ىرگەدەن ىندەتىپ ەنگەن جاۋدىڭ سان جاعىنان باسىم ەكەندىگىن باعامداعان سالقام جاڭگىر حان تۇتاس ەلگە ساۋىن ايتىپ, كومەك شاقىردى. وربۇلاققا وي مەن قىردان قازاق قوسىندارى اتتاندى. جاڭگىر اسكەرىنە كومەككە كەلىپ سوعىسقان باتىرلار قاتارىندا شاپىراشتى قاراساي, ارعىن اعىنتاي, الشىن جيەمبەت, قاڭلى ساربۇق, نايمان كوكسەرەك, دۋلات جانسىعۇل, سۋان ەلتىندى بولعان دەگەن دەرەك بار. وربۇلاق شايقاسىندا ات ۇستىندە اتوي سالعان قازاق اسكەرى العاش رەت بەكىنىس شەبىن قۇرىپ, جەردەگى قورعانىسقا كوشتى. جاڭگىر حان اسكەرى تەرەڭ ور قازىپ, ەكپىندەي ەنتەلەگەن جاۋ قولىنىڭ العاشقى لەگىن وماقاسا قۇلاتىپ, وت پەن وققا بوكتىرگەن ەكەن. قول سانىنىڭ باسىمدىعىنا سەنگەن قوڭتايشى وربۇلاق شايقاسىندا وڭباي سوققى الىپ, كەرى شەگىنۋگە ءماجبۇر بولعان. ۇرىس دالاسىنداعى جاڭگىر باتىردىڭ قوسىنىنا سامارقاننان سۋىت جەتكەن ءجالاڭتوس ءباھادۇر باستاعان 20 مىڭ قول قوسىلىپ, جاۋدىڭ ساعىن سىندىرعان العاشقى جەڭىس تۋى كوتەرىلدى.
وربۇلاق شايقاسىنداعى جاڭگىر حاننىڭ سوعىس تاكتيكاسى جايىندا ورىس تاريحشىسى ي. لەۆشين «ول اشىق شايقاستان قاشىپ, ازداعان ادامدارىنىڭ ءبىر بولىگىن ەكى تاۋدىڭ اراسىمەن سايعا ورنالاستىردى. ولار جەردى تەرەڭ ەتىپ قازىپ, بيىك قورعان دۋالىن جاسادى, ال جاۋىنگەرلەردىڭ ەكىنشى بولىگى تاۋدىڭ ارعى جاعىندا تىعىلىپ وتىردى. جوڭعارلار قورعانعا تاياپ كەلىپ, وعان شابۋىل جاسادى. كوپ ادامىنان ايىرىلعان سوڭ, ولاردى قورشاپ الۋعا الاڭنىڭ تارلىعى مۇمكىندىك بەرمەدى.
سول كەزدە جاڭگىر ولاردىڭ تۋ سىرتىنان شابۋىلدادى» دەپ جازعان ەكەن ءوز ەستەلىكتەرىندە. ال توبىل اسكەري بەكىنىسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى گريگوري يلين مەن كۋچەمبەردەيكو كۋچەەۆتىڭ كۇندەلىكتەرىندە باتىر قونتايشىنىڭ بەلجايلاۋداعى ورداسىنا بارعانى جايلى ايتىلادى. ورىس ەلشىلەرى قوڭتايشىنىڭ وربۇلاق شايقاسىنداعى جەڭىلىستەن كەيىن التى اي بويى وردادان شىقپاي جاتىپ العانىن, بۇلاردى ونىڭ ايەلى قابىلداعانى جايىندا جازبا قالدىرعان.
–1643 جىلعى بۇل سوعىس – ەرەكشە سوعىس. قازاق قازاق بولعالى ور قازىپ, وقپانا جاساپ بۇلاي شايقاسقان ەمەس. ورىن العان جاعدايعا بايلانىستى قازاق قولباسشىلارى تىڭ ادىستەردى ويلاپ تاپقان. جەردىڭ ىڭعايىنا قاراي اسكەري تاسىلدەردى قولدانسا سانى وزدەرىنەن ونداعان ەسە كوپ جاۋ جاساقتارىن توسقاۋىلداۋعا بولاتىنىن ءىس جۇزىندە كورسەتكەن. «جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن بابالارىمىز حالىق ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن. سونىمەن قاتار وربۇلاق جەڭىسى – باۋىرمالدىق پەن سەنىمنىڭ ۇلى كۇشىنىڭ كورىنىسى. قازاقتار قالماق جاساعىندا 50 مىڭ ادام بار ەكەنىن وتە جاقسى ءبىلدى. بىراق ەشكىم جان ساۋعالاپ ىققان جوق. بارلىعى ءبىر بايلامعا توقتادى, ءبىر ماقساتقا تاس ءتۇيىن بەكىدى, – دەيدى جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى.
كۇنى كەشە تالدىقورعان قالاسىنىڭ اتشابارىندا وربۇلاق شايقاسىنىڭ تاريحي قويىلىمى قايتا ساحنالاندى. 1500 كورەرمەنگە كوزايىم بولعان كورىنىس العاش رەت 2015 جىلى قويىلىپ, جۇرتتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزعان ەدى. ال بيىلعى قويىلىم ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى نەگىزىندە التىن وردا مەملەكەتىنىڭ 750 جىلدىعى قارساڭىندا جۇزەگە استى.
...ءاپ-ساتتە شايقاس الاڭىنا اينالعان اتشاباردا قازاق پەن جوڭعار اسكەرىنىڭ كەسكىلەسكەن ۇرىسى ءجۇرىپ جاتتى. مىڭعا جۋىق ادامنىڭ كونە زامانعى ساۋىت-سايمان كيىپ, جاراق اسىنىپ اتوي سالعانى كورەرمەندى رۋحتاندىردى. جۇرتتىڭ ءتىل ۇشىندا «بۇل ءبىر تاريحي كينوعا لايىق قويىلىم ەكەن...» دەگەن وي كەتتى. شىنىندا, وربۇلاق شايقاسىنداعى قازاق باتىرلارىنىڭ ەرلىگى باتىس ەلى جىر قىلىپ ايتاتىن «300 سپارتاندىقتاردىڭ» ەرلىگىنەن ەش كەم ەمەس ەكەنى انىق, ودان قالدى ورىس تاريحىنداعى «بورودينو», «كۋليكوۆو» ۇرىستارىمەن بىرگە اسپەتتەيتىن ۇلتتىق قۇندىلىققا اينالۋى ءتيىس.
– قازاقتىڭ جەرىن جاۋعا بەرمەگەن اتا-بابالارىمىزدىڭ ەرلىگىن كوز الدىمىزدان وتكىزىپ كوردىك. بۇل تاريحي جەڭىسكە ارنالعان قويىلىم وسىمەن ەكىنشى رەت ساحنالانىپ وتىر. وعان اكتەر, كاسكادەرلەرمەن قوسا العاندا بارلىعى 1500 ادام قاتىستى. بابالار جەڭىسى ۇلىقتالىپ, ۇلت بىرلىگىن ايعاقتايتىن شارانىڭ ءمان-ماعىناسى تەرەڭ. رەسەيدە ماسكەۋدىڭ جانىندا بولعان بورودينو شايقاسىن ءجيى قايتالاپ كورسەتەدى. ەۋروپادا بولعان ۆاتەرلەو شايقاسىنا دا ارنايى قويىلىم ۇيىمداستىرىلادى. وعان تۋريستەر ارنايى بارادى. ءبىز نەگە قازاقتىڭ وسىنداي باتىر بولعان كەزدەرىن كورسەتپەيمىز؟ وسى نيەتتەن تۋعان جوبانى قولدادىق. بۇل قويىلىم جاستارعا ۇلگى بولادى. ەرلىكتى ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ونى ءبىلىپ, ماقتانىپ, بالالارعا ۇيرەتۋىمىز كەرەك, – دەيدى الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆ.
الماتى وبلىسى
