بۇل ويماقتاي ويلار البىرت شاقتىڭ ەمەس, ابزال جاستىڭ جەمىسى. ۇزاق جازىلدى. ۇزاعىنان جارىلقاسا يگى... اللا بۇيىرتسا, ءالى دە جازىلا بەرمەك. ءبىر پاراسىن ەلدىڭ سۇيىكتى گازەتى “ەگەمەنگە” ۇسىنۋدى ءجون كوردىم. ۇيالى ۇجىمنىڭ زيالى وقىرمانىنىڭ قاجەتىنە جاراپ جاتسا, بۇل تاراپتاعى ەككەن تۇقىمىم مەن تىككەن شىبىعىمنىڭ زايا كەتپەگەنى...
اۆتور.
يمان پايعامبارىمىز راسۋلۋللا س.ع.س. حاديستەرىنىڭ بىرىندە: “كەل, بىزبەن بىرگە وتىر. يمان حاقىندا سۇحباتتاسالىق...” دەگەن ءسوز بار ادامنىڭ ءار باسقان قادامىنا يمان تارازى. قارعىستىڭ جامانى “يمانسىز”. جان – يمان ۇياسى. ءتان – ونىڭ ەسىگى. ابىل مەن قابىل اداماتا ۇلدارى بولسا, ادال مەن ءادىل – يمان پەرزەنتتەرى. مۇنىمەن قوسا يماننىڭ يبا مەن ۇيات دەگەن ۇعىمدارى بار ەكەنىن دە ەستەن شىعارماعان ابزال. بازار نارقى سياقتى ادام پارقىنىڭ دا ارقالاي بولماعى يماندىلىق ولشەمىنە سايادى. جاقسىلار نەگە سىرلاسۋعا دىلگىر, سۇحباتتاسۋعا قۇمار؟ جاماندار نەگە وركوكىرەك, ءوزىمشىل؟ مال الاسىنىڭ سىرتىندا بولۋى بەسەنەدەن بەلگىلى, ال ادام الاسىنىڭ ىشتە جاسىرىن جاتۋى قالاي؟ ەكەۋى دە تەك ۇرىققا, تەككە تيەسىلى بولعانى ما؟ سوندا تاربيە تانۋ, عيبرات الۋ قايدا قالماقشى؟ كەز كەلگەن ادام ءوزىن-ءوزى يمان تارازىسىنا سالىپ ولشەي الا ما؟ كوڭىلدىڭ تەزى, جۇرەكتىڭ كوزى دەگەندى قالاي ۇعىنساق كەرەك؟ ءيا, يمان يەسى وسىنىڭ بارىنە جاۋاپ ىزدەيدى. ەڭ اۋەلى وزىنەن, ودان قالسا, وزگەدەن!.. سۇراق بەلگىسى يماننىڭ تولىق بولماعىنىڭ ءۇش شارتى بار ەكەن. ولار: اينىمايتىن, تۋرا, بەرىك سەنىمدە بولۋ; ادامدارمەن جاقسى قارىم قاتىناسقا ۇمتىلۋ; ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تاربيەلەۋى, ياعني, عيبادات پەن كىشىپەيىلدىككە بەيىم بولۋى. ءبىرىنشى شارت ەڭ الدىمەن ادامنىڭ وزىنە قاجەت. ەكىنشى شارت ءوز سىيىڭ مەن وزگەنى سىيلاي ءبىلۋ قاسيەتىڭە قاتىستى. ءۇشىنشى شارت, اسىرەسە, ۇلكەندەرگە تيەسىلى. كەز كەلگەن ادام ءوزىن ءوزى تاربيەلەي الا ما؟ قاسيەت قاندا, قاسىرەت قانىپەزەرلىكتە جاتسا قايتەمىز؟ الدىڭعىسى تەككە تەلىنىپ, كەيىنگىسى جەتەسىزدىككە جەگىلىپ, قارا جول قايرىلماستاي قاق ايرىلىپ كەتسە, تاربيە ءتالىمى قايدا قالماقشى؟ ۇيات عيبادات كيەلى جاي, قاسيەت مەكەنى. تەكتىلىك توركىنىندە كىشىپەيىلدىلىك جاتادى. مومىن (مۋمين) ۇعىمىن قايمانا قازاق ءوز كەرەگىنشە قارابايىرلاندىرىپ العانى بولماسا, مۇسىلماندىق تۇسىنىگىندە ولار يماندىلىق يشاراسىنا يە. ال يماندىلىق داراعى, از كەم ەمەس, الپىستان اسا بۇتاقتان تۇرادى. ابايلاڭىز, ول ءسىزدىڭ اعزاڭىزداعى الپىس ەكى تامىرىڭىز بولىپ جۇرمەسىن... اللا تاعالا مەن ونىڭ پەندەلەرى الدىندا ۇيالۋ وسى بۇتاقتاردىڭ تەك بىرەۋى عانا ەكەنىن ەسكەرسەك, اباي ايتپاقشى, كەمەل ادام بولۋ مارتەبەسى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە مە؟ اللا تاعالانىڭ پەرىشتەلەرىنە: “جۇرەگىندە زاررەدەي يمانى بار ادامدى توزاقتان ازات ەت!” دەپ ءامىر بەرۋىندە كەڭپەيىلدىلىك پەن كەشىرىمدىلىكتىڭ شىنايى ۇلگىسى جاتقان جوق پا؟! جەر باسىپ جۇرگەن پەندە! وسىدان كەيىن ەندى سىزگە نە كەرەك؟ تاعىلىم ساحابالاردىڭ ءبىرى پايعامبارىمىزدان: “ەي, راسۋلۋللا, قايسى قاسيەتتەر يسلامدا ەڭ ۇلگى ءھام قادىرلى سانالادى؟” دەپ سۇراعاندا: “اش ارىققا تاعام بەرگەنىڭ, تانيتىن مەن تانىمايتىنعا سالەم بەرگەنىڭ”, دەگەن جاۋاپ الادى. حاديستە بۇعان قوسا: ء“وزىڭ تويا جەپ, كورشىڭ اش-جالاڭاش وتىرسا, اللا الدىندا دا, ادام الدىندا دا كۇناعا باتقانىڭ”, دەگەن ءسوز بار. ءبىزدىڭ قازاقى ورتادا بۇعان كەرىسىنشە “تانىماستى سىيلاماس” دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. بۇل نە, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىز بە, الدە يسلامي يباعا يسىنە الماعانىمىز با؟ جارايدى, بۇرىنعىنى بۇرىنعى دەلىك, قازىرگى قازاق قانداي؟ ارامىزدا, قۇدايىن بىلاي قويعاندا, اكەسىن تانىماي بارا جاتقاندار از با؟ قۇلقىن مەشىتكە ەمەس مەشكەيلىككە, اش-ارىققا ەمەس اشكوزدىككە, دارحاندىققا ەمەس داڭعويلىققا جەڭدىرگەندەردىڭ الگىندەگىدەي اتالى سوزگە, باتالى بايلامعا قۇلاق اسپاۋى قالاي؟ “قۇدايدان قورىقپاعاننان قورىق”, دەگەندى قازاق وزىنە ەمەي كىمگە ايتقان؟ الدە: “ايتىپ ىستەگەن ۇرلىقتىڭ ايىبى جوق” پا؟ جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ قازاعى! ايتشى, سەن وسى كىمسىڭ؟ حاديس جانە حالىق “تۇسكە دەيىن حالىقپەن بول. تۇستەن كەيىن حاقپەن بول”, دەيدى يمام بۇحاري ءحاديسى. ال قازەكەمدە: “حالىق – حاقتىڭ جەردەگى اتى”, دەگەن ءسوز بار ەمەس پە. ەندەشە, يماممەن يماندىلىق جاعىنان ۇندەس ەكەنبىز اۋ! تەك, ايتەۋىر, ءسوز جۇزىندە عانا بولىپ جۇرمەگەي... ءارى ءسارى تۇيەقۇسقا: “قاناتىڭ بار عوي, ۇشساڭشى؟” دەسە: “مەن تۇيەمىن”, دەيتىن كورىنەدى. “ە, ەندەشە جاقسى بولدى, ارقاڭا جۇك ارتايىق”, دەسە: “مەن قۇسپىن”, دەپ كەرگيدى ەكەن. سول ايتقانداي, بىزدە نەبىر كەرجالقاۋلار بار اۋ... ءتىپتى, وسى تۇيەقۇسىڭىز تۇلابويىمەن قازاق دەگەن حالىقتىڭ مەنتاليتەتىن مەڭزەي مە, قالاي؟.. مىڭ جىلدىق ارمان كونستانتين پاۋستوۆسكي ايتادى: “انا ءتىلىن ۇمىتقان ادام وتانعا اسا قاۋىپتى”, دەپ. مەن ايتامىن: “سول اسا قاۋىپتى ادامداردىڭ قانشاسى قازاققا تيەسىلى قارا قازاننىڭ قۇلاعىن ۇستاپ وتىر؟” دەپ. داناگوي مەن دامەگوي ەشكىمنىڭ دە اقىماق بولعىسى جوق. الايدا اقىل ايتقاننىڭ ءبارى اسىپ تۋعان اقىلمان ەمەس. جۇرتتىڭ كوبى جاسىرىپ ايتقاندى قايدام, اسىرىپ ايتقانىڭا كادىمگىدەي سەنەدى. دۇرىسى, ءوزىن سەندىرەدى. ءبىر ەمەس, ەكى ەمەس, كۇنىنە ءالدەنەشە مارتە ماقتاي بەرگەن سوڭ سەزىمنەن سەرگەكتىك قاشادى, ۇياتتى ۇيقى باسادى. وسىدان كەلىپ دانىشاندىقتان دامەگويلەر داناگويدىڭ شەكپەنىن كيىپ, شەنىن تاعىپ ءشىرەنىپ شىعا كەلەدى. ءار دامەگويدىڭ جانىندا ون-ونداپ جاعىمپاز جاندايشاپتار جۇرەدى. بىرەۋىنىڭ نىسپىسى: ء“لابباي, تاقسىر!”, ەكىنشىسىنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى: “قۇپ بولادى!”. ودان كەيىنگىلەرى: “قۇلدىق, جانتىق, تانتىق...” بولىپ كەتە بەرەدى. دامەگويلەر كوبەيگەن سايىن انادان اردا تۋعان دارا دانانىڭ كۇنى قاراڭ. ءوزىن ادامعا دا, قوعامعا دا كەرەكسىز سەزىنەتىن جاننىڭ قاسىرەتىن قۇدايىم ەش پەندەسىنە ەنشى ەتپەي اق قويسىن. جاراتىلىس اللا تاعالا يماندى جاراتقاندا, يمان: “يا, پارۋاردىگەر, ماعان ءال دارمەن, كۇش-قۋات بەرە گور؟” دەيدى. سوندا قۇدىرەت يەسى وعان نۇرلى كەسكىن, سۇلۋ سيپات, ءارلى ادەپپەن قوسا كۇش قۋات سىيلايدى. “اللا تاعالا كۇپىردى جاراتقاندا, ول دا: “يا, پارۋاردىگەر, ماعان دا كۇش-قۋات دارىتا گور؟” دەپ جالبارىنادى. جاراتۋشى كۇپىردىڭ پەيىل-پيعىلىنا لايىق وعان جارامسىز ق ۇلىق پەن جاعىمسىز باقاستىقتى بۇيىرتادى. حاديس شارىپتەگىدەي: “پەيىلى تار, ءىشى ھارام ادامعا پەيىشتە ورىن جوق”, بولۋى وسىدان. عاقليا ساقىلىق پەن ىزگىلىك سارالىق پەن دارالىقتىڭ ءسانى مەن ساۋلەتى. دۇنيەنىڭ داۋلەتى دە, ادامزاتتىڭ اۋلەتى دە ونىڭ جانىنا جاقىن, ماڭىنا جۋىق. نازىم جولدارىمەن ونى بىلاي بايانداۋعا بولادى: “كەزگەنىممەن بارشا دۇنيە باقتارىن, ساقىلىققا ساي سياپات تاپپادىم”. نەمەسە: “دۇشپانىڭنىڭ ساقىلىقپەن مىسىن باس, ول دا, بالكىم, ساعان ۋىن ۇسىنباس”. امانات ادامنىڭ ون ەكى مۇشەسىنىڭ ءبارى دەرلىك اللا تاراپىنان امانات ارقالانعان. كوز اماناتى شاريعات رۇقسات ەتكەن نارسەلەرگە عانا قاراپ, شاريعات قوش كورمەگەن نارسەلەردى نازارعا الماۋدى قالايدى. قۇلاق اماناتى جاعىمسىز, ورەسكەل, عايبات سوزدەردى ەستىگەن كۇندە دە قاپەرگە الماۋدى ۇسىنادى. ءتىل اماناتى ءادىلى مەن اقيقاتىن ايتپاق, شىن سويلەمەك كەرەك ەكەنىن العا تارتىپ, وتىرىك, وسەك, الىپقاشتى اڭگىمەلەردەن اۋلاق بولۋدى نىساناعا الادى. قول اماناتى دۇنيەنىڭ الدامشى بايلىعىنا, جالعاننىڭ جاساندى جىلتىراعىنا الدانباۋدى, وزگەنىڭ مۇلكى مەن زاتىنا سۇقتانباۋدى, سۇعاناقتىق جاساماۋدى جاقتايدى. ال اياق اماناتى دۇرىس جولدان بۇرىس كەتىپ, قيا باسپاۋدى, كەرىسىنشە, قايىرلى, مەيىرلى ىسكە كوبىرەك قادام جاساۋدى ماقۇل كورەدى. ماقساتتى ادام ادال بولىپ, جاقسى ات قالدىرامىن دەسە, اماناتقا قيانات قىلماعانى ابزال. مۇنداي ادام اللا نۇرىنىڭ اياسىندا العىسقا بولەنەدى, شاراپات-شافقاتقا كەنەلەدى. وي حالىقتى قۇل دەمە. ول اللانىڭ ەسىمى. ايەلدى كۇڭ دەمە. ول – الەمنىڭ بەسىگى! قوزعاۋشى كۇش سانا مەن رۋح بىرىككەندە عانا ادام بويىندا ار مەن وجدان ويانىپ, ەرلىك پەن ورلىك ورە تۇرەگەلەدى! توبەت پەن تابەت قازاقتا: “ارام جەگەن توبەتتەي”, دەگەن ءسوز تىركەسى بار.قازىرگى جەمقورلار مەن جالماۋىزدار تۇپ-تۋرا سونىڭ ءوزى. ءسىرا, توبەدەي ەتتى جۇمىرىنا جۇق كورمەي جۇتا بەرگەن سوڭ سولاي اتالىپ كەتكەن بولار. ءيا, يت ازعىنى توبەت. بالا كەزىمىزدە كۇشالا جەپ ولگەن ولاردىڭ تالايىن كورگەنبىز. ينە جۇتىپ يرەلەڭدەي بۇگىلىپ, قيرالاڭداي قيسايىپ, قينالا جان تاپسىرعاندارى دا از بولماعان. سونىڭ ءبارى تابەتىن تىيا الماعان توبەتتىڭ كەسىرى مەن كەساپاتى. تابەت, توبەت...قىزىق ەكەن... تاماق جانە قاباق قوناققا تاماعىڭنان بۇرىن قاباعىڭدى بەر. ىرىسىڭدى ءىشىپ-توكپەيدى, ىدىسىڭدى سىندىرىپ كەتپەيدى. “قىرىقتىڭ ءبىرى قىزىر”. بوساعا اتتاعان ادامنىڭ اياعى جەردە, كوزى توردە. قىزىرىڭنان قۇزىرىڭدى اياما. ۇرەي ۇرەي – ۇكى كوزدى قورقىنىشتىڭ ەكى اياقتى ەلەسى. ەسى-دەرتىن ەلەس تورىعان جان ەسىگىنە قىرىق ق ۇلىپ سالسا دا تىنىش ۇيىقتاي المايدى. ولگەندە عانا بولماسا... مەڭزەۋ التى بىردەي ساحابا: ءابۋزار عاففاري, سالمان فارسي, اككاشا ابدوللا, يبن ماقسۇت, ءابۋ دارداح جانە اكلاما حازىرەت مۇحاممەد پايعامباردىڭ قۇزىرىنا باس سۇققاندا, ول كىسى كوڭىلسىز وتىر ەكەن. “ەي, راسۋلۋللا, دەيدى ولار, كوڭىلىڭىز سىنىق سياقتى, سەبەبىن ايتپايسىز با؟”. سوندا پايعامبارىمىز: “ساحابالارىمنىڭ ءبىرازى شاريعاتقا نيەت قويعانىمەن, جاماعاتتىڭ جاعدايىنان بەيحابار. كوپشىلىكتىڭ نامازىنا بۇل نۇقسان كەلتىرمەس پە ەكەن دەپ ۋايىمداپ وتىرمىن”, دەگەن ەكەن. اللا ەلشىسىنە ءتان وسىناۋ جۇمساق جۇرەك, ىزگى نيەت, كولپار كوڭىل, قامقور قاسيەت مۇقىم مۇسىلمان قاۋىمىن بىلاي قويعاندا, ەل بيلىگىندەگى ازاماتتاردىڭ ىلعي دا ەسىندە جۇرسە, ار ۇياتتارىنا نۇقسان كەلمەس ەدى اۋ دەيسىڭ... ءبىزدىڭ قازاق قازاقتى سوزگە ۇيىتۋ قيىن, ويتكەنى ءوزى دە قاراسوزدەن قامىر يلەيدى. قازاقتى جونگە سالۋ قيىن, ويتكەنى ءور كەۋدەسىندەگى ء“وزىم بىلەمى” نە كەرى تارتادى, نە كەجىر كەششەلەنەدى. قازاق ماقتاعاندى ماقۇل كورەدى, ويتكەنى ولار كەشەگى ماڭعاز باسىپ, ماقپال ىشىك جامىلعان, ماقال ءماتەلىن اۋزىنان سۋشا اعىزعان ابىز اتالاردىڭ ۇرپاقتارى. جان ازىعى باس بار جەردە مي بولادى. مي اقىلدىڭ ۇيشىگى. جۇرەك بار جەردە كوز دە (“جۇرەكتىڭ كوزى اشىلسا...”), ءسوز دە, سەزىك تە, تۇيسىك تە بولادى. اسقازان بار جەردە بويعا قۋات, تانگە تابەت بار. ال, بىراق, جان ازىعىنىڭ جاراتىلىسى بولەك قوي!.. ءبىرى كەم دۇنيە قازاققا ايتۋ وڭاي, سويلەۋ پارىز. “ىسكە مەشەل, سوزگە شەشەن” دەپ ونى ءاۋ باستان ءوزى ايتىپ قويعان. ايتۋدىڭ وپ وڭاي ەكەندىگى وسىدان اق كورىنىپ تۇرعان جوق پا؟ جاڭا ءسوز تىركەستەرى “راحىمسىز جىرتقىشتان, ادىلەتسىز اكىمنەن, ۇياتسىز ۇرعاشىدان ساقتان”, دەگەن ەكەن ەجەلگىلەر. ەندى ءبىز وعان: “تويىمسىز توعىشاردان, توباسىز توڭمويىننان, جەتەسىز جەمقوردان, دۇمبىلەز دۇنيەقوڭىزدان, قايىرىمسىز قالتالىدان, بەيوپا بايدان, بەيداۋا بيشىكەشتەن ساقتان...” دەگەن سۇيكىمسىز سوزدەردى قوسۋعا ءماجبۇرمىز. ءتىل “تۇركى تىلدەرىنىڭ ىشىندە قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى زور. دۇنيەگە “ديۋان” ءداۋىرىن الىپ كەلگەن شاعاتاي, نەمەسە وسمان ادەبيەتى سياقتى, قازاق ءتىلى دە وركەنيەتتىڭ الدىڭعى كوشىنە شىعادى”. مۇنى زاكي ءۋاليدي ءوز “ەستەلىكتەرىنىڭ” ەكىنشى كىتابىندا ايتىپ كەتىپتى. اۋىزى دۋالى, ءسوزى ءۋالى ءۋاليديدىڭ ايتقانىنا سەنسەك, ءۇمىتىمىز ءالى الدا ەكەن, سەنىمىمىز قولدا ەكەن. اتا-بابامىزدىڭ قارعىسى اتپاسىن دەسەك, قازاقپىن دەگەن قالىڭ جۇرت ءتىل اماناتىنا قىلداي قيانات جاسامايتىن شىعار اۋ! ال اماناتقا قيانات – جاماناتتىڭ ەڭ قيامپۇرىسى! “باسقا پالە تىلدەن” باياعىدا التى قىردىڭ ارجاعىنان, التى اۋىلدىڭ ايماعىنان ات شالدىرىپ, ارنايى كەلىپ ءسوز ايتىپ, كوز سالىپ جۇرگەن جىگىتكە قىز بىلاي دەپ شارت قويىپتى. ءبىرىنشى شارتىم وتىممەن كىرىپ, ك ۇلىممەن شىعاسىڭ; ەكىنشى شارتىم تىلىڭنەن بەزەسىڭ, دىنىڭنەن شىعاسىڭ; ءۇشىنشى شارتىم وسى ايتقانىمنىڭ ءبارىن بۇگىننەن باستايسىڭ! ء“اپ” دەگەنشە قىزدىڭ الما موينىن جىگىتتىڭ الداسپانى قيىپ ءتۇسىپتى. “باسقا پالە تىلدەن” دەگەن وسى! سالىستىرۋ سوناۋ ەرتە زاماندا-اق يبن عىپتان دەيتىن عۇلاما: “تۇركىلەر اقجارقىن, اشىق كەلەدى. بىراق شەتتەرىنەن بيلىكتى, سونان سوڭ قوشەمەتتى ءتاۋىر كورەدى. بۇل ولاردىڭ قانىنا سىڭگەن ادەت”, دەگەن ەكەن. ودان بەرى دە نەشەمە ىقىلىم زامان ءوتتى...بۇعان الىپ قوسارىڭىز بار ما؟ “اۋرۋ قالسا دا, ادەت قالمايدى”, دەمەكشى... ۇندەستىك ابايدىڭ وتىز ءبىرىنشى سوزىنە قاراڭىز: “...قاي ادامنىڭ كوڭىلىندە دۇنيە قايعىسى, دۇنيە قۋانىشى احيرەت قۋانىشىنان ارتىق بولسا, مۇسىلمان ەمەس! قانداي ۇيلەسىمدى ۇقساستىق؟! مەن اۋدارىپ, اراكىدىك ءناسياتتاپ جۇرگەن يمام يسمايل بۇحاري حاديستەرىندە دە ءدال وسىنداي قۇراني سوزدەر بار! قايران اي, قالتالىلارىمىز بەن القالىلارىمىزدىڭ ساناسىندا وسى ءبىر سوزدەر سايراپ تۇرسا, كانى!.. ءبىز ەندى عانا باس قويىپ جاتقان بۇلاقتان ول كىسى قاي كەزدە ءشول قاندىرىپ ۇلگەرگەن؟ “اقىننىڭ اۋىزىنا ءسوزدى اللا سالادى”, دەگەن اڭگىمە شىنىمەن اق راس بولعانى عوي... جاۋاپ جازانىڭ ءتۇر ءتۇرى بولادى. ۇستاز شاكىرتىن بۇرىشقا تۇرعىزىپ قويادى. ۇرى قارى, قاراقشى, باسكەسەرلەر دە وزدەرىنىڭ قىلمىسىنا لايىق جازاسىن الىپ جاتادى. جۇدىرىقتاي بودەنە دە سەبەتكە قامالىپ جارىق دۇنيە كەڭىستىگىنە شىعا الماي جاپا شەگەدى. اللا قانات بەرگەن تيتىمدەي قۇستى ادام تورعا قاماسا, بۇل قيانات ەمەي نەمەنە؟ انىعىندا, بودەنەنىڭ سايراعانى جىلاعانى. باعىنان باز كەشكەن بۇلبۇل دا تاعىنان تايعان حاننان كەم قۇسا كورمەيدى. ادامنىڭ ادام بولىپ تۋىپ, ادام بوپ ءولۋى دە ءبىر ەرلىك! ال ادامدىقتان اينىپ, حايۋاندىق سىقپىتقا تۇسكەندەرگە قانداي جازا لايىقتى؟ حايۋاناتتىڭ دا جىرتقىشى مەن قۇرتقىشى, سۇيكىمدىسى مەن سيقىرلىسى بولادى ەمەس پە؟ ەگەر اقىن: “قايتسەڭ, ادام, قالاسىڭ ادام بولىپ؟” دەپ كۇللى ادامزات قاۋىمىنا ساۋال تاستاسا, بۇل دا ەرىككەننىڭ ءسوزى ەمەس شىعار اۋ. ءبىر عاجابى, سوناۋ تۇبەكتە جاتقان ءپىر بەكەت اۋليە وسى ساۋال توركىنىن ەلدەن بۇرىن اڭعارىپ, وعان ەلدەن بۇرىن مىناداي جاۋاپ تاپقان سياقتى. “شايتانعا ەرگەن پەندەنى, شاريعاتپەن جازالا...” جوق, كەشىرەرسىز, بۇل جاۋاپ ەمەس, ۇكىم, كەسىم! “اقىلدىڭ ازابى” شەكسپير كلەوپاترانىڭ اۋزىنا مىناداي ءسوز سالادى: “شىداي بەرۋ – اقىماقتىق, شىداي الماۋ – ازاپ”. راس قوي, ادام بولىپ تۋىپ, اقىماق بولىپ ءولۋ قاي پەندەگە ابىروي اپەرە قويسىن. بىراق سول اقىماقتاردىڭ اقىلدى بولعىسى كەلىپ تۇراتىنى نەسى ەكەن؟ كورە تۇرىپ بۇعان شىداۋ تاعى ازاپ. ...شىداي الماۋ ازاپ. گريبوەدوۆ ايتقان “اقىلدىڭ ازابى”, ماعجان ايتقان “سۇم ءومىر اباقتى عوي سانالىعا”, ءسىرا, وسىندايدان تۋعان بولسا كەرەك... اقىن اقىن ەكى دۇنيە ەلشىسى. ول كەيدە پەندە قالپىنا ءتۇسىپ, كەيدە پەرىشتە قاناتىندا ۇشىپ جۇرەدى. اللانىڭ ازات قۇسى دا ءبىر, ول دا ءبىر. اللانىڭ ازات قۇسى اسپاننان جەرگە ءتۇسىپ ازاپتى عۇمىر كەشىپ جۇرسە, قاناتىنان قايرىلعانى, قادىرىنەن ايرىلعانى. كۇندەردىڭ كۇنىندە ءبارىبىر ءوزىنىڭ مەيىرىمدى مەكەنىنە ۇشىپ كەتەدى. نالاسى دا, توباسى دا ىشىندە... تاعىلىم ولەڭى قالىپ, ءوزى كەتكەن اقىندا ءولىم بولمايدى. اباي الەمىن, ماعجان مۇڭىن, مۇقاعالي مۇراتىن, جۇمەكەن جۇمباعىن, تولەگەن توركىنىن, جۇماتاي جۇماعىن تانىعان جۇرت ارداقتاۋعا, ابزالداۋعا تۇراتىن ۇلت. ەگەر قوجا احمەت ءياساۋيدى ءامىر تەمىر, الىشەر ناۋايدى حۇسەيىن بايقارا, ابىز بۇقاردى حان ابىلاي ۇلىقتاسا, مۇنى ۇلىلار ۇلاعاتى دەپ ۇققان ءجون. ەشقايسىسى دا كىشىرەيىپ قالعان جوق, لەبىزىن تىڭداپ, نەگىزىن تانىعاندىقتان تاعىنان ءتۇسىپ سالەمىن بەرگەن. ءسوز قۇدىرەتىنە قانىعىپ, ۋىزىن ەمگەن. قوس قانات رۋح قاھارى باتىردىڭ, رۋح قايىرىمى اقىننىڭ بويىنا بىتكەن. بىرەۋى جەردىڭ قورعانى, بىرەۋى ەلدىڭ ارداعى. ەكەۋىن ەلەۋسىز قالدىرعان ەل تەلەگەيدەگى ەسكەكسىز قايىقتاي قالت-قۇلت. ساقتاندىرۋ كوپ قىزدارىمىزدىڭ سانا سەزىمى قازىر سىناپتاي سىرعىپ ءجۇر. ولار ءۇشىن: بۇركىت تە ءبىر, بىرەگەي دە ءبىر; ءشۇرشىت تە ءبىر, شۇرەگەي دە ءبىر... ءبىز كوڭىرسىتىپ جۇرگەن نەوينتەرناتسيوناليزمنىڭ ءبىر سىقپىتى وسى بولىپ جۇرمەسىن... نە قاتتى, نە ءتاتتى؟ باياعىدا ءبىر عۇلاما قاسىنداعىلارعا: ء“دۇنيەدە نە قاتتى, نە ءتاتتى؟” دەپ ساۋال سالىپتى. بىرەۋى “جۇت قاتتى, ءسۇت ءتاتتى” دەسە, ەكىنشىسى “قارعىس قاتتى, العىس ءتاتتى” دەپ ساۋەگەيسىپتى. “جوق, تابا المادىڭدار, – دەپتى سوندا عۇلاما, – ءتىس قاتتى, ءتىل ءتاتتى. ال ەندى وسى ەكەۋىنىڭ قايسىسى ومىرشەڭ؟” “ارينە, قاتتىسى”, دەپتى قاسىنداعىلار. عۇلاما باسىن شايقاپ: “تاعى دا تابا المادىڭدار, قاتتى بولسا تىستەرىڭ قايدا؟ ال تىلدەرىڭ ءالى كۇنگە سايراپ تۇر!” دەگەن ەكەن. ەكى ءتۇرلى قازاق ساۋاتى شالا, كوڭىلى بالا, بەيىلى دالا بۇرىنعى قىر قازاعى مەن بۇگىنگى ءبىرى زيالى, ءبىرى قيالي, ءبىرى قالتالى, ءبىرى القالى, ءبىرى ويشىل, ءبىرى تويشىل, ءبىرى دارىندى, ءبىرى قارىندى, ءبىرى باتىراش, ءبىرى قوتىراش, ءبىرى داڭعوي, ءبىرى سانقوي...قىسقاسى, سان ءتۇرلى, سان قىرلى قازەكەمدى سالىستىرىپ كورگەن جەرىڭىز بار ما؟ ايتارى جوق, بۇگىنگى قازاق بارىنە بەيىم, بارىنە دايىن. شاماسى, ول قازاق بولا-بولا قاجىعان, قارتايعان, زەرىككەن, جالىققان. وزىنە – جاپپاي قاسقىر, وزگەگە – ء“لاپباي, تاقسىر”. ءبىز ايتار ءسوز “ۇيىقتاپ جاتقان جۇرەكتى ءان وياتار”. مۇنى كەشە اباي ايتقان. “قالعىپ كەتكەن رۋحتى قان وياتار!” . مۇنى بۇگىن ءبىز ايتۋعا ءتيىسپىز!!! اقىن مۇرالارى جاڭا جادىگەرلەرمەن تولىقتى. ساكەن سەيفۋلليننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەپ, حالىققا ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا 1988 جىلدىڭ 20 اقپانىندا اقمولادا مۋزەي اشىلدى. بۇل كەزەڭ الاش ارداقتىلارى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتاردىڭ ەسىمدەرى اقتالىپ, “اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان ساتكە تۇسپا-تۇس كەلدى. اقىن مۇراسىن زەرتتەۋ ءىسى 1957 جىلى ەسىمى اقتالعان كەزدەن باستاپ قولعا الىنىپ, شىعارمالارى جارىققا شىقتى. ول تۋرالى ەستەلىك كىتاپتار, ماقالالار, وعان ارنالعان ولەڭدەر از ەمەس. ويتكەنى, ءساكەننىڭ ەل تاريحىنان الاتىن ورنى ەرەكشە. ونىڭ سوۆناركوم توراعاسى بولىپ, رەۆوليۋتسيالىق الما-كەزەك توڭكەرىستەردەن, ازامات سوعىسىنان, 1921-1922 جىلدارعى اشتىقتان, جۇتتان قاجىعان حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ارقالاعانىن دا ءبىز جاقسى بىلەمىز. سوندىقتان دا ونىڭ قايراتكەرلىگىنە, قالام قارىمىنا كوپ توقتالماي, اڭگىمەنى مۋزەي جونىندە جالعاستىرعانىمىز ءجون شىعار دەسەك, 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان “مادەني مۇرا ” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ءىسكە اسىرۋ اياسىندا ساۋلەت ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلاتىن ء(حىح عاسىردىڭ اياعى) مۋزەي عيماراتىنا قايتا جاڭعىرتۋ, كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. جاڭارعان مۋزەي عيماراتىنىڭ ەكسپوزيتسياسىنا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, 2009 جىلدىڭ 15 قازانىندا اقىننىڭ 115 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا اشىلدى. مۋزەي ۇجىمى عىلىمي-زەرتتەۋ, ساكەن مۇرالارىن جيناقتاۋ, ناسيحاتتاۋ ءىسىن ودان ءارى جانداندىرىپ, اتقارىپ كەلەدى. وتكەن جىلى س.سەيفۋلليننىڭ 1914 جىلدان باستاپ جارىققا شىققان شىعارمالارىن زەرتتەۋ ماقساتىندا ماسكەۋگە ءىسساپار ۇيىمداستىرىلعان-دى. رەسەيدىڭ فەدەرالدى مەملەكەتتىك مەكەمەسى “كىتاپ پالاتاسىنىڭ” باسشىلارىمەن كەزدەسىپ, ماسكەۋ تۇبىندەگى موجايسك قالاسىندا ورنالاسقان كىتاپ قورى ساقتاۋلى مۇراعاتىنداعى زەرتتەۋ ءىسى بارىسىندا س. سەيفۋللليننىڭ حح عاسىردىڭ 1920-1930 جىلدارى جارىققا شىققان كىتاپتارىنىڭ تۇپنۇسقالارى جانە 1960-1980 جىلدارى باسىلعان شىعارمالارى, اقىن تۋرالى ەستەلىكتەر مەن كىتاپتار مۇقيات ساقتالعانىن كوزبەن كورىپ قايتتىق. س.سەيفۋلليننىڭ جيناقتاپ, رەداكتسيالاۋىمەن جارىققا شىققان قازاق ادەبيەتى وقۋلىعى, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى جايلى كىتاپتار جانە شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ ء“لايلى-ءماجنۇن” داستانى (1935 ج.), “ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ولەڭدەر جيناعى” (1935 ج.), “اقان سەرىنىڭ تاڭدامالى ولەڭدەرى” (1935 ج.), “باتىرلار جىرى” (1933 ج.) ت.ب. شىعارمالارى ارنايى كورسەتكىشتەرگە ءتۇسىرىلىپ, سورەلەردە ساقتالعانىنا كۋا بولدىق. ءبىزدىڭ ەرەكشە كوڭىل اۋدارعانىمىز – (بۇرىن كەزدەستىرمەگەن) 1936 جىلى تارالىمى 15000 دانامەن باسىلعان “قىز جىبەك” پوەماسى. مۇراعاتتىڭ بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشىندە “كيز –جيبەك. نارودنايا كازاحسكايا پوەما. ء(حىۇ-ءحۇ ۆۆ.), الما-اتا – موسكۆا, 1936. زاپيسان ي يزدان يزۆەستنىم كازاحسكيم پوەتوم ساكەنوم سەيفۋلليننىم” دەپ كورسەتىلگەن. س. سەيفۋلليننىڭ تاريحي-مەمۋارلىق “تار جول, تايعاق كەشۋ” رومانى 1927 جىلى (اراب ءارپى), 1936 جىلى ەكىنشى باسىلىمى (لاتىن ءارپى) جارىققا شىققانى ءمالىم. كەيىن 1960-80 جىلدارى دا باسپادان شىقتى. 1927 جىلى قىزىلوردادا ءابدىراحمان بەگىشەۆتىڭ اۋدارۋىمەن “...ۆ ۆاگوناح سمەرتي اتامانا اننەنكوۆا” دەگەن اتاۋمەن ورىس تىلىندە باسىلعان. بۇل روماننىڭ ورىس, قىرعىز تىلىنە اۋدارىلعان تولىق نۇسقالارىن (1960-1968 جج.) جۇرت مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنان كورىپ ءجۇر. كەلەسى زەرتتەۋ جۇمىسى كراسنوگورسك قالاسىنداعى كينو-فوتو مۇراعاتىندا جالعاستى. مۇندا 1930 جىلى تۇسىرىلگەن, التى بولىمنەن تۇراتىن “تۋركسيب” (دىبىسسىز) قۇجاتتى ءفيلمى ساقتالعان. فيلم تولىعىمەن قارالدى. بۇل دا تۇركىستان-ءسىبىر تەمىر جولىنىڭ سالىنۋى جايلى ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ ءبىر بەتىنىڭ قۇندى ەسكەرتكىشى بولسا, “تۋركسيب وتكرىت” اتتى (رەجيسسەر-وپەراتورى رووم) ەكى بولىمنەن تۇراتىن قۇجاتتى فيلمدە تەمىر جولدىڭ العاش اشىلۋ راسىمىنە قاتىسقان ساكەن سەيفۋلليننىڭ بەينەسى تۇسىرىلگەن كوشىرمەگە قولىمىز جەتتى. ساكەن مۇراسى – ورنى بولەك رۋحاني مۇرا. سوندىقتان دا وزىمىزدەگى جانە الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى ارحيۆتەر مەن كىتاپحانالاردا ساقتالعان قۇندى قۇجاتتار مەن دەرەكتەردى ودان ءارى زەرتتەپ, جيىرما جىلدىق تاريحى بار مۋزەي قورىن تولىقتىرىپ, حالىققا ناسيحاتتاۋ جۇمىسى ودان ءارى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. 25 اقپان ساكەن سەيفۋلليننىڭ 1938 جىلى جازىقسىز قازا بولعان كۇنى. بۇل كۇن مۋزەيدە ەسكە الۋ كەشى جىلما-جىل وتكىزىلەدى. بيىل وسى شارا اۋقىمىندا مۋزەي قورى جاڭا ەكسپوناتتارمەن تولىقتى. اتاپ ايتار بولساق, ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا اقمولاداعى “شاحوۆ فوتوستۋدياسىندا” تۇسىرىلگەن قازاق حالقىنىڭ جارىق جۇلدىزى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ تەتە قارىنداسى بادىعۇلدىڭ, ونىڭ بالالارى سۇلتان ابىلاي ۇلى, ءماستۋرانىڭ تۇپنۇسقا سۋرەتتەرى تابىلدى. بۇل سۋرەتتەردى مۋزەيگە الاشتىڭ ارداقتى ۇلى حايرەتدين بولعانباەۆتىڭ بالاسى مۇرات حايرەتدين ۇلى تاپسىردى. وسى تاپسىرىلعان سۋرەتتەردىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك. ءماستۋرا – حح عاسىردىڭ باسىندا اقمولادا تۇرعان اۋقاتتى, بەدەلدى ادام اكبار ءحالفيننىڭ ايەلى. ولاردىڭ قىزى راحيما حالفينا – س.سەيفۋلليننىڭ العاشقى جارى. كەيىن تاعدىردىڭ بۇيرىعىمەن ر.حالفينا حايرەتدين بولعانباەۆقا تۇرمىسقا شىعادى. ح. بولعانباەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى, ۇرپاقتارى جايلى دەرەكتەر 2005 جىلى جارىققا شىققان “شىعارمالارى, تاعىلىمى” اتتى جيناعىنا ەنگەن. وسى كىتاپتىڭ جارىققا شىعۋىنا قىزى گۇلنار بولعانباەۆا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. كۇل-باعيلا سۇلتانقىزى, س.سەيفۋللين مۋزەيى عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
