مىسالى, قازاقى ءسوزجاسام ۇدەرىسىندە ءبىزدىڭ نەنى باسشىلىققا الاتىنىمىز قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ جۇرگەن باسقا ۇلت وكىلدەرىنە عانا ەمەس, جالپى قازاقى جۇرتقا دا ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز بولىپ كورىنەدى. ەگەر بۇگىنگى قولدانىستاعى, اۋدارمامەن ارالاسقان تىلىمىزگە ءبىر ءسات ءوز كوزىڭىزبەن ءھام ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدى ۇيرەنۋشى ۇلتتىڭ كوزىمەن قاراپ كورسەڭىز – قازاقشا تەرمين تۋدىرۋدىڭ, اتاۋ بەرۋدىڭ, بالاما تۋدىرۋدىڭ تاراتىپ ايتىپ, ءتامسىل ەتەتىن ءتول تاجىريبەسىن تاپ باسا قويمايسىز.
ءبىز جاڭا سوزجاسامعا (تەرمين, اتاۋ, بالاما) ورىس تىلىنەن اۋدارۋ ارقىلى قول جەتكىزىپ كەلەمىز. اۋدارما ارقىلى سوزدىك قورىمىزدىڭ مولايعانىن ەشبىر جوققا شىعارۋعا بولمايدى. «سوزدىك سوزدىكتەن جاسالادى» دەگەندەي, جىلما-جىل بالالاپ جاتقان سوزدىكتەر سول اۋدارمانىڭ ارقاسىندا قالىڭداي تۇسۋدە. بىراق ءبىر نارسە جەتىسپەيدى. جەتىسپەيتىن نارسەنى بىردەن اڭعارۋ قيىن دا. كاسىبي اۋدارماشىلار اراسىندا قالىپتاسقان «پەرەۆود ناچيناەتسيا تام, گدە كونچاەتسيا سلوۆار» دەگەن تىركەس سول جەتپەستىكتى بەينەلەي الاتىن ءتارىزدى. مۇنىڭ ماعىناسى مىناعان سايادى: سوزدىكتەن قاجەتتى ءسوزدى تاپپاعان اۋدارماشى قالاي بولعاندا دا سول ءماتىندى ويداعىداي اۋدارۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ بۇكىل كاسىبي قابىلەتىن كورسەتۋگە ۇمتىلادى, باسقا تىلدەردى پايدالانا وتىرىپ زەردەلەيدى, اقىرى وسى ىزدەنىستەرى ارقىلى تۇپكى ناتيجەگە قول جەتكىزەدى. بۇل ءسوزجاسامنىڭ دا سەرتى: جاڭا بالامانى ەڭ اۋەلى ءوز ءتىلىڭنىڭ قويناۋىنان ىزدە; ودان تاپپاساڭ, سول جوعىڭا ءتۇبى ءبىر تۋعان جۇرتتان ىزدەۋ سال; بۇ جاقتان دا ءبىر حابارى شىقپاسا, وندا وسىدان كەيىن بارىپ جاڭا ءسوزدى جارىسقا قوس (تومەندەگى ۇسىنىستار اتالعان باعىتتارعا ساي ءوربيدى).
شارت پەن شار+ىت. وسى ورايدا ۇشىنا شىعا الماي جۇرگەن ۇعىمنىڭ ءبىرى رەتىندە «ۋسلوۆيە» ءسوزىن ايتۋعا بولار ەدى. بۇل مانماتىندىك مازمۇنىنا قاراي بىردە «جاعداي», بىردە «تالاپ» دەپ قولدانىلسا دا تۋرا بالاماسى – «شارت». «دوگوۆور» دا «شارت» دەپ اۋدارىلادى جانە سولاي قالىپتاسقان, ەگەر ۇلتتىق ۇعىمعا سالساق, بۇل «ۋاعدا». «ۋاعدالاسۋشى تاراپتار» دەگەن تىركەس بار. بىراق «شارتتى» ەندى «ۋاعدا» دەپ بۇزا المايمىز. اۋدارما تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانداي, «ۋسلوۆيا دوگوۆورا» دەگەندى «شارتتىڭ شارتتارى» دەپ جازباس ءۇشىن, بىردە «شارتتىڭ تالاپتارى» دەسەك, ەكىنشى جولى «شارتتىڭ جاعدايلارى» دەپ قولدانامىز. «دوگوۆور» جوق جەردە عانا جەكە كەلىپ قالسا, «ۋسلوۆيەنى» «شارت» دەپ نىقتاپ جازا الامىز. بۇدان باسقا تىلىمىزدە «شارت جۇگىنۋ», «شارت جۇمۋ», «شارت ەتۋ» , «شارت كەتۋ», «شارت سىنۋ», «شارتتى رەفلەكس», «شارتتى بەلگى», «شارتتى راي» سياقتى ت.ب. وسىنداي تىركەستەر بار ەكەنى بەلگىلى. وسى رەتتە «ۋسلوۆيەنىڭ» «وبستوياتەلستۆو», «ترەبوۆانيە» ماعىنالارىنا سايكەس كەلەتىن بالاماسىن «شارىت» ۇلگىسىندە قولدانساق قالاي بولار ەدى. ونداي جاعدايدا ءبىز ءۇشىن «ۋسلوۆيا دوگوۆورا» – «شارتتىڭ شارىتتارى» بولماق... (اگاركي جۇرتشىلىق وسى ويدى قولداپ جاتسا, ءارتۇرلى جازىلاتىن «ۋسلوۆيەنىڭ» تۇراقتاۋعا ءتيىستى ماعىناسىنا ءبىرتابان جاقىنداي تۇسەر ەدىك. بىرىنشىدەن, «شارىتتى» «ۋسلوۆيا دوگوۆورا» جانە باسقا تالاپ, مىندەت, پارىز ۇعىمدارىنا سايكەس كەلەتىن ماقساتىندا عانا پايدالانۋ; ەكىنشىدەن, تىلىمىزدەگى پاراللەل (قاتارلاس) سوزدەر (جوعارعى-جوعارى; وكىمەت-ۇكىمەت, ت.ب.) سياقتى «شارت-شارىت» ۇلگىسىن ۇستانۋ. ايتالىق, «ەاەس ي يران پەرەحوديات نا پرەفەرەنتسيالنىە ۋسلوۆيا تورگوۆلي» دەگەن سويلەمدى ءبىز ادەتتە «ەاەو مەن يران ساۋدانىڭ پرەفەرەنتسيالى جاعدايلارىنا كوشەدى» دەپ اۋدارامىز; ەگەر «شارىتتى» قولدانساق, ول «ەاەو مەن يران ساۋدانىڭ پرەفەرەنتسيالى شارىتتارىنا كوشەدى» دەپ جازىلار ەدى دە «جاعداي» ءوز «سلۋچاي» -ىن كۇتىپ, جايىنا تۇرار ەدى. سول سياقتى «وب ۋستانوۆلەني سلۋچاەۆ ي ۋسلوۆي...» دەگەن تىركەس كەزدەستى دەيىك. ادەت بويىنشا «...جاعدايلارى مەن شارتتارىن بەلگىلەۋ تۋرالى» دەپ اۋداراتىنىمىز ءسوزسىز. «شارتتارىن» دەگەن سوڭ-اق وقىعان ادامنىڭ ويىندا «دوگوۆور» تۇرادى, ال «...جاعدايلارى مەن شارىتتارىن بەلگىلەۋ تۋرالى» دەپ جازساق, ناقتى مازمۇنعا جاقىنداي تۇسەمىز. ءبىر ءارىپتى قوسا وتىرىپ, قولدانىس تاجىريبەسىن بىلاي دا وزگەرتۋگە بولار ەدى: «ونىڭ ءبارىن ءبىلۋ شارىت ەمەس; «اتالعان شارىتتار ارقىلى», «شارىتتى جازا», «شارىتتى تۇردە», «شارىتتى ەسەپتەلگەن», «شارىتتى بەلگى», «شارىتسىز رەفلەكس», ت.ب. وسى سياقتى. ء(تۇبى ءبىر جۇرتتان ءبىر مىسال: قىرعىز باسپاسوزىنەن: «...وزۋنۋن ارىن ساكتاپ جۋرۋسۋ شارىت» دەگەن جولداردى وقىدىق); سول سياقتى «كونتراكت» – «كەلىسىمشارت» دەپ ەكى سوزبەن اۋدارىلدى. بىراق وتكەن تاريحىمىزعا جۇگىنسەك, بۇرىن «كونتراكت» ماعىناسىن بەرگەن ءسوز قازاق تىلىندە بار بولاتىن, ول «شارتناما» دەپ اتالاتىن.
كۋالىك پەن كۋالىك+شە. «ۋدوستوۆەرەنيە» – كۋالىك ەكەنى راس. «ليچنوە ۋدوستوۆەرەنيە», ياكي «جەكە كۋالىگىمىز» بار. قانداي جاعدايدا دا «ۋدوستوۆەرەنيەنى» باسقاشا اۋدارۋعا بولمايدى. ماسەلەن, «سۆيدەتەلستۆو» دا – كۋالىك. قۇجاتتاردا كەيدە وسى ەكى ءسوز قاتار كەلىپ قالادى. «سۆيدەتەلستۆو» دەپ سول كۇيىنشە قالدىرا المايمىز, ونى دا «كۋالىك» دەپ قوتارامىز. («سۆيدەتەلستۆونىڭ» «ايعاق» دەپ بەكىتىلگەن جانە ءبىر ماعىناسى كەزدەسەدى).ءتىلىمىز باي دەيمىز. ولاي بولسا, جوعارىداعى ەكى سوزگە نەگە ەكى بولەك بالاما بەرمەيمىز؟ مىنە, ءتول تەرمينجاسام الاڭىنداعى الىنباي جۇرگەن قامالدىڭ ءبىرى ناق وسىنداي ءسوز يىرىمدەرى بولسا كەرەك. بىزدەن بۇرىن وتكەن اۋدارماشى اقساقالدار وسى ەكى ءسوزدى ءبىر-بىرىنەن ايىرۋ ءۇشىن «سۆيدەتەلستۆونىڭ» «كۋالىك قاعاز» دەگەن ۇلگىسىن قالدىرىپ كەتىپتى. بىراق بىرىككەن ءسوز ۇلگىسىمەن پايدا بولعان نە قوس ءسوز تۇرىندە كوپ قولدانىلاتىن مۇنداي بالامالاردان («ۆىزوۆ» – سىن-قاتەر دەگەن سياقتى) ءبارىبىر جاساندىلىق سەزىلىپ تۇرادى. سول سەبەپتى ءبىز «−شە» جۇرناعىن جالعاۋ ارقىلى جاڭا ماعىنا بەرەتىن تۋىندى ءسوز جاساۋدى ۇسىنامىز. سوندا ««ۋدوستوۆەرەنيە» – كۋالىك, «سۆيدەتەلستۆو» – «كۋالىكشە» بولادى; كەرى اۋدارىلعان كەزىندە دە نەنىڭ نە ەكەنىن بىردەن ايىرۋعا بولادى.
نۇقسان مەن زالال.«ۋششەرب» دەگەن ءسوزدىڭ قازاقشا بالاماسى دا باعى اشىلماي, «ۋششەملەنيە» كورىپ جۇرگەن بايعۇس پا دەپ قالاسىز. تىڭداڭىز: «ۋششەرب» – پارلامەنتتىڭ ءبىر پالاتاسى شىعارعان كىتاپتا – «زالال», ەكىنشى پالاتاسى شىعارعان كىتاپتا – «نۇقسان». ال سوڭعى جىلدارى شىققان وتىز تومدىق تەرمينولوگيالىق ايدىك سوزدىكتە «ۋششەرب» – نۇقسان (17-ت.), زالال (22-ت.), زيان (27-ت.), زارداپ (29-ت.). قازاق ءتىلىن ۇيرەنەمىن دەگەن ادام بولماسا اۋدارمانىڭ اينالاسىندا جۇرگەن تارجىمەشى وسىنىڭ قايسىسىنا سۇيەنبەك؟ ءبارى دە – زاڭدى, ءبارى دە – تەرمينولوگيالىق كوميسسيانىڭ (بۇدان ءارى – تەرمينكوم) پارمەنىمەن جارىق كورگەن كىتاپتار. قايسىسىنا سۇيەنسەڭىز دە ءسىز قاتەلەسپەيسىز, تەك قايران قازاق ءتىلى عانا قاتەلەسەدى. اۋدارما سوزدىكتەردە «ۋششەربتىڭ» ماعىناسى كوپ, ول: زاقىم, زالال, زالالكەس, زارار, زيان, زيانداۋ, كەمىستىك, كەمۋشىلىك, نۇقسان دەگەن سياقتى ۇلگىلەردە جالعاسا بەرەدى. ورىس تىلىندەگى ۋششەرب, ۋبىتوك, يزيان, ۋرون, ۆرەد, ت.ب. – ماندەس سوزدەر. بىراق ءسوز تەرمينولوگيالىق سوزدىك تۋرالى بولىپ وتىرعاننان كەيىن, وندا جالپى اۋدارما سوزدىكتەگىدەي كوپ بالامالىق بولماۋعا ءتيىس. ول ناقتى ءبىر سوزبەن بەينەلەنۋى شارت. مىسالى, «ۆرەد» ءسوزىنىڭ «زيان» دەپ, ءتۇبىرى ساقتالىپ ناقتى اۋدارىلعانىن جانە وسى نەگىزدە ودان باسقا سوزدەر تۋىندايتىنىن ۇلگى ەتە وتىرىپ, «ۋششەربتى» سول نەگىزدە تياناقتاۋىمىز قاجەت. زالال – «ۋششەرب» پە, «ۋبىتوك»» پە؟ «زالالسىزداندىرۋ» دەپ اۋدارىلىپ جۇرگەن «دەزينفەكتسيا» بۇعان قاي تۇسىنان «تۋىسادى»؟! «ۆزىسكانيە ۋبىتكا» – زالالدى ءوندىرىپ الۋ دەپ قازاقشالانعان. وسىلاردى ەسكەرە كەلگەندە, «نۇقساندى» قايدا قالدىرامىز؟!
«جاعداي» قالاي؟ «سيتۋاتسيا» – جاعداي, «وبستانوۆكا» – احۋال تۇرىندە قولدانىلىپ ءجۇر, كەيدە ورىندارى اۋىسىپ تا كەتىپ جاتادى. بىراق قازاقشا بىلەتىن ادام بۇلاردىڭ ءبارىبىر ءبىر ماعىنانى ءبىلدىرىپ تۇرعانىن سەزەدى, سوعان وراي اۋدارمانىڭ دالدىگىنە نازار اۋدارا قويمايدى. ءبىزدىڭ كوپ بالامالارىمىز ناق وسى قازاقشا سەزىنۋدىڭ («ماعىناسى كەلىپ تۇر عوي» دەۋدىڭ) سالدارىنان تۇراقسىز بولىپ كەلە جاتىر (سوزدىككە سەنسەڭىز, «سيتۋاتسيا» – احۋال, جاعداي, جاعدايات, جايت. وسى ماعىناداعى «وبستانوۆكا» – احۋال, جاعداي). «ينۆەستيتسيوننىي كليمات» – ينۆەستيتسيالىق احۋال بولىپ اۋدارىلعان. ەگەر بۇلاردى كەرى اۋدارساڭىز, بىرەۋىنىڭ دە جالىنان ۇستاپ قالا المايسىز. «جاعداي» دەسەڭىز-اق ونى «سلۋچاي» سۇيرەپ الىپ كەتەدى; ەكىنشى جاعىنان, «ەكونوميچەسكوە پولوجەنيە» (ەكونوميكالىق جاعداي) كەلىپ قىرىندايدى. «ۋسلوۆيە» (مىسالى, «ۋسلوۆيا دوگوۆورا») ۇمتىلىپ قالادى. «احۋال» دا سولاي: ءوز تۇراقسىزدىعىنىڭ كەسىرىنەن «وبستانوۆكامەن» اكەي-ۇكەي; «وبستوياتەلستۆو» مەن «كليماتقا» دا كەت ءارى ەمەس. «سوستويانيە»-ءنىڭ دە «جاعدايعا» جابىسا كەتەتىن رەتتەرى بار. مۇندايدا اۋدارۋشى اعايىن قايتپەك كەرەك؟ ارينە ءارى-ءسارى قىلماي, ءبىر سوزگە ءبىر عانا بالاما بەرۋ قاجەت. سوعان وراي ۇسىناتىنىمىز: سلۋچاي – جاعداي; وبستانوۆكا – احۋال; وبستوياتەلستۆو – ءمان-جاي; سيتۋاتسيا – جاعدايات بولسىن, وسىنى مۇلتىكسىز ورنىقتىرايىق.
ىلعي «...تىق», «...تىك». ادەبي ءتىل سول ءتىلدى جاقسى بىلەتىن ادامداردىڭ وزىنە ارقاشان شەت ءتىلى سياقتى بولىپ كورىنەدى دەگەن پىكىردىڭ ءسوزجاسام پراكتيكاسىنا دا قاتىسى بار دەپ ويلايمىز. مىسالى, ءبىز بالاما سوزدەردى اينالىسقا قوسقاندا, جوعارىدا ايتقانداي, ولاردىڭ بولمىسىنا قازاقى كوزبەن قارايمىز. جاڭا قولدانىستاردىڭ جازىلۋى بىلاي تۇرسىن, ايتىلۋىنىڭ ءوزى بىزگە عانا ەمەس, مەملەكەتتىك ءتىلدى يگەرسەم دەپ جۇرگەن قانداستارىمىز بەن باسقا ۇلت وكىلدەرىنە دە قيىنداۋ ەكەنىن ەسكەرە بەرمەيمىز. ايتالىق, «قۇقىق» دەگەن ءسوزدى قازاقتاردىڭ ءوزى ءبىراز ۋاقىت ايتا الماي ءجۇردى, ءتىپتى ونىڭ «قۇق», «حۇق», «حۇقىق» دەگەن نۇسقالارى قولدانۋعا ءبىرشاما جەڭىلىرەك دەگەن پىكىرلەر ءالى دە كەزدەسەدى. بۇل سياقتى مىسالدار بارشىلىق. (ورايى كەلگەن سوڭ ايتا كەتەيىك, كورنەكتى جازۋشىمىز مۇحتار ماعاۋيننىڭ ءوز ەڭبەكتەرىندە «قۇقۇق» دەپ قولدانىپ جۇرگەنى تەگىن ەمەس). جالپى تۇسىنىكسىز سوزدەر نە ايتىلۋى مەن جازىلۋى قيىن قولدانىستار نەعۇرلىم كوپ بولسا, ونداي ءتىلدى تۇتىنۋ سوعۇرلىم بەلگىلى ءبىر دارەجەدە كەمي تۇسەتىنىن ءتىلنامانىڭ ارعى-بەرگى دامۋ تاريحى دالەلدەگەن. سول سەبەپتى قاي ءتىل بولسا دا ءوزىنىڭ جەڭىل قولدانىلۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ ارقىلى تارالا تۇسەدى. ورىستىڭ «برەندتى» برەند, «ترەندتى» ترەند دەگەن سياقتى, كىرمە سوزدەردى وپ-وڭاي قابىلداپ, اتاسوزىندەي قىلىپ ءوز تىلىنە ءسىڭىرىپ الا قوياتىن سالتىنىڭ ساباقتى ەرەكشەلىگى وسىندا. بۇگىنگى تانىمال تىلدەردىڭ كەڭ جايىلۋىنىڭ سەبەبى دە ناق تۇتىنۋعا جەڭىلدىگىندە جاتىر. قازاق ءتىلىن قولدانۋ, ۇلتتىق ءسوزجاسام ءىسى دە بۇدان سىرت تۇرماۋى شارىت. بىزدە كوپ بالامالار «-تىق», «-تىك» جۇرناقتارى ارقىلى كوبىرەك جاسالادى. قازاق سوزدەرىنە قاتىستى بۇلاردىڭ ءبارى ۇيلەسىمدى, مىسالى: ازامات+تىق, ۇلت+تىق, ت.ب. بىراق ورىس ءتىلى ارقىلى ءبىزدىڭ قولدانىسىمىزعا ەنگەن شەت جۇرت سوزدەرىنە (حولدينگ, كليرينگ, ينجينيرينگ, ليزينگ, ماركەتينگ, دەمپينگ, مونيتورينگ, كاۆەرينگ, كارشەرينگ, ت.ب.) «-تىك», «-تىق» جۇرناقتارىن جالعاۋ ارقىلى بالاما تۋدىرۋ تاجىريبەسى ءساتتى دەپ ايتۋعا بولمايدى. ارينە مۇنداي كىرمە سوزدەرگە جالقى ەسىمدەر رەتىندە كوپتىك جالعاۋلار جالعانۋىنا, زات ەسىم رەتىندە تاۋەلدەنۋىنە, سول سياقتى جەتى ءتۇرلى بولىپ سەپتەلۋىنە قارسىلىق بولمايتىنى بەلگىلى, ماسەلەنىڭ ءمانىسى – انىقتاۋىشتىق قاتىناستاعى قولدانىلۋى جايىندا عانا. مىسالى, «ينجينيرينگوۆىە ۋسلۋگي – ينجينيرينگتىك قىزمەت كورسەتۋ», «دەمپينگوۆايا مارجا – دەمپينگتىك مارجا», «ماركەتينگوۆىە ۋسلۋگي – ماركەتينگتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ», ت.ب. بولىپ اۋدارىلادى. ءبىز بۇل كىرمە سوزدەردى ءدال وسى ورايىندا جالعاۋ جالعاماي اتاۋ تۇلعاسىندا پايدالانۋ تاجىريبەسى دۇرىس بولار ەدى دەپ ويلايمىز. ايتالىق, «ينجينيرينگوۆىە ۋسلۋگي – ينجينيرينگ قىزمەتتەرىن كورسەتۋ», «ماركەتينگوۆىە ۋسلۋگي – ماركەتينگ قىزمەتتەرىن كورسەتۋ» دەگەن سياقتى. ءسوز سوڭىنا «-تىق» پەن «-تىك» قوسپاي جازعاننان قازاقشا ماعىناسىنا زارەدەي قاتەر تونبەيدى, ەشتەڭە وزگەرىسكە تۇسپەيدى. كەرىسىنشە ايتۋ دا, جازۋ دا وڭايلايدى. قازىر اۋدارما ىسىندە سىرت سوزدەردى قازاقشالاۋدا «-تىق», «-تىك» جۇرناقتارىن پايدالانۋ جايىلىپ بارا جاتقانىن ەسكەرىپ وسىلاي جازىپ وتىرمىز. بۇلار ءتىلدى پايدالانۋدى قيىنداتپاسا, وڭايلاتپايدى. دەمەك, وسى باعىتتا ءالى دە دۇرىستاپ جۇيەلەيتىن ءبىر شوعىر جۇمىس بار.
ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى... ءازىل-شىنى ارالاس اڭگىمە بولسا كەرەك: باياعىدا اتاعى جەر جارعان دراماتۋرگتەن ءسىز رومان جازىپ كوردىڭىز بە؟ – دەپ سۇراپتى دەسەدى. سوندا ول: – جازىپ كوردىم, بىراق سول رومانىم ءبارىبىر پەساعا اينالىپ كەتە بەرەدى, – دەگەن ەكەن. قازاق اۋدارماسىنداعى كەيبىر بالاماعا قاراپ وتىرىپ, وسى «اينالىپ كەتە بەرەدىنى» ەلەستەتۋگە بولادى. مىسالى, ورىس تىلىندەگى «ليكۆيداتسيا», «ۋنيچتوجەنيە», «وتمەنا», «ۋدالەنيە», «ۋسترانەنيە», «اننۋليروۆانيە» دەگەن سوزدەر ءارتۇرلى رەڭكتە قولدانىلاتىندىعىنا قاراماستان, قازاقى قۇجاتتاردا – زاڭ اكتىلەرىنىڭ وزىندە كوبىنە «جويۋ» دەگەن جالعىز سوزگە «اينالىپ كەتە بەرەدى». ارينە بۇل سوزدەر كەيدە «قۇرتۋ», «كۇشىن جويۋ», «الىپ تاستاۋ», «تاراتۋ» تۇلعالارىندا اراگىدىك كەزدەسكەنمەن, جاپپاي «جويۋعا» تاۋەلدى. ال «جويۋدى» كەرى قاراي ورىسشاعا اۋدارساق, ول قاي ءسوزدىڭ بالاماسى بولا الار ەدى؟! ءبىزدىڭ ءاۋ باستاعى اڭگىمەمىزدىڭ تۇپقازىعى دا وسىندا. سوڭعى وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى تەرميندەردى تۇگەندەپ كەلە جاتقان مەكەمە-ۇيىمداردىڭ تىم بولماسا وسىنداي قولدانىستاردى جەڭىلدەتۋ جاعىن ويلاستىرماعانى, ءار سوزگە ءبىر بالاما بەرۋدى ورنىقتىرماعانى تاڭ- عالدىرادى. بىزدىڭشە, «جويۋ» بولىپ كەڭ جايىلعان جوعارىداعى ورىسشا سوزدەردىڭ تىكەلەي وزىنە ءتان ۇعىمىمەن بىرگە, تۇپماتىنگە تاۋەلدى بولمايتىن تۇراقتى بالامالارى بولۋى كەرەك. ەگەر «جويۋدان» باسقا ءسوز تابا الماساق, وندا جۇرتشىلىق بولىپ ۇلى قازاق ءتىلىنىڭ قويناۋىن كەڭىنەن كەزىپ, جاڭا قولدانىس ىزدەۋىمىز كەرەك نە جاڭا سوزدەر جارىسىن ۇيىمداستىرعانىمىز ءجون.
وسى ورايداعى تاعى ءبىر ءتۇيىندى تۇس – ورىسشا ەكى ءسوزدىڭ دە قازاقشا بالاماسى ءبىر سوزبەن بەينەلەنەتىن جانە مۇنىڭ اۋدارۋ پروتسەسىندە بەلگىلى ءبىر قيىندىق تۋدىرىپ جاتاتىن جاعدايى. مىسالى, «سۆياز» بەن «كونتاكت». سوزدىككە سەنسەك: ەكونوميچەسكي كونتاكت – ەكونوميكالىق بايلانىس; ەكونوميچەسكايا سۆياز – ەكونوميكالىق بايلانىس. قازاق اۋدارۋشىسى ءۇشىن بۇل ۇيرەنشىكتى جايت: «سۆياز» بولسا دا, «كونتاكت» بولسا دا – «بايلانىس» دەپ بالامالايدى. ەشكىم مۇنى قاتە دەپ ايتپايدى, ءبارى دۇرىس. بىراق, بۇدان بۇرىن ايتىلعانداي, كەرى اۋدارىلعان كەزدە, اسىرەسە قازاقشادان ورىسشا ىلەسپە اۋدارما جاساۋ پروتسەسىندە ەلەۋلى ەكى ءسوزدىڭ ەڭ دۇرىسىن تەز ءارى ءدال تابۋ وڭاي سوقپايدى. وسىنداي كەدەرگىلەردى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن, مىسالى, «كونتاكت» ءسوزىن اۋدارۋ كەزىندە «بايلانىس+ۋ» ۇلگىسىن پايدالانعان وڭتايلى بولار ما ەدى؟! ءوز تاجىريبەمىزدە بۇلاردى «كونتاكتنوە ليتسو-بايلانىسۋشى ادام; كونتاكتنىي تەلەفون-بايلانىسۋ تەلەفونى; كونتاكتنىي رەكۆيزيت – بايلانىسۋ دەرەكتەمەسى; ەكونوميچەسكي كونتاكت-ەكونوميكالىق بايلانىسۋ» نىسانىندا ورنىقتىرا باستادىق.
قاتىستىق ءماندى بىلدىرەتىن جۇرناق دەپ اتالاتىن «-ي» ارقىلى ءسوز جاساۋ («ادەبي», «مادەني», «تاريحي» سياقتى) وسى باعىتتاعى كەيبىر قولدانىستاردى وڭايلاتاتىنداي بولىپ كورىنەدى. قازىردىڭ وزىندە «ادامي» (چەلوۆەچەسكي فاكتور – ادامي فاكتور) تۇلعاسى ءجيى كەزدەسەدى; «زاڭي» (يۋريديچەسكوە ليتسو – زاڭي تۇلعا) ۇلگىسى سيرەك تە بولسا قولدانىلا باستادى; بۇل كەيبىر جۇرناقتاردان ارىلۋعا, ءسوزدى قىسقا ءارى نۇسقا جازۋعا مۇمكىندىك بەردى. سوندىقتان وسى ۇلگىنى ورنىقتىرۋ ءۇشىن «يۋريديچەسكيدىڭ» زاڭ, زاڭگەرلىك, زاڭدى, زاڭدىق, زاڭدىلىق دەپ اۋدارىلاتىن نۇسقالارىن لينگۆيستيكالىق ساراپتامادان وتكىزىپ, «زاڭي» تۇلعاسىندا قولدانىلۋعا جاتاتىن بالامالارى عىلىمي تۇرعىدا دارالانىپ, تىزىمدەلۋى شارىت. ماسەلەنكي, «سوۆرەمەننىي» دەگەندى بۇرىنعىسىنشا «قازىرگى زامانعى» دەمەي, «زاماني» دەپ جازۋدى ۇسىنار ەدىك (مۇنىڭ ارادىك كەزدەسىپ قالاتىن «زاماناۋي» بالاماسىنداعى «-اۋي» جۇرناعى ءتىل تابيعاتىنا ۇيلەسپەيتىنى ءارى ايتىلۋى قيىنداۋ ەكەندىگى جونىندە پىكىرلەر جوق ەمەس. ونىڭ كوركەمسوز بەن كوسەمسوزدەگى سينونيمدىك قاتاردى مولايتۋ ءۇشىن بولماسا, تەرمين بولىپ ءسىڭىسۋى كۇماندى). جالپى بۇل باعىتتا دا تۇزىلەتىن اۋدارما سوزدەر سانى, ەگەر تۇبەگەيلەپ ىزدەنە قويساق, از بولماسا كەرەك. ءبىر عانا «كوليچەستۆو» ءسوزىن «سان» ۇلگىسىندە قالدىرا وتىرىپ, «كوليچەستۆەننىە» دەپ باستالاتىن سوزدەردىڭ تۇتاس ءبىر شوعىرىن «ساندىق» دەپ اۋدارماي, «ساني» دەپ قولدانساق, ءتىلدىڭ تابيعاتى دا, ءسوزدىڭ مازمۇنى مەن ماقساتى دا ەشبىر وزگەرمەيدى. سوندا: «كوليچەستۆەننىە ەدينيتسى-ساني بىرلىكتەر; كوليچەستۆەننايا يزمەنچيۆوست-ساني وزگەرگىشتىك, كوليچەستۆەننىي سوستاۆ-ساني قۇرام... بولىپ شىعادى; ءسويتىپ «ساني» دەگەنىمىز «كوليچەستۆەننىي» ەكەنىنە ەشبىر قازاق-ورىسىڭ داۋ ايتا المايتىن احۋال ورنايدى. ورايى كەلگەن سوڭ ايتا كەتكەن ءجون بولار: بىزدە «تسيفردى» دا «سان» دەپ جازۋ كەزدەسىپ قالادى. بۇعان «تسيفرعا» نەگىزدەلەتىن سوزدەردىڭ ءبارىن «تسيفر» كۇيىندە اۋدارىپ كەلە جاتىپ, كەنەت ساندىق دەرەكقور (تسيفروۆايا بازا داننىح), ساندىق ەسەپتەۋ ماشيناسى (تسيفروۆايا ۆىچيسليتەلنايا ماشينا), ساندىق جازبا (تسيفروۆايا زاپيس) ... دەپ «سەرۋەندەپ» كەتەتىن كەيبىر سوزدىك كىنالى. بۇل دا اۋدارماداعى ءارى-سارىلىكتىڭ, ورنىعىپ بولماعاندىقتىڭ ءبىر مىسالى (ادەتتە بالاما جاساۋعا كوپ قينالماي, ورىس سوزدەرىن ءوز ءتىلىنىڭ ىڭعايىنا بەيىمدەپ پايدالانا بەرەتىن قىرعىز تۋعانداردىڭ «تسيفردى» «ساناريپ» ء(سانارىپ) دەپ الىپ, قازىر جاپپاي سولاي قولدانا باستاعانى ءمالىم. مىسالى: «ەۋرازيسكيە تسيفروۆىە پلاتفورمى» قىرعىزشا: «ەۆرازيالىك ساناريپتيك پلاتفورمالار»).
كىرلەسۋ ەمەس, بىرلەسۋ. ءسوزدىڭ سىعىمتىسى (ۆىۆود), ياعني توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى مىناعان سايادى: ەگەر ءبىز مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن بۇدان دا جوعارى كوتەرىپ, ونى بۇكىل ەل حالقىنىڭ ورتاق تىلىنە اينالدىرۋ ماقساتىن شىنىمەن جۇزەگە اسىرامىز دەسەك, اۋدارماداعى اركەلكىلىكتى بولدىرماۋ شارالارىن ىسكە قوسقانىمىز ءجون. اۋدارما ارقىلى جۇزەگە اساتىن ءسوزجاسام پراكتيكاسىنا ناقتى قازاقي كوزقاراس كەرەك. قايتالاپ ايتساق, ۇلتتىق ءسوزجاسامنىڭ باستى شارىتى: ءبىر ءسوز – ءبىر بالاما قاعيداتى ورنىعۋعا ءتيىس جانە بۇل انا ءتىلىمىزدىڭ قوعامداعى ورنىن ودان ءارى ورنىقتىرۋ, دامىتۋ ءھام جەتىلدىرۋ رەفورماسىنىڭ ءبىر كىلتى بولعانى ءجون. اسا باي قازاق ءتىلىنىڭ بالامالىق تاجىريبەدە «بالالىق» كورسەتۋىنە بۇدان ءارى جول بەرۋگە بولمايدى.تەرمينكومنىڭ وكىلەتتىگى مەن قۇزىرەتىن كەڭەيتىپ, ونىڭ قوعامدىق نەگىزدەگى مارتەبەسىن تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن عىلىمي-شىعارماشىلىق ورتالىق دەڭگەيىنە كوتەرۋ ماسەلەسىن وڭتايلى شەشىپ, ءتىپتى قوعامدا كوپ ايتىلاتىن شارىتتى تۇردەگى ء«تىل پوليتسياسىنىڭ» تىزگىنىن دە تەرمينكومنىڭ قولىنا ۇستاتقاننان ۇتىلماسىمىز حاق. بىرلەسىپ شەشۋگە, ناقتى قورىتىندى جاساۋعا جول اشادى دەپ سانايتىن وسىناۋ وي-بولجامدارىمىزدى انا ءتىلىن ارداقتايتىن اعايىنعا الدىڭىزداعى جازبالار ارقىلى ءسال دە بولسا سەزدىرە الساق – نۇر ۇستىنە نۇر. ويتكەنى ءبىزدىڭ جاڭا رۋحتى حالقىمىزدىڭ بۇگىنگى باستان كەشىرىپ جاتقان ءداۋىرى – كىرلەسۋدىڭ ەمەس, بىرلەسۋدىڭ زامانى.
سەرىكقالي بايمەنشە,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى,
رەسەي اۋدارماشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
ماسكەۋ
