قازاقستان • 30 قازان، 2019

ۇلى دالا سكاۋتتارى: بولاشاق بۇگىننەن باستالادى

98 رەتكورسەتىلدى

تاۋەلسىزدىك جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن قازاقستاننىڭ قوعامدىق ومىرىندەگى جاڭا قۇبىلىستاردىڭ قاتارىنا سكاۋتتار قوزعالىسىن جاتقىزۋعا بولادى. ونىڭ باسقا قوعامدىق ۇيىمداردان ەرەكشەلەنەتىن وزىندىك فيلوسوفياسى مەن ايىرماشىلىقتارى دا جوق ەمەس. وسى جاعداي، ءبىر جاعىنان، بۇل قوزعالىستىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتىپ، وعان دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرسا، ەكىنشى جاعىنان، ونىڭ بىرەگەيلىگىن دە دالەلدەيدى.

ويتكەنى سكاۋتينگ دەگەنىمىز قۇن­دى­لىقتار جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن بالالار مەن جاستارعا ارنالعان بەيرەسمي ءبىلىم بەرۋ. سونىمەن قاتار ول جاستاردىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرىنە باع­دارلاناتىن ءبىلىم بەرۋدىڭ اي­رىقشا ين­نوۆاتسيالىق تاسىلدەرى. ايتىلعان ويى­­مىز تۇ­سىنىكتى بولۋ ءۇشىن سكاۋتينگتىڭ ادام­دارعا قازىرگى قيلى زاماندا ءوز جولىن تابۋعا، جاس­تاردى جاۋاپتى، بەلسەندى جانە ومىرگە سىن كوزىمەن قاراي بىلۋگە كومەكتەسەتىندىگىن ايتا كەتكەن ءجون.

سكاۋتتار وسىنداي قۇندىلىقتار­دى، داع­دىلار مەن مۇمكىندىكتەردى بۇ­كىل ءومىر بويى وزدەرىنىڭ ەرەكشە ءادىس-تاسىلدەرىنىڭ جيىنتىعى ارقىلى تاراتادى. بۇل ادىستەردى بەيرەسمي ءبىلىم بەرۋدىڭ وزىق جۇيەسى دەۋگە دە بولادى. ول ءاربىر سكاۋتتىڭ ومىردەگى ءوزىنىڭ بورىشىن سەزىنەتىندىگى تۋرالى قۇر­داستارى الدىندا سەرت بەرۋىنەن باستاپ، شاعىن توپتا جۇمىس ىستەۋ، ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ دامۋى، ءىس ار­قىلى ءبىلىم الۋ، تابيعاتپەن تىعىز بايلانىس، ۇيىمدا قالىپتاسقان داستۇرلەردى بەرىك ۇستانىپ، ولاردى ءارى قاراي دامىتۋ، ۇلكەندەردىڭ قول­داۋىنا سۇيەنۋ سياقتى ماڭىزدى ادىستەردى قامتيدى.

ولار ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋ بارىسىندا ازا­ماتتىق جانە رۋحاني بورىشتا­رىن جەر­گىلىكتى، رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ارنايى باع­دار­لامالار مەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا بەل­سەندى ارا­لاسادى. ءبىلىم بەرۋدىڭ نەگىزى – تەوريانى پراكتيكاعا اينالدىرۋدىڭ مىندەتتىلىگى قاعيداتىنا سۇيەنەدى، ياعني جاستاردىڭ بويىنا سىڭىرىلەتىن داعدىلار تەوريادا ەمەس، پراكتيكا ارقىلى جيناقتالادى. سكاۋتتار كوماندادا جۇمىس ىستەۋ نەگىزىندە جاۋاپكەرشىلىكتى بولىسۋگە دە، وزدى­گىنەن شەشىم قابىلداۋعا دا، ءوز جۇ­مى­سىن ۇيىمداستىرىپ، ءوز ىسىنە جاۋاپ بەرۋگە دە ۇيرەنەدى جانە ەڭ ما­ڭىزدىسى – ءوز قولىمەن ناقتى ءىس ات­قارىپ، بىلىكتىلىك پەن پراكتيكالىق تاجىريبەسىن تولىقتىرادى.

ال سكاۋتتىق قوزعالىستىڭ تاڭبا­لىق نەگىز­دەرى جاستاردىڭ ەلەستەتۋ، شىعارماشىلىق جانە تاپقىرلىق قابى­لەتتەرىن دامىتۋعا ىق­پالىن تي­گىزەدى، جۇمىستارىن قىزىقتى، ال وز­دەرىن ۇيىمشىل ەتەدى. ول اسكەري ۇيىم ەمەس. ءبىر ۇلگىدەگى كيىم كيۋ ولاردىڭ ىشكى ءتارتىبىن نىعايتىپ، وزى­نە العان مىندەتى مەن ىسىنە جاۋاپ بەرۋگە ۇيرەتەدى. سكاۋتينگ – ناق­تى قۇرى­لىمعا نەگىزدەلگەن قوز­عالىس (كۇزەتشىلەر توبى، جاساق، سكاۋت ورتالىعى، باس شتاب-پاتەر). مى­سالى، قازاقستاندىق سكاۋتتاردا «نوماد» دەپ اتالاتىن تالىمگەرلەر مەك­تەبى جۇمىس ىستەيدى. 25 ۇل مەن قىز­دان تۇراتىن توپ ەكى اي بويى سەر­پىندى ترەنينگتەن ءوتىپ، دايىن ۇل­گىگە سوقىر ەلىكتەۋدەن باس تارتۋعا ۇي­رەتەتىن ءادىس-تاسىلدەر، تەحنولوگيا­لار مەن دامۋ مۇم­كىندىكتەرىن مەڭ­گەرەدى. ونىڭ ماقساتى – بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن، جاڭا جۇمىس ىستەۋ نۇسقالارىن ىلگەرىلەتەتىن جانە بالا­لار لا­گەر­­لەرىن ۇيىمداستىرا الاتىن نۇسقاۋشى-تالىمگەرلەردى دايارلاۋ. ونىڭ سىرتىندا ترەنەرلەرگە ارنالعان سەمينار-ترەنينگتەر مەن سكاۋت كوشباسشىلارىن دايارلايتىن تۇ­راق­تى كۋرستار، كەزدەسۋلەر تاعى بار.

تۇراقتى وقۋ مەن سكاۋتتىق تاسىل­مەن قىز­مەت ەتۋدەن بولەك جاستار ترەنينگتەر، كۋرس­تار، شەشەندىك، ماقسات قويۋ، كاسىبي باعدار، تابي­عاتتا كۇن كو­رۋ، العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورس­ەتۋ سياقتى ءتۇرلى باعىت­تار بو­يىن­شا ماستەر-كلاستارعا قاتى­سىپ، ومىرلىك سىناقتاردان وتەدى. وسى­لايشا سكاۋتينگ ار­قىلى تۇلعانى وزىق دامىتۋ ءۇردىسىنىڭ قالىپتاسۋى جاس­تاردىڭ جەكە باستارىن دامىتۋدى ءوز قولدارىنا الىپ، بويلارىنا وز­دەرىنە دەگەن سەنىمدىلىك ۇيالاتىپ، وز­دەرى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى مەن تا­بىس­تارىن ۇعىنىپ، سەزىنۋگە جاعداي جاسايدى.

ولاي بولسا، سكاۋتينگتى بولاشاق جە­تەكشىلەر مەن كوشباسشىلاردىڭ ءومىر مەكتەبى دەسەك تە ارتىق بولماس. سكاۋتتىق قوزعالىسقا ءتان ادالدىق، نيەت­تەستىك پەن جەتەكشىلىك سياق­تى قۇندىلىقتارى ىسكەرلىكتىڭ دامۋى­نا دا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. مۇنداعى ماقسات – جاستاردى قوعامدا بەلسەندى ءرول اتقارۋ ءۇشىن تاربيەلەۋ جانە الەمدى جاقسارتۋ. سكاۋ­تينگتىڭ ءوزى جەكە ءبىر الەم سياقتى. ول – بالالىق شاقتىڭ اۋماعى. ال ستراتەگيالىق تۇرعىدان العانداعى ماقساتتاردىڭ قاتارىنا، ارينە، ەلدىڭ قارجىلىق-ەكو­نوميكالىق، عى­لىمي، ءبىلىمي، الەۋ­مەتتىك-ساياسي، مادەني جانە رۋ­­حاني قۋاتتىلىعىن ارتتىرۋدى جات­قىزۋعا بولادى.

بۇكىلالەمدىك سكاۋت قوزعالىسى ۇيىمى (بسقۇ) – الەمدەگى ەڭ ءىرى بۇ­قارالىق بالالار مەن جاسوسپىرىم­دەر ۇيىمى. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا بسقۇ قاتارىندا 60 ميلليونعا جۋىق ءارتۇرلى جاستاعى مۇشەلەرى بار، ونىڭ 7 ميلليونى ەرەسەك ادامدار. 1947 جىلدان باستاپ بۇكىلالەمدىك سكاۋت­تىق قوزعالىسىنىڭ بۇۇ-دا كەڭەس بەرۋ ۇيىمى مارتەبەسى بار. قازىر سكاۋتتىق ۇيىمدار الەمنىڭ 200 ەلىندە جۇمىس ىستەسە، ونىڭ 170-ءى بۇكىلالەمدىك ۇيىم­عا مۇشە بولىپ تىركەلگەن. بۇل ۇيىم قۇرىلعان 1907 جىلدان بەرى سكاۋتينگ ارقىلى 500 ميلليوننان استام ادام ءوتتى.

ىسكەرلىك الەم بۇل تاجىري­بە­دە­گى ادالدىق، نيەتتەستىك جانە كوشباس­شىلىق سياقتى قۇن­دىلىقتار­دى مويىندايدى. قازىرگى الەمدىك كوش­­باسشىلاردىڭ ۇشتەن بىرىنەن استامى سكاۋتتىق كيىمدى كيگەن. مىسال رەتىندە پان گي مۋن، ستيۆەن سپيلبەرگ، بيلل گەيتس، دەۆيد بەكحەم، پول ماككارتني، توني بلەر سياقتى ادامداردىڭ اتتارىن اتاۋعا بولادى. سونىمەن قا­تار سوڭعى ءجۇز جىل ىشىندەگى اقش پرە­زي­دەنت­تەرىنىڭ بارلىعى سكاۋت­تىق مەكتەپتەن وتكەن كورىنەدى. سون­­­دىقتان سكاۋتينگ بەلسەندى دا­مىپ وتىرعان مەملەكەتتەردىڭ باسشى­لارى بۇل قوزعالىسقا ءوز تاراپ­تا­رىنان قامقورلىق كور­­سەتىپ وتى­راتىن­دىقتارىن دا ايتا كەتكەن ءجون.

الەمدە مىقتى سكاۋتتىق ۇيىم­نىڭ بولۋى دامىعان ازاماتتىق قو­عام­نىڭ بەلگىسى دەپ ەسەپتەلىنەدى. بۇل قوزعالىستا مادەنيەتتەر، ۇر­پاق­تار مەن دىندەر اراسىنداعى ديالوگ ارقىلى شەكارالاردى اشىپ، توزىم­دىلىك­كە شاقىرىپ، سونىڭ نەگىزىندە تەڭدىك پەن توزىمدىلىك، ادىلەتتىلىك پەن تاتۋلىق مادە­نيەتىن بەكىتۋگە ۇل­كەن ءمان بەرىلەدى. ول – قوعام­دىق كەلىسىمدى دامىتۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان ەرىكتىلەر ۇيىمىنا دا جا­تادى. سوندىقتان سكاۋتتار ءومىر بويىنا بەلسەندى ازاماتتاردى قالىپ­تاستىرۋعا جۇمىس ىستەيدى.

قازاقستاندا سكاۋتينگ 1989 جىلى پاي­دا بولدى. العاشقى سكاۋت وتريادى پاۆلودار قالاسىندا دۇنيەگە كەلدى. بالالار مەن جاستارعا بەيرەسمي ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى رەتىن­دە قازاقستاننىڭ سكاۋتتىق قوزعالىسى ۇيىمى (قسقۇ) 1992 جىلى قۇرى­لىپ، ادى­لەت مينيسترلىگىندە رەسمي تىركەۋدەن ءوتتى. 2008 جىلى رەسمي تۇردە بۇكىلالەمدىك سكاۋت­تىق قوز­عالىسى ۇيىمىنا قابىلدانىپ، ونىڭ ەۋرازيالىق سكاۋتتىق ايماعىنا كىردى. قوز­عالىسقا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ، وڭىر­لەردە دە ونىڭ وكىلدىكتەرى اشىلۋدا. ۇلى دالا سكاۋتتارىنىڭ پرەزيدەنتى ي.كاتەنوۆتىڭ ايتۋى بو­يىنشا رەسمي تۇردە تىركەلگەن بۇل قوزعالىس قازىر ەلىمىزدىڭ 10 ايماعىن قامتيدى جانە ونىڭ قاتارىندا 2 مىڭداي ادام بار. 25 جىلدا سكاۋتتىق باعدارلامالارعا 100 مىڭنان استام قازاقستاندىق قاتىسقان كورىنەدى.

2016 جىلى قسقۇ «ماڭگىلىك ەل» قۇندى­لىقتارى جانە «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» نەگىزىندە قازاقستاننىڭ جاس ازاماتتارىنىڭ مىنەز-قۇلقىن قالىپتاستىرۋ جۇيەسىن ۇسىنىپ، ونىڭ باعدارلاماسىنىڭ تۇجىرىمداماسىن ازىر­لەدى. جاڭا باعدارلامانى دايىنداۋ با­رىسىندا وسكەلەڭ ۇرپاق الدىندا تۇرعان ماسەلەلەر ەسكەرىلدى. بالالار مەن ولاردىڭ اتا-انالارىنا باعىتتالعان ۇسىنىس­تار­دىڭ قانداي قۇندىلىقتىق نەگىزدەرگە سۇيە­نەتىندىگىنە كوپ كوڭىل ءبولىنىپ، ۇلى دالا سكاۋت­تارى «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىنىڭ جەتى مىزعىماس قۇندىلىقتارىن نىعايتۋعا، ساق­تاۋعا جانە ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋگە بەل بايلادى.

2017 جىلى قا­زاق­ستان سكاۋتتىق قو­عا­مى ۇيىمىنىڭ كەڭەسىندە ۇيىم ءوز اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى شەشىم قا­بىلداپ، بۇدان بىلاي ول « ۇلى دالا سكاۋتتارى» دەپ اتالاتىن بول­دى. ويتكەنى قازاقستاننىڭ جاس ازامات­تارىنىڭ مىنەز-قۇل­قىن قالىپ­تاستىرۋدى سكاۋتتار جوعارىداعى تۇ­جىرىمداماعا ساي­كەس جاستاردى ادامعا بۇكىل ءومىر بويىنا قاجەت بولاتىن داعدىلارعا ۇيرەتۋ ءىسىن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى جانە ۇلى دالا قۇن­دى­لىقتارىنا نەگىزدەلە وتىرىپ جۇزەگە اسى­رۋعا باعىت الدى. باستى ماقسات – جاستار­دىڭ بويىنا مىزعىماس رۋح ۇيالاتۋ. باع­دار­لامادا ءبىلىم بەرۋدىڭ 3 دەڭگەيى بەلگىلەندى. تارلان، تورە، كەرۋەن، كوشباسشى، تالىمگەر، باپكەر سەكىل­دى سوزدەردەن تۇراتىن سكاۋت تەرمينو­لوگياسى قالىپتاستىرىلدى. سكاۋت­تاردى ىنتالاندىرۋ جۇيەسى قول­دانىلماق.

ۇلى دالا سكاۋتتارىنىڭ ەلىمىز­دىڭ جاس ازاماتتارىنىڭ مىنەز-قۇل­­­قىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى باع­دار­­لاماسىندا ءبىلىم بەرۋ قالىپ­­تاماسى انىقتالعان. ول 11-17 جاس ارا­­لىعىنداعى سكاۋتتاردىڭ «تاۋ­تان»، «نوماد» جانە «تارلان» توپتارىن قامتيدى. باعدار­لاماعا اياق باسار نۇكتەدە ءالى قالىپتاسا قوي­ماعان تۇلعا تۇرادى. دامىتۋ سالاسىنا ادام­نىڭ دەنە، ينتەللەكتۋالدى، ەمو­تسيو­نالدىق، الەۋمەتتىك جانە رۋحاني دامۋى جاتا­دى. ماقساتقا جەتۋ بارىسىندا ءۇش توپتا دا ءتيىس­تى ارالىق ماقساتتار جۇزەگە اسى­رىلادى. ال باعدارلامانىڭ اياقتالار نۇك­تەسىندە ءبىز جان-جاقتى دامىعان تۇلعانى، قازاق­ستان ازاماتىنىڭ قالىپتاسقان مىنەزىن كورە­مىز. ول ۇلى دالا ەلىنىڭ – قايراتتى جانە دەنساۋلىعى مىقتى، زەيىن­دى جانە تاۋەل­سىز، ەلگەزەك جانە بولاشاققا سەنىمى مول، بەيبىت­شىل جانە وتانشىل، مەيىرىمدى جانە ادال ازاماتى.

ارالىق ماقساتتارعا جەتۋ بارىسىندا ىنتالاندىرۋ مەن ۋاجدە­مەنىڭ وزىق جۇيەسىنىڭ سكاۋتتىق باسپالداعىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ول ءۇش دەڭگەيدەن تۇرادى. بىرىن­شىسىندە، سكاۋتتار ەپتىلىك، يكەمدىلىك، شەبەرلىككە قول جەتكىزۋ ارقىلى اينالاسىنداعى الەم­دى تانىپ بىلەدى. ەكىنشىسىندە، سكاۋتتار كۇن­دەلىكتى ومىردە كەزدەسەتىن كەدەرگىلەر مەن قيىن­­دىقتاردى جەڭىپ، توزىمدىلىك تانىتىپ، قورشاعان الەمگە ارەكەتتەر، كۇت­پەگەن جاعدايلار مەن سىن-تە­گەۋرىندەر ارقى­لى ۇيرەنەدى. ۇشىن­شىسىندە، سكاۋتتار ءارتۇرلى ءىس-شارا­لار ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا قۇزى­رەتتىلىككە يە بولادى. سكاۋتتىق باس­پالداقپەن ءبىرىنشى دەڭگەيگە جەتىپ، بەلگىلى ءبىر ماماندىقتاردى يگەر­گەنى ءۇشىن ماماندىقتاردىڭ جاپ­­سىرمالارى تابىس ەتىلەدى. باس­پال­داقپەن ەكىنشى دەڭگەيگە كوتە­رىلگەن سكاۋتتارعا «قاتىسۋ جانە ءتارتىپ» قۇزىرەتى بويىنشا تاڭبا، «قورشاعان ورتانى جايلاستىرۋ» قۇزىرەتىنە جەتكەنى ءۇشىن «شەبەر» اتاعى، «كوشباسشىلىق» قۇزىرەتى ءۇشىن «باسشى»، «قۇزىرەت جانە قاتىناسۋ» ءۇشىن «ارلان» سياقتى جەتىستىكتەر بەلگىلەرى بەرىلەدى. ال باسپالداقپەن ءۇشىنشى، جوعارعى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەندە «ارعىماق» (ماقساتتى تۇجىرىمداۋ ءۇشىن)، «باتىر» (ماسەلەلەردى شەشكەنى ءۇشىن) جانە «ۇركەر» ء(وزىن دامىتقانى ءۇشىن، ەڭ جوعارعى بەلگى) اتاقتارى بەرىلەدى.

سكاۋتتار بالالار مەن جاسوسپىرىم­دەر اراسىندا ءجيى كەزدەسەتىن 10 ماسە­لەنى انىقتاپ، ولاردى شەشۋدىڭ 10 جولىن ۇسىنىپ، سول ارقىلى قان­داي ناقتى ناتيجەلەرگە جەتۋگە بولاتىندىعىن كورسەتىپ وتىر. ول پروب­لەمالاردىڭ قاتارىنا بالالار مەن اتا-انالار اراسىنداعى تۇسىنىس­پەۋشىلىك، جاعىمسىز، ينتەرنەتكە تاۋەلدىلىك، كۇيزەلىس جاع­دايىندا بالالاردىڭ وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋى مەن اۋىتقۋشىلىعى، تۇرمىستىق بەيىمسىزدىك، ومىردەگى ماقسات قويا بىلمەۋشىلىك، ناشار ۇل­گەرىم، پاتريوتيزم سەزىمىنىڭ جوقتىعى مەن اسكەردە قىز­مەت ەتۋگە ىنتاسىنىڭ بولماۋى جانە دەنساۋلىعىنداعى پروبلەمالار جاتادى. ناتيجەسىندە، ومىرلىك قيىندىقتارعا توتەپ بەرە الاتىن جاستار تاربيەلەنەدى. تۇپتەپ كەلگەندە، وسى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى قوعامدىق تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلىنە اينالماق.

 

جاپسارباي قۋانىشەۆ،

عىلىم كوميتەتى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى، ساياسي عىلىمدار دوكتورى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تولەم الۋعا – Telegram-بوت

قوعام • بۇگىن، 08:05

قارجى حالىققا باعىتتالادى

ۇكىمەت • بۇگىن، 07:53

قۇپتارلىق قادام

پارلامەنت • بۇگىن، 07:47

مەشىتتە بەتپەردە تسەحى اشىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:35

ەلگە پايداسى تيگەن ادام جاقسى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:30

اۋدان ءومىرىنىڭ ايناسى

ايماقتار • بۇگىن، 07:27

ارمان الاسارماسىن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:22

ديقان ديزەلدى تومەن باعاعا الادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:11

كوروناۆيرۋسسىز قوستاناي

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار