بەس رەت «ولگەن» ءال-باعدادي
اقش پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىنشا دايش جەتەكشىسىنىڭ كوزىن جويۋ وپەراتسياسى 26 قازان كۇنى كەشكە ۇيىمداستىرىلعان. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا وپەراتسياعا امەريكا اسكەرلەرىنىڭ 8 تىكۇشاعى قاتىسىپ, اسكەري شارا بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان. الدىمەن تەرروريست ورنالاسقان ءۇيدى ءبىر جارىم ساعات بويى اتقىلاعان تىكۇشاقتار كەرى قايتىپ, قايتا ورالعاندا الگى اۋماققا ارنايى جاساق جاۋىنگەرلەرىن جەتكىزگەن. بىراق, ءبارىبىر ءال-باعداديدى تىرىدەي قولعا تۇسىرە الماپتى. تەرروريست ءوزىن-ءوزى جارىپ جىبەرسە كەرەك. وپەراتسيا ءۇشىن امەريكا اسكەريلەرى تۇركيانىڭ اۋە كەڭىستىگىن قولدانعانى تۋرالى دەرەك بار. اقش پرەزيدەنتى «رەسەي, تۇركيا, يراك پەن سيرياعا العىس ايتامىن» دەپ وپەراتسيا كەزىندە رەسەيمەن جانە تۇركيامەن بايلانىستا بولعانىن مالىمدەدى. وپەراتسيادان سوڭ ءال-باعداديدىڭ دەنەسىن الىپ كەتكەن امەريكالىقتار, دنك زەرتتەۋىن جاساپ, مۇردەنىڭ تەرروريستىكى ەكەنىن انىقتاعان. وسىلايشا اقش اسكەريلەرى جاھانداعى تاعى ءبىر تەرروريستى ءولتىردى. 2011 جىلى امەريكالىقتار پاكىستان جەرىندە ءال-قايدا توبىنىڭ جەتەكشىسى ۋساما بەن لادەننىڭ كوزىن جويعان بولاتىن.
دايش تەررورلىق توبى جەتەكشىسىنىڭ ولتىرىلۋىنە بايلانىستى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءتۇرلى اقپاراتتار تاراپ كەلگەن بولاتىن. ونىڭ ولتىرىلگەنى جايلى العاش رەت 2015 جىلى ءال-ارابيا تەلەارناسى مالىمدەگەن ەدى. وندا تەرروريست اقش اۋە كۇشتەرىنىڭ يراك جەرىندەگى دايش نىساندارىن بومبالاۋى كەزىندە كوز جۇماعانى ايتىلعان. بىراق بۇل دەرەك دالەلدەنگەن جوق. كەيىن ءال-باعداديدىڭ اۋىر جارالانىپ, سونىڭ سالدارىنان ولگەنى, ۋلانىپ كوز جۇمعانى, اۋرۋدان قايتىس بولعانى جايلى دا دەرەكتەر تاراعان. 2017 جىلى رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ورىس اسكەري اۋە كۇشتەرىنىڭ سيريا جەرىندەگى تەرروريستىك توپتارعا شابۋىلى كەزىندە ءال-باعدادي ءولۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەگەنى بار. الايدا ونىڭ كوزى جويىلعانى جايلى بۇعان دەيىنگى بىردە-ءبىر دەرەك دالەلدەنبەگەن ەدى. ال تەرروريست بولسا 2014 جىلدان كەيىن تەك بيىلعى مامىردا عانا ۆيدەو ارقىلى جاقتاستارىنا ءوزىنىڭ امان ەكەنىن بىلدىرگەن بولاتىن. سودان دا بولسا كەرەك, ونىڭ ءولى-ءتىرى ەكەنىن بىلە الماي ءتۇرلى قاۋەسەت تاراتۋشىلار از بولماعان-دى. وسى جولى امەريكالىقتار تەرروريستىڭ كوزى جويىلعانىن «سالتاناتتى» تۇردە جاھانعا جار سالا حابارلادى.
پرەزيدەنتتەر ۇناتاتاتىن ءتاسىل
دۇنيەنى دۇرلىكتىرىپ جۇرگەن تەرروريستەرگە قارسى وپەراتسيالار ۇيىمداستىرۋ كەزىندە امەريكالىقتاردىڭ «شوۋ» جاساۋعا قۇمار ەكەنى بايقالىپ قالادى. اسىرەسە, تەررورلىق توپ جەتەكشىلەرىنىڭ كوزىن جويۋعا باعىتتالعان وپەراتسيالاردى اقش پرەزيدەنتتەرى تىكەلەي ەفيرلەردەن تاماشالايتىن ادەتتەرى بار. ءارى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى جۇرتتى ەلەڭدەتىپ قويادى. ودان سوڭ ارنايى مالىمدەمە جاسايدى. 2011 جىلى ۋساما بەن لادەننىڭ كوزىن قۇرتۋعا باعىتتالعان وپەراتسيادان سوڭ سول كەزدەگى اقش پرەزيدەنتى باراك وباما دا مالىمدەمە جاساعان ەدى. وسى جولى دونالد ترامپ الدىمەن twitter –گە «جاڭا عانا ۇلكەن ءبىر وقيعا بولدى» دەپ جازىپ, جۇرتتى ەلەڭدەتىپ قويدى دا ەرتەڭىندە ارنايى مالىمدەمە جاسادى. ءسويتىپ اسكەري وپەراتسيانىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ايتىپ بەردى. دەگەنمەن, CNN باستاعان بىرقاتار اقپارات قۇرالدارى تەرروريستىڭ كوزى جويىلعانىنا كۇمان كەلتىرمەگەنىمەن, وپەراتسيانىڭ ۇيىمداستىرىلۋ مەرزىمى مەن ناتيجەسىنىڭ جاريالانعان ءساتىن اقش-تاعى پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ الدىنداعى ايلا رەتىندە باعالاپ وتىر. ءتىپتى CNN ءتىلشىسى ستەفەن كوللينسون تەرروريستىڭ ءولتىرىلۋى ترامپقا ساياسي تۇرعىدا قولايلى بولعانىمەن, يمپيچمەنت ءۇشىن جۇرگىزىلىپ جاتقان تەكسەرۋلەرگە توقتاۋ بولا المايتىنىن جازدى. اۆتور ء«ال-باعدادي كەتتى, ال ساياسي تەكەتىرەس ەندى باستالدى» دەگەن كولەمدى ماقالا جازدى. وندا ترامپتى دەموكراتتاردىڭ قۇتتىقتاۋعا اسىقپاي وتىرعانىن, ويتكەنى ولار دا ۋساما بەن لادەننىڭ ءولىمىن باراك وباما قايتا سايلانۋ ءۇشىن پايدالانىپ كەتكەنىن ەسكە سالادى. «بەن لادەن ءولدى, General Motors ءتىرى» دەپ ايقايلاپ ەدى سول كەزدەگى ۆيتسە-پرەزيدەنت, 2020 جىلعى سايلاۋعا پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەر بولىپ تىركەلگەن دجو بايدەن» دەپ جازدى اۆتور. Fox News بولسا دەموكرات دجو بايدەننىڭ اسكەريلەردى عانا قۇتتىقتاعانىن, ترامپقا سيريادان اسكەردى شىعارماۋ تۋرالى كەڭەس ايتپاققا بەكىنگەنىن جازدى. ءارى ءال-باعداديدىڭ كوزىن جويۋ وپەراتسياسىن ء«ساتتى» دەپ باعالاعان. مۇنىڭ ءوزى اقش ماسس-مەدياسىنىڭ ءال-باعدادي ءولىمىن الداعى سايلاۋ الدىنداعى ساياسي تالاس-تارتىس ءۇشىن قازىردىڭ وزىندە پايدالانا باستاعانىن كورسەتىپ وتىر. CNN اق ءۇي باسشىسىنا ءتىس قايراپ جۇرگەنىن اڭعارتسا, Fox ترامپتى جاقتايتىنىن بايقاتىپ الدى. The New York Times بولسا ءال-باعداديدىڭ كوزىن قۇرتۋعا باعىتتالعان وپەراتسيا ترامپ سيريادان اقش اسكەرىن شىعارۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان سوڭ جەدەل ۇيىمداستىرىلعانىن جازدى. ياعني اسكەريلەر ءال-باعداديدەن ايىرىلىپ قالماۋ ءۇشىن بارىن سالسا كەرەك. باسىلىم ء«ال-باعداديدى جويۋ وپەراتسياسى ترامپتىڭ ارقاسىندا ەمەس, ترامپتىڭ ارەكەتتەرىنە قاراماستان جۇزەگە اسىرىلدى» دەپ جازدى. قالاي بولعاندا دا ءال-باعداديدىڭ كوزىن قۇرتۋ 2011 جىلعى اسكەري وپەراتسياعا قاي جاعىنان قاراستىرساڭىز دا قاتتى ۇقساپ تۇر.
وپەراتسياعا كۇمان كەلتىرۋشىلەر دە بار
ءال-باعداديدىڭ ولتىرىلۋىنە بايلانىستى كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى پىكىر ءبىلدىردى. كوبى ءال-باعداديدىڭ ولتىرىلگەنىمەن, تەرروريزممەن كۇرەس توقتامايتىنىن ايتقان. سويتە تۇرا وپەراتسياعا قاتىستى وزگەشە «پىكىر» بىلدىرگەندەر دە بولدى.
ۇلىبريتانيا پرەمەرى بوريس دجونسون twitter ارقىلى ء«ال-باعداديدىڭ ءولىمى تەرروريزممەن كۇرەستە ماڭىزدى ءسات, الايدا دايش-تىڭ جاماندىعىمەن كۇرەسىمىز ءالى بىتپەدى. دايش-تىڭ قانىشەرلىك, ۆارۆارلىق ارەكەتتەرىنىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ ءۇشىن كواليتسياداعى وداقتاستارىمىزبەن بىرگە جۇمىس ىستەي بەرەمىز» دەپ جازدى. ال فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون بولسا ءال-باعداديدىڭ ءولىمى دايش كە جاسالعان ۇلكەن سوققى ەكەنىن, بىراق توپتى قۇرتۋ جولىنداعى كەزەكتى قادامداردىڭ ءبىرى بولىپ قانا قالاتىنىن ايتتى. يراك بيلىگىندەگىلەر ءال-باعداديدىڭ سيريادا جاسىرىنىپ جۇرگەنىن انىقتاۋعا كومەكتەسكەندەرىن مالىمدەدى. يراك بيلىگى «بارلاۋ قىزمەتىمىز تەرروريست ءابۋ باكر ءال-باعداديدىڭ جاسىرىنعان جەرى سيريانىڭ يدليب پروۆينتسياسى ەكەنىن ناقتى انىقتاپ بەردى» دەدى. ال سيريانىڭ سولتۇستىگىندە اسكەري وپەراتسيا وتكىزىپ جاتقان تۇركيا ەلىنىڭ پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعان twitterدە «دايش تەررورلىق ۇيىمى جەتەكشىسىنىڭ كوزىن جويۋ وداقتاستارىمىزبەن بىرگە تەرروريزگە قارسى كۇرەسىمىزدىڭ ماڭىزدى ءبىر كەزەڭى بولدى. تۇركيا بۇعان دەيىن جاساپ كەلگەنىندەي, بۇدان كەيىن دە تەرروريزممەن كۇرەسكە ۇلەس قوسۋىن جالعاستىرا بەرەدى» دەپ جازدى. الايدا «№1 تەرروريستىڭ» ولتىرىلۋىنە قاتىستى كۇماندى پىكىر بىلدىرگەن مەملەكەتتەر دە بار. رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى, گەنەرال يگور كوناشەنكوۆ تەرروريستىڭ ولىمىنە قاتىستى ناقتى دالەل جوق ەكەنىن ايتقان. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا سەنبىدەن جەكسەنبىگە قاراعان ءتۇنى يدليب ماڭىندا اقش نەمەسە كواليتسيا كۇشتەرىنە قاتىستى ەشقانداي ۇشاق, تىكۇشاق شابۋىلى تىركەلمەگەن. ءارى رف قورعانىس مينيسترلىگىنە اقش تاراپىنان ەشقانداي ءوتىنىش نەمەسە قۇلاققاعىس جاسايتىنداي مالىمەت كەلمەگەن. سونىمەن قاتار دايش باسشىسىنىڭ ۇيىمنىڭ بىتىسپەس دۇشپانى «دجابحات ان-نۋسرا» توبى باقىلاۋدا ۇستايتىن ايماقتا جۇرگەنىنە دە ورىس گەنەرالى تاڭعالىپ وتىر. ال چەشەنستان پرەزيدەنتى رامزان قادىروۆ: ء«ابۋ باكر ءال-باعدادي تاعى ءولتىرىلدى مە؟ ەسىمە تاراس بۋلبانىڭ ۇلىنا ايتقان «سەنى ءوزىم تۋعىزدىم, ءوزىم ولتىرەمىن!» دەگەن ءسوزى ءتۇسىپ تۇرعانى. بەن لادەن ءولدى, ء«ال-كايدا» ءتىرى. ەگەر تەرروريستەردى «جاقسى» جانە «جامان» دەپ بولەتىن بولساق, ءال-باعداديدىڭ ءولىمى ەشتەڭە وزگەرتپەيدى. ەڭ باستىسى سيريانى دايش-تەن تولىق تازالاۋ عانا» دەپ مالىمدەدى. ءوز كەزەگىندە يران ۇكىمەتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ءالي رەبەي اتىشۋلى تەرروريستىڭ ءولىمى ۇيىم مەن تەرروريستىك يدەولوگياعا نۇكتە قويا المايتىنىن ايتتى. ول الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى «ماڭىزدى ەشتەڭە بولعان جوق, تەك وزدەرىڭ وسىرگەن تەرروريستىڭ عانا كوزىن قۇرتتىڭدار» دەگەن سىڭايدا مالىمدەمە جاسادى. قىسقاسى, ءال-باعداديدىڭ ولگەنىنە سەنەتىندەر دە, كۇمانمەن قارايتىندار دا بار.
