سوي­لەگەن ەكەن­سىزدەر...

– ءابدۋالي قايدار مەن شورا سارىباەۆپەن 1957 جىلى، باسپادان ارنايى شاقىرتۋمەن اكا­دە­ميا­عا كەلگەن جىلى تانىس­تىم. ءبىر-بىرىمىزگە ويىمىزدى، وقىعان-بىلگەنىمىزدى ايتاتىنبىز. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ءوسىپ-جەتىلۋى­مىز­گە سەبەپكەر بولىپ جۇر­دىك، ءبىر-بىرىمىزگە تىلەكشى بولدىق. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ پىكىرىمىزدى سىيلاۋشى ەدىك. اراسىندا قۇرداس رەتىن­دە ازىلدەسەتىنبىز، قال­جىڭ­دا­سا­تىنبىز. بىراق ءاردايىم ءبىر-بىرى­مىزگە ء«سىز» دەيتىنبىز. ۇشەۋارا سىي­لاستىعىمىز تۋرالى 2019 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە دە ء(«بىز ۇشەۋ ەدىك» // قازاق ادەبيەتى. – 2019. – 19-25-ءساۋىر (№ 16). - 7-ب.) جازعام.

– ءسىز ءتىلتانۋ عىلىمىنىڭ بىر­­نەشە باعىتىندا قاتار قىز­مەت اتقاردىڭىز. وسىنىڭ ءمانى­سى نەدە؟

– عىلىمدا اتىمدى شىعارۋ ءۇشىن ماقساتتى تۇردە ءارتۇرلى با­عىتتا زەرتتەۋ جۇرگىزبەدىم. عى­لىمنىڭ باۋراپ اكەتەتىن قا­سيە­تى بار عوي. قۇنىعىپ زەرتتەي باستاساڭ، ءوز-وزىنەن ءتۇرلى سۇراقتار شىعا بەرەدى. ءبىر جولى شەشەم: «سىيلى قوناقتارىم كەلدى، ەتتىڭ جىلى-جۇمساعىن سالۋىم كەرەك»، – دەدى. «مۇنداعى جىلى-جۇمساق دەگەن قوس ءسوزدىڭ جۇمساعى تۇسىنىكتى، ال شيكى ەتتىڭ جىلى بولۋى قالاي؟» دەپ ويلاندىم. سويتسەم، بۇل ءسوزدىڭ توركىنى – جاۋلى ءسوزى ەكەن. وتە ەرتەدەگى بابالارىمىزدىڭ تىلىندە جاۋ/جاع ءسوزى «ماي» دەگەن ماعىنانى بەرگەن. جاۋ تۇلعاسىنىڭ وسى ماعىناسى قازىرگى تىلىمىزدە كوزدىڭ جاۋى
[ن الدى]، (كوزدىڭ مايىن تاۋىس­تى دەگەن سياقتى)، جاۋبۇيرەك (تاعام اتاۋى)، جاۋجۇمىر (وسىمدىك اتاۋى) سوزدەرىندە ساقتالعان. دەمەك، و باستا جاۋلى-جۇمساق دەگەن ءسوز «مايلى ءارى جۇمساق» دەگەن ماعىنادا قولدانىلعان. جاۋ ءسوزىنىڭ «ماي» ماعىناسى بىرتە-بىرتە ەسكىرىپ، ۇمىت بولا باستاعان سوڭ دىبىستىق تۇرپاتىن وزگەرتىپ، جىلى دەگەن سوزگە اينالعان.

وسىلايشا قىزىعىپ ءجۇرىپ، بىرنەشە تاقىرىپتا زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىم. ولاردىڭ كوبى قارجى­لاندىرىلمادى دا. بۇگىنگى تاڭدا تاريحي لەكسيكولوگيا بويىن­شا پايدالانىلىپ جۇرگەن «سوزدەر سويلەيدى» اتتى ەڭبەگىمدى جانىم­نىڭ قالاۋى بويىنشا جازىپ شىق­تىم.

– «قازىرگى Ph دوكتورلار بۇر­ىنعى اسپيرانتتار مەن كان­ديداتتاردىڭ قولىنا سۋ قۇيۋ­عا جاراماي قالدى» دەگەن پىكىر­دى وتە ءجيى ەستيمىز. بۇگىنگى جاڭا عىلىمي جۇيەمەن ىزدەنىپ، ەڭ­بەك ەتىپ جۇرگەن عالىمداردىڭ عى­لىمي الەۋەتىنە كوڭىلىڭىز تو­لا ما؟

– كوڭىلىمنىڭ تولاتىنىن نە تول­مايتىنىن ايتۋ ءۇشىن سولار­دىڭ ەڭبەكتەرىن وقىپ، ءبىلىپ وتىرۋىم كەرەك قوي. مەن ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن وقىپ، ءبىلىپ وتىرعان جوقپىن. عىلىمعا ۇمتىلعان جاستاردىڭ ىزدەنەتىندەرى بولادى. ارينە، ديسسەرتاتسيالاردىڭ دەڭگەيى ءارتۇرلى شىعار. بىراق ءبارىن بىردەي «جارامسىز، تۇككە تۇرعىسىز» دەۋگە كەلمەيدى.

بۇرىن ورىس عىلىمىنىڭ كو­لەڭ­­كەسىندە كەلدىك. ەندى قازاق عى­لىمىن كوتەرەتىن كەز كەلدى. «عىلىمعا ۇمتىلىپ جاتقان­دار­دىڭ ءبارى امەريكا اشىپ تاس­تايدى» دەپ ءۇمىت كۇتۋ دە دۇ­رىس ەمەس. عىلىمدا امەريكا اشا­تىندار از. بۇرىنىراقتا امەريكامەن قىرعي-قاباق كەزدە ءبىر عىلىمي كەڭەستە احمەت جۇبانوۆ: «ويباي-اۋ، اشىلىپ قويعان مىنا امەريكاعا ءالىمىز كەلمەي جاتىر. ءاربىر كانديدات ءبىر-ءبىر امەريكا اشا بەرسە، نە بولادى؟» – دەپ ەدى. سول سياق­تى عىلىمدا امەريكا اشىلا بەرمەس. الايدا عىلىمي ەڭبەك جازا­تىندار كوبەيسە، سولار­دىڭ اراسىنان ناعىز عالىم دا شىعۋى مۇمكىن عوي.

– عىلىم قياناتسىز، قارسى­لاس­تارسىز بولمايدى عوي. تاسادا تۇرىپ تاس اتىپ، اشىق تۇردە اياق­تان شالىپ، ادامدىعى، عا­لىم­­دىعى پەندەلىگىنەن اسا ال­ماعان­­دارعا، ادەتتە، ءسىز قالاي جا­­ۋاپ قاتتىڭىز؟

– قاي سالادا بولماسىن باق­تا­لاستىق بولادى عوي. ول ءوزى – ادامنىڭ تابيعاتىنا ءتان نارسە ەمەس پە؟ باسقا سالاعا قاراعاندا عىلىم سالاسىندا ۇرىسىپ، سوتتاسىپ جاتۋ كەمدە-كەم. بىراق عىلىمي پىكىرتالاس كوپ بولاتىنى راس. عىلىم جاڭا وي، جاڭا پىكىر ايتۋ ءۇشىن كەرەك. عىلىمدا باقتالاستىقتان گورى باسەكەلەستىك كوپ بولعانى دۇرىس. ويتكەنى باسەكەلەستىك بار جەردە دامۋ بولادى.

– جىل سايىن ءبىر كىتاپ شى­عا­­رىپ، جوق دەگەندە، ۇلكەن ءبىر مونوگرافيالىق ەڭبەك، عى­لى­مي ماقالا جازىپ جۇرگەن كەزىڭىزدە جار، ايەل رەتىندەگى قىزمەتىڭىزگە قالاي نۇقسان كەلتىرمەدىڭىز؟

– ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسكەندە قىزدارعا: «ەڭ اۋەلى ايەل بو­لىڭ­دار. قوناعىڭ كۇتۋلى، اسىڭ ءپىسۋلى بولسىن. ەرىڭنىڭ جاعاسى كىر بوپ جۇرمەسىن. بالانى جاقسىلاپ تاربيەلە. توركىنىڭ مەن قايىن جۇر­تىڭدى تابىستىرىپ وتىر. وسى­لاردىڭ بارىنەن ۋاقىت ارتىلىپ جاتسا عانا، ودان كەيىن عالىم بولاسىڭ با، زالىم بولاسىڭ با، ءوزىڭ ءبىل»، – دەيمىن. بۇل سوزىمە، اسىرەسە «زالىم» دەگەنىمە ءبارى كۇلەدى. راسى – وسى. عىلىمنىڭ جولى قيىن. كوپ ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. كىتاپحانالاردا، ارحيۆتەردە وتىردىم. سونىڭ وزىندە جولداسىمدى دا كۇتىپ، قوناققا دا بارىپ، قوناقتى دا كۇتىپ، ءومىردىڭ اعىسىنا ىلەسىپ وتىردىم. وسىنشاما كىتاپ جازۋىمنىڭ سىرى ۋاقىتتى ۇنەمدى پايدالانا بىلۋىمدە شىعار.

– سوڭىندا ىزدەۋشىسى، سۇراۋ­شى­­سى بولماسا، مىڭ جەردەن مىق­تى، تالانتتى بولسا دا، ات­اۋ­­­سىز قالىپ جاتقان الىپتا­رى­­­مىز، تاۋ تۇلعالارىمىز كوپ. 16 جول ولەڭ ءۇشىن 18 جىل ارقا­لاپ قاپاسقا قامالعان شاحان مۋ­سين اعامىز تۋرالى دا ءوزىڭىز ايتپا­ساڭىز، ونىڭ ونەرى، ءومىر سۇر­گەن ورتاسى كومەسكى تارتىپ بارا جاتقانداي...

– 1962 جىلى، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى – شاحان مۋسينمەن تانىسىپ، سول كىسىنىڭ قوساعى بولدىم. قىرىق جىلداي بىرگە ءومىر سۇردىك، جاقسى ءتىل تابىستىق. 1999 جىلدىڭ 26 جەلتوقسانىندا اۋىرىپ، قايتىس بولدى. ول كىسى كوپ قيىن­شىلىق كورگەن. جيىرما ەكى جاسىندا «ناركومعا حات» دەگەن ولەڭ جازىپ، وندا: «قويماڭدا استى­عىڭ، مايىڭ، ەتىڭ – ءبارى تولىپ تۇرعاندا قازاق نەگە اشتان قى­رىلادى؟» دەگەن ويدى ولەڭ شۋ­ماقتارىمەن ءورىپ، جولداس­تا­رى­­نا وقىپ بەرىپ جۇرەدى ەكەن. بىراق جاريالاماعان. كەيىن 1936 جىلى ۇكىمەتكە قارسى ۇيىم قۇر­عان جاستاردىڭ باسشىسى رە­تىن­دە ۇستالىپ، بىرنەشە اي قاما­لادى. كوپ كەشىكپەي ونداي ۇيىم بول­ما­عاندىقتان، شىعارىپ جىبەرەدى. اۋىل شارۋاشىلىق ينس­­­تيتۋتىندا وقىپ جۇرگەنىندە اكەسى قاتتى اۋىرىپ، شاحان اناسىن، ەكى ءىنىسى مەن قارىنداسىن اسىراۋ ءۇشىن اۋىل­عا كەتەدى. بىرنەشە ايدان كەيىن ونى قايتا ۇستايدى. سوندا باياعى «ناركومعا حات» دەگەن ولە­ڭى تەرگەۋشىنىڭ الدىندا جاتادى. «جاقسىلاپ تۇرىپ ورىسشاعا اۋ­دار­­عان ەكەن. مەنىڭ ولەڭىمنەن ەكى ەسە ارتىق»، – دەيتىن. «وسىنى نەگە جازدىڭ؟ دەمەك، كەڭەس وكىمە­تى­نە قارسىسىڭ!» دەگەن جەلەۋمەن 1937 جىلى تۇرمەگە قايتا جابادى. جاس بولعاندىقتان، اتپاعان بولۋى كەرەك. اتاتىن كىناسى دە جوق. كولىماعا، يتجەككەنگە جەر اۋدارىپ جىبەرەدى. وندا التىن قازادى، اعاش كەسەدى، وزگە دە قارا جۇمىستار ىستەيدى. سودان ستالين ولگەننەن كەيىن عانا اقتالىپ، ەلگە ورالادى. شاحان وسىنداي تاعدىرىن، كورگەن بەينەتىن ەسكە تۇسىرگەندە قالجىڭداپ: «سىزدەر جەرگىلىكتى پروفەسسورلاردى تىڭ­داپ، ءبىلىم الىپ جاتىرسىزدار عوي. مەن ۆارشاۆا، پەتەربۋرگ، ماسكەۋ، ت.ب. قالالارداعى پروفەسسورلاردى تىڭداپ، وقىپ كەلگەن اداممىن»، – دەيتىن. ويتكەنى الگى ساياسي تۇتقىندارمەن بىرگە جەر اۋدارىلىپ، لاگەردە بىرگە بولعان.

اكەممەن تاعدىرلاس بولعانىن ءاردايىم جادىمدا تۇتىپ، «بۇكىل عۇمىرى جازىقسىزدان جازىقسىز تۇرمەدە ءوتتى عوي!» دەپ تۇسىنۋگە تىرىس­تىم، وتباسىنىڭ كۇيبەڭ تىر­لى­گىنە ارالاستىرمادىم. تاتۋ-ءتات­تى ءومىر سۇردىك. قايتىس بولار الدىندا ريزاشىلىعىن ءبىل­دىرىپ، العىسىن ايتىپ كەتتى. ءوز قولىمنان اتتاندىردىم. باسىن قارايتتىم. قىزى – ماقپال مۋسينا الپىس جىلدان بەرى مامالاپ ءجۇرىپ جاتىر. رەسەيدە تۇرسا دا، ءجيى-ءجيى كەلىپ-كەتىپ تۇرادى. رەپرەسسيا زاردابىن تارتىپ، 16 جول ولەڭ ءۇشىن 18 جىل سوتتالعان قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى شاحان ءمۋسيندى ەڭ الدىمەن اقىن رەتىندە تانىدىم. اقىندىعى ارقىلى ارمانىن جەت­كىزدى، ءوز ءومىرىن بايان ەتتى، كور­گەن ازابىن، قيىندىقتارىن ايتتى، سونى قالاي كوتەرگەنىن جازدى. جاس كەزىنەن اقىندىقپەن اينالىسسا، ءىرى اقىنداردىڭ ءبىرى بولاتىن ەدى. كاتورگادا جۇرگەندە نە قاعاز جوق، نە قارىنداش جوق، ولەڭدەرىن ويشا شىعارىپ، جاتتاپ جۇرگەن ەكەن. كەيىن ەسىنە تۇسكەن ولەڭدەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ، تاس­تاي بەرگەن. سولاردى شىعارىپ، جاريالاعىسى كەلەتىن. كوز جۇمعان سوڭ ول ولەڭدەرىن جيناپ، توپتاس­تى­رىپ، العى ءسوز جازىپ، جەكە كىتاپ ەتىپ ەكى رەت باستىرىپ شى­عار­­دىم.

اكەمە كورسەتە الماعان جاق­سى­لىعىمدى شاحانعا كورسەتۋگە تىرىستىم. جاسىمنان ولەڭ-جىر­دى وقىپ وسكەندىگىمنەن بولار، باتىل­دى­عى، اقىندىعى ۇنادى. ءوزى دە كورىكتى، سىمباتتى ەدى. اقان سەرى، ءبىرجان سالداردىڭ جولىن قۋعان ونەرپاز بولعانى ۇنادى.

– ەل بولىپ ءسىزدىڭ 95 جاسقا تولعان مەرەيتويىڭىزدى اتاپ ءوتىپ جاتىرمىز. جاسىڭىز عا­سىر­­­عا جۋىقتاسا دا كوركىڭىزگە كىرەۋكە تۇسىرمەي كەلەسىز. سى­نىڭ­ىزدى، سىمباتىڭىزدى، تەك­تى­لىگىڭىزدى ساقتاي الۋىڭىزدىڭ سىرىن سۇراساق، ايىبى بولماس...

– 95-كە كەلگەن ادامدا قانداي كورىك بولسىن؟! كوڭىلىمدى كوتەرىپ قويۋ ءۇشىن ايتاتىن شىعارسىزدار... ءاردايىم ءادىل بولۋعا تىرىستىم. عىلىم ءادىل بولۋى كەرەك. شىنايى عىلىم ادىلدىكتى، دۇرىستىقتى كورسەتۋى ءتيىس. ادىلەتسىزدىككە جانىم قاس. اكەمنىڭ ادىلەتسىزدىكتىڭ قۇر­بانى بولۋى دا وسى ويىما سەبەپ بولعان شىعار. ومىرلىك ۇستانىمدارىمنىڭ قالىپتاسۋىنا انام – جەمىس قالۋقىزىنىڭ ىقپا­لى زور بولدى. بويىمدا قاجىرلىق، نامىسشىلدىق، ادال­دىق، ەڭبەكقورلىق سياقتى قانداي ىزگى قاسيەت بولسا، ءبارى دە – انامنان. ەش­كىمنىڭ الا ءجىبىن اتتامادىم، قولىمنان كەلگەنشە جاقسىلىق جاساۋعا تىرىستىم، بىراق ول ءۇش­ىن ەشقاشان بۇلدانىپ كورگەن ەمەس­پىن. شامام جەتكەنشە ءادىل بولۋعا، شىندىقتان جاسقانباۋعا، ارىمدى تازا ساقتاۋعا تىرىسىپ باقتىم. ارى تازا ادامنىڭ ءجۇزى دە جارقىن بولادى عوي.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ايگۇل احانبايقىزى،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قازالىدا رەترو-فەستيۆال ءوتتى

ايماقتار • بۇگىن، 16:58

كۇلكى كەرۋەنى № 20

رۋحانيات • كەشە

ءحالىڭ قالاي، قوستاناي؟

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار