– اسا مارتەبەلى حانشايىم, ءسىزدىڭ وسى قاتەرلى اۋرۋمەن كۇرەس جولىنا تۇسۋىڭىزگە ۇلىڭىزدىڭ اق قان اۋرۋىنا شالدىعۋى سەبەپ بولعانىنان حاباردارمىز. حالىقارالىق وداقتىڭ جەتەكشىسى رەتىندە سىزگە الەم بويىنشا ونكولوگيالىق اۋرۋلار ماسەلەسىندەگى پروبلەمالار بەس ساۋساقتاي ايان. بۇگىندە وبىردان تونگەن قاۋىپ قانشالىقتى اۋىر؟ اڭگىمەنى وسى تاقىرىپتا وربىتسەك...
– ۇلىمنىڭ قاتەرلى دەرتكە ۇشىراۋى جانە ونى جەڭۋ جولىنداعى كۇرەس مەنى وسى جاۋاپكەرشىلىگى وتە اۋىر جولعا سالدى. 1997 جىلى 2 جاسار بالام لەيكەميامەن اۋىرعاندا يوردانيادا زامان مەن ۋاقىتتىڭ تالابىنا ساي كلينيكالار بولعانىمەن, ۇلىمدى ەمدەۋدە جاقسى ناتيجەگە جەتە المايتىنىمىزدى بىلدىك. سوندىقتان اقش پەن ۇلىبريتانياعا ساپار شەكتىك. قازىر بالامنىڭ جاسى 24-تە, ءالحامدۋللا, سىرقاتىنان جازىلىپ كەتتى. وسى جاعدايدان سوڭ ءوز ەلىمىزدە اۋرۋدى نەلىكتەن جەڭە المادىق دەپ ساۋال قويدىق. ال جوعارىداعى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنەن بايقاعانىمىز, وندا جوعارى دارەجەلى, حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن كلينيكا جۇمىسىن ۇيىمداستىراتىن بىلىكتى مەنەدجمەنت قالىپتاسقان ەكەن. سونىمەن يوردانياعا دا مەديتسينادا بىلىكتى مەنەدجمەنت كەرەكتىگىن ۇعىنىپ, سوعان ءمان بەرگەن ەدىك, از جىلدىڭ ىشىندە ءبىراز جەتىستىككە جەتتىك. ال الەمدە بۇل دەرتتىڭ قۇرساۋىنا تۇسكەندەر سانى وتە كوپ جانە جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. 2018 جىلى 18 ملن ادامعا جاڭادان وبىر دياگنوزى قويىلىپ, 9,6 ملن ادام وسى سىرقاتتان كوز جۇمعان. بۇل قانشاما رەسۋرس, قانداي اۋىر قايعى؟!
2018 جىلعى ونكواۋرۋلاردى سارالاي كەلگەندە قاي جىنىستىڭ ادامدارى دا وكپە, اسقازان, ىشەك, باۋىر وبىرىنا شالدىعاتىنى, ايەلدەردە جاتىر مويىنى, ەرلەردە قۋىق وبىرى كوبىرەك بولاتىنى انىقتالدى. نازار اۋداراتىن باستى ماسەلە – دۇنيە سالعانداردىڭ 70 پايىزىن ورتا جانە ورتادان تابىسى تومەن ەلدەردىڭ ازاماتتارى قۇرايدى ەكەن. ال جوعارى دامىعان مەملەكەتتەردە وبىردان كوز جۇمۋ سانى الدەقايدا تومەن.
حالىقارالىق وداق بارلىق ناۋقاستاردىڭ, مەيلى ول قاي ەلدىڭ, دامىعان با, دامۋشى ما, ءيا كەدەي مەملەكەتتىڭ ازاماتى ما, ءبارىبىر, ونكولوگيالىق اۋرۋدان ەمدەلۋدە بىردەي جەتىستىككە جەتىپ, اجال تىرناعىنان امان قالۋ ءۇشىن بىردەي مۇمكىندىكتەرگە جەتۋى جولىندا كۇرەسەدى, سول جولدا تەر توگىپ كەلەدى.
– ءوزىڭىز ايتقانداي, الپاۋىت ەلدەردىڭ وبىردى جەڭۋدەگى ناتيجەلەرى جوعارى. ال وزگە جۇرتقا وعان جەتۋ ءۇشىن قانداي قادامدار كەرەك؟
– وبىرعا قاتىستى كارتينا ءار ەلدە ارقالاي. سول سەبەپتى ءار مەملەكەتتىڭ ونىمەن كۇرەستە ءوز باعدارلاماسى بولۋى كەرەك. قازاقستاندا مۇنداي باعدارلاما جاسالعانىنا كوز جەتكىزدىك جانە اۋرۋدى ەرتە انىقتاۋ ءۇشىن تەگىن سكرينينگ وتكىزىلىپ, وعان مەملەكەت تاراپىنان 4 ملرد تەڭگە قاراجات بولىنەدى ەكەن. سوعان قاراماستان, قازاقستان مەن يوردانيا كورسەتكىشتەرى دەڭگەيلەس, 50 پايىزدىڭ ماڭايىندا. بۇل باتىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى ىسپەتتى اۋرۋدى جەڭۋدە جەتپەي جاتقان دۇنيەلەر بار دەگەن ءسوز. سونىڭ ەڭ نەگىزگىسى, حالىقتىڭ قۇلاعىنا دۇرىس اقپارات جەتىپ, وبىردىڭ جەڭۋگە بولاتىن دەرت ەكەنىن ۇعىنۋى. بۇل ءۇشىن اۋرۋدىڭ الدىن الىپ نەمەسە ەندى باستالىپ كەلە جاتقاندا تۇنشىقتىرۋ كەرەك. سوندىقتان تۇرعىندار جىلىنا ەڭ بولماعاندا ءبىر رەت دەنساۋلىقتارىنا ءمان بەرۋى, تەكسەرىلىپ تۇرۋى وتە ماڭىزدى. ال قازاقستاندا مۇنداي جاعداي جاسالعان, ازاماتتار تەگىن سكرينيگتەن وتە الادى. سامميتتە الەمدە وبىردى ساپالى تۇردە ەرتە دياگنوستيكالاۋ, ازاماتتاردىڭ ەمدەلۋىنە جۇمسالاتىن قارجىلىق شىعىنداردى باقىلاۋ, نەعۇرلىم حالىقتىڭ كوپ بولىگىن تەكسەرۋدەن وتكىزۋدى قامتۋ جايىندا كوپتەگەن كەلەلى ويلار ايتىلدى, ماسەلەلەر كوتەرىلدى.
– وبىردى باقىلاۋ جونىندەگى حالىقارالىق وداققا مۇشەلىككە كىرۋدىڭ بەلگىلى ءبىر تالاپتارى بار ما؟
– وبىردى باقىلاۋ جونىندەگى حالىقارالىق وداق (UICC) الەم بويىنشا وسى اۋرۋمەن كۇرەسەتىن حالىقارالىق ۇيىم. نەگىزى 1993 جىلى جەنەۆادا قالانعان وداقتىڭ قازىرگى تاڭدا 170 مەملەكەتتەن 1100 مۇشە ۇيىمدارى بار. ولاردىڭ قاتارىندا كوپتەگەن كلينيكالار, ۇكىمەتتىك ۇيىمدار, ازاماتتىق قوعام, ەمدەۋ مەكەمەلەرىن كورۋگە بولادى. ءبىز ولاردىڭ بارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس قۇرىپ, جەر پلانەتاسى جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن پروبلەمالارعا اۋدارىپ, وبىردى جەڭۋ جولىنداعى كۇرەستىڭ ادىلەتتى ءارى ساپالى جۇرۋىنە مۇددەلىلىك تانىتامىز. وداقتىڭ بۇۇ-دا كەڭەسشىلىك مارتەبەسى بار.
سونىمەن بىرگە ءبىز ددسۇ-مەن جانە وبىردى زەرتتەۋ جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكپەن, ماگاتە-مەن, بۇۇ-نىڭ ەسىرتكى جانە قىلمىس جونىندەگى باسقارماسىمەن تىعىز بايلانىس ورناتقانبىز.
ءبىز الەم كوشباسشىلارىنا ەگەر ەلىڭىزدە وبىرمەن كۇرەستە ناقتى جوسپار, باعدارلاما بولماسا, كلينيكالار حالىقارالىق ستاندارتتارمەن ەمدەي الماسا, ونى ۇيىمداستىرا بىلەتىن مەنەدجمەنت قۇرماساڭىز جاقسى ناتيجە مەن كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋگە ۇمىتتەنبەڭىز دەيمىز.
وداقتىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە مەن كوپتەگەن ەلدەرگە, ونىڭ ىشىندە باقۋاتتى, ورتا دەڭگەيدەگى جانە ودان دا تومەن مەملەكەتتەرگە باردىم. ارينە, قاتەرلى اۋرۋمەن كۇرەسۋگە قاراجات كەرەك. بۇل از قاراجات ەمەس. ەگەر يوردانيانىڭ مىسالىندا ايتار بولسام, ءبىزدىڭ ەلدە وبىرمەن كۇرەستە جاقسى ناتيجەلەر بەرەتىن JCI ستاندارتى بويىنشا اككرەديتاتسيا جاسالدى. ال قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان بىرتانوۆپەن اڭگىمەلەسكەنىمدە, ەلدەگى بىرقاتار كلينيكالاردىڭ وسى ستاندارتتى يەلەنگەنىن ايتتى. ەندى ەلدەگى ونكوورتالىقتاردىڭ وسى ستاندارتتاردى الۋىنا كۇش سالۋ كەرەك. بۇل – اۋرۋدى جەڭۋدىڭ كەپىلى دەر ەدىم.
