شىڭداعى شىنار

... قاراعاي, شىرشا, سامىرسىن, اق قايىڭ مەن كوك تەرەك... الدىڭنان شىعار كوك تىرەپ. تابيعاتتىڭ ءتورت ماۋسىمىندا تۇگەسىلمەيتىن تىلسىمى مەن قىزىعى, قانداي عاجاپ ورماننىڭ. شەتسىز دە شەكسىز ساعىمدى سارى بەلدەر مەن قۇم كوشكەن ادىرلار وتىندەگى قازاق قالقانىنداي عوي بۇل – جايقالا جازىلعان كەرىم دە كوركەم جاسىل ايماق. كوكتەم مەن جازدا, كۇز بەن قىستا سىرى مەن سىنىن تۇسىرمەگەن قاسيەتتى قارا مەكەن تارىزدەس. ورمانعا بارساڭ وي تەربەيدى, جۇپار اۋاسى بوي كەرنەيدى. الاشتىڭ ارىستارى ورمانعا نەگە عاشىق بولدى ەكەن؟ سۇڭعىلا سۋرەتكەر ع.مۇسىرەپوۆتىڭ بۋراباي ورمان شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىندا ساباق بەرگەنى قالاي؟ قازاق ورمانتانۋ عىلىمى مەن ءىسىنىڭ ءىزاشارلارى ش.ءۋاليحانوۆ پەن ءا.بوكەيحانوۆ, ت.رىسقۇلوۆ سەكىلدى ۇلى تۇلعالاردىڭ تاعدىرىنداعى وركەشتى بەلەستەردىڭ ناق وسى ورمانمەن بەرەكەلەنۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ گاپ نەدە؟ ارينە, قيسىنسىز, سەبەپ-سالدارسىز دانەڭە بولمايدى. ال, اكادەميك ءسابيت بايزاقوۆتىڭ عىلىمداعى تۇعىرىن ءدال وسى ورمان ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ باعىندىرۋىنىڭ سىرىنا ءۇڭىلىپ كورسەك, الگىندەي كوپ سۇراقتىڭ جاۋابى جۇلگەلەنە تۇسپەكشى... كۇن مەيىرىمى ورماندى قىسقى ۇي­قىدان ءتۇرتىپ وياتا باستاپتى. بۋسانا بال­بىراپ جاتىر. حوش ءيىسى مۇرىن جارادى. ءتۇرلى سايراۋىق قۇستاردىڭ كومەي بەزەگەن ساف ۇندەرى سەزىم قىلىن ءۇزىپ جىبەرەردەي. ءومىردىڭ قىزىعىن ەسەلەيدى. ءسابيتتىڭ دە كوڭىل كۇيى تابيعات پەرنەلەرىن ءدوپ باسىپ, ىشتەي بەبەۋلەيدى. كوكتەمدە كەرىلگەن ورمانداي ونىڭ دا بالالىق بال داۋرەنى كوز الدىنا كوسىلە تۇسەدى... بەينەبىر كوكتەمنەن ءنار­لەن­گەن ۋىز شاعى, ۋايىمسىز كۇندەرى ەكەن-اۋ! ... سارىقوپا بويىندا تۋدى. الاش ارىستارى: تۇڭعىش رومانشى, اقىن ءمىر­جاقىپ دۋلاتوۆ, زاڭگەر سەيدازىم قا­دى­ر­­باەۆ, پەداگوگ الماعامبەت قاسىموۆ, مەم­لەكەت قايراتكەرلەرى مۇقاتاي جۇر­مۇ­حامەدوۆ پەن اسقار زاكارين تەكتەس تەك­تى­لەر­دىڭ كىندىك قانى تامعان وسى قۇت مە­كەن­دە دۇنيەگە كەلگەنىنە ءسابيت مارقايىپ, ماساتتانادى. قوڭىراۋلىعا سۋعا جۇزسە, سول الىپتارمەن جارىسا قۇلاشتاعانداي, اسەرگە بولەنەتىن. قىزبەل تاۋدىڭ قىرا­تى­نا قۇمارتا كوز قاداعاندا “قىزبەل سۋرەتتەرى” باللاداسىن ارىنداپ, اعىنداپ جازىپ وتىرعان عافۋ قايىربەكوۆ ەلەس­تەيتىن. ودان ءارى قىزەمشەككە نازار سال­عان­دا, ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ء“مولدىر ما­حاب­باتىنداعى” بۇركىت پەن باتەس ءسۇيىس­پەن­شىلىك بۇلاعىنا باس قويعىزاتىن. ەكەۋى دە ومىردە بولعان – سۇلتانبەك پەن ءباتي­ما اتتى ءوز اعا-اپاسى ەدى... قۇتتىباي بۇلا­عى جاعاسىندا سىرباي ماۋلەنوۆتى كۇللى تورعاي قول بۇلعاپ قوستانايعا, ودان ءارى الماتى جاققا قيماستىقپەن شىعارىپ سالعانىنىڭ كۋاسى بولىپ ەدى. سوندا بالا ءسابيتتىڭ كىشكەنە جۇرەگى شىم ەتە قالعان... كىمدەر ەرسىلى-قارسىلى وتپەگەن بۇل قىزبەلدىڭ ۇستىنەن. كىمدەر ەلدىك قامىن تۋ ەتىپ جەلبىرەتپەگەن. وتەي باباسى جوڭعار شاپقىنشىلىعىندا كەسكىلەسىپ كۇرەسىپ, ۇرپاق قامى ءۇشىن ەرلىكپەن مەرت بولدى. حايدار مەن قوڭقاس, ءجۇنىس پەن ءامىرحان, باتىرحان مەن سابىر ت.ب. اتا-اعا­لارى ەسىنە تۇسكەندە جەتپىستەگى ءسابيت­تىڭ جانارى ءمولت-ءمولت ەتەدى. ءسابي كۇنگى ارمان-مۇراتىنا دەم بەرگەن, سولقىلداعان ءسامبى تالداي دارا تۋىسقاندارى ەكەن عوي ولار. ارقايسىسى وشپەس ونەگە, تەلەگەي تەڭىز ءتالىم-تاربيە تۇماسىنداي قادىرلى ەدى, بۇگىندە تۇسىنە كىرىپ جەلەپ-جەبەگەندەي جارىلقاپ جۇرەدى. مۇحيتتاي مۇڭلى, كولدەي كەڭ, ەلدەي ەمىرەنگىش, دالاداي دارحان سول بەينەلەردى ءسات سايىن ساعىناتىنىن قايتەرسىز... سولار ارقىلى بۇگىنگە كەلىپتى-ءمىس... ءسابيت بايزاق ۇلى بايزاقوۆ 1940 جىلدىڭ 21 ناۋرىزىندا قوستاناي وبلى­س­­ى جانكەلدين اۋدانىنىڭ 9- اۋىلىندا دۇنيە ەسىگىن اشتى. اقسۋات جەتى جىلدىق جانە قاراتۇبەك ورتا مەكتەپتە­رىندە ءبىلىم الدى. 1964 جىلى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىن ءتامامداپ, ورمان شارۋاشىلىعى ماماندىعىن يگەرىپ شىقتى. ءسابيتتىڭ ءالى ەسىندە, ۇستازدارى ءوزى­نە جاپپاي قۇدا تۇسكەن ءسات. قالتاسىن­دا قىزىل ديپلوم بار. گۇل بىتكەنگە تاڭداپ, تالعاپ قونعان بال اراسىنشا ءار ارماننىڭ جالىنان ۇستاپ, بايىز تاپپاعان كەزى. ميدا – ءبىلىم, ويدا – قىزمەت, تۇرا­عى تياناقتالا قويماعان الماعايىپ ءولارا شاق. اركىم ارقالاي ءوز يىرىمىنە تارتقىسى كەلەدى. جاس ماماننىڭ ورەلى ءورىسى قى­زىق­تىراتىنداي. ول ايتەۋىر, كوپ تولعانىستان سوڭ ءبىر توقتامعا كەلىپ, ءوزى ءبىتىرىپ شىققان ينستيتۋتتىڭ ورمان تاكساتسياسى (ولشەم­دەرى) جانە ورمانشىلىق قالىپتاستىرۋ كافەدراسىندا اسسيستەنتتىك قىزمەتكە قالدى. ءسويتىپ كەشەگى سارىۋىز شاكىرت كەلەشەگىنەن كوپ ۇمىتتەندىرگەن ۇستازدىق ۇلاعاتتى ىسىنە كىرىستى, عىلىم ايدىنىنا ايبارلانىپ قۇلاش ۇردى. ونىڭ كەلىستى كەلبەتىنەن, بايىپتى ءجۇرىس-تۇرىسىنان, ادامگەرشىلىك بولمىس-بىتىمىنەن, ويلى جانارىنان, پاراساتتى اقىل-ويىنان ەرتەڭگى ەرەن عالىمنىڭ بەينەسى كولبەڭ ەتىپ كورىنەتىندەي ەدى. ول جوعارى وقۋ ورنىندا العاشقى كۇن­­نەن-اق الشىسىنان تۇرعان اسىقشا ءسات­تى جولعا ءۇيىرىلىپ ءتۇستى. ءبىلىم مەن ءتا­جىريبە بىتە قايناسقاندا عانا ۇپايىن ءتۇ­گەن­دەيتىنىن ۇقتى. وقۋ ادىستەمەلەرىن شىڭ­داپ, اۋديتوريادا سويلەۋ مانەرىن يگەرىپ, تاربيەلىك جۇمىستاردىڭ تالىمىنە تەرەڭ بويلاپ, ستۋدەنتتەردىڭ سەنىمىنە, ىقى­لاسىنا بولەندى. ساباق مازمۇنىن كۇن سايىن تولىقتىرا ءتۇسىپ, تىڭداۋشى­لا­رى­نا تام-تۇمداپ بولسا دا جاڭا ماتەريالدار مەن اقپاراتتار بەرۋگە ماشىقتاندى. لەكتسياسى تەرەڭدەگەن سايىن ءوزىنىڭ بەدەلى مەن ابىرويى ىلگەرىلەگەنىن سەزىپ, شيرا­تىلا تۇسەتىن. ۇستاز شەبەرلىگىنىڭ ءبىر ۇشى جۇيەلى عىلىمي جۇمىستا جاتقاندىعىنا ەرتە كوز جەتكىزگەن ول وقىتا ءجۇرىپ ۇيرەندى, ۇيرەتە ءجۇرىپ وقىدى. بۇل قاسيەت ونىڭ كاسىبي قاعيداسىنىڭ وزەگىنە اينالدى. سويتكەن ءسابيت ءوزىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى ءارى كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, كورنەكتى ورمانشى عالىم ت.ح. توقمۇرزينمەن بىرلەسە وتى­رىپ, كەڭەس وداعى بويىنشا العاش­قى­لاردىڭ ءبىرى بولىپ, ورماننىڭ جەر بە­تىن­دە ءوسىپ-ونەتىن بيولوگيالىق ماسساسىنىڭ كوبەيۋى مەن قالىپتاسۋ زاڭدىلىقتارىن زەرتتەپ, ونىڭ مولشەرىن انىقتايتىن ءتيىمدى ادىستەر ويلاپ تاپتى جانە وسىعان قاجەت نورماتيۆتىك-انىقتامالىق كەستەلەر جاساپ, تىڭ جاڭالىق اشتى. كوزمايىن تاۋىسىپ, كۇندى تۇنگە قوسقان تولاسسىز ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە باستاپقى باعىتى بويىنشا جيناعان ماتەريالدارى نەگىزىندە ول 1969 جىلى “قازاقستاننىڭ قاراعايلى ورماندارىندا اعاشتىڭ قىلقان جاپىراقتى تارماق­تارىنىڭ ءونۋى مەن قورلانۋىنىڭ كەيبىر زاڭدىلىقتارى جانە ولاردى ونەركاسىپتىك پايدالانۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى” دەگەن تا­قىرىپتا ديسسەرتا­تسيا قورعاپ, اۋىل شا­رۋاشىلىعى عىلىم­دا­رىنىڭ كانديداتى دارەجەسىنە, ال ءۇش جىل­دان سوڭ دوتسەنت اتاعىنا يە بولدى. ءسا­كەڭنىڭ بۇل ەڭبەگىن ونىڭ ءبىرىنشى ساراپ­شى­سى, قىرعىز كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورمان جانە جاڭعاق ءوسىرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋ­تىنىڭ ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدا­رىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور پ.ا. گان: “جيناعان ماتەريال­دا­رىنىڭ ءمول­شەرى, ولاردى تال­داۋى­نىڭ تە­رەڭ­دىگى, ديسسەر­تاتسيانىڭ مازمۇنى مەن ءمانى, پايدا­لان­عان ءادىس­تە­مەلەرى جاعىنان كانديداتتىق جۇمىستارعا قويى­لاتىن تالاپتاردان انا­عۇر­لىم ارتىق”,– دەپ ءادىل باعالاعان بولاتىن. بۇل باعا جاس عالىمنىڭ ءبىلىم الەۋەتىن ءدوپ باسىپ تانۋىمەن قۇندى ەدى. كوكتەممەن سى­لانعان ورمان ىشىنە دەندەپ ەنگەن سايىن ءسابيتتىڭ مىڭ بۇلبۇلدىڭ ۇنىمەن ارلەنگەندەي كوك-جاسىلدى, سان قۇبىلعان ەرەك­شە ءتۇستى وتكەن ءومىرى, ال­عاش­قى وت­با­سىلىق باقىت ۇش­قىندارى, اي­بەك, ءسا­كەن­دەي قوس ءسابي ءسۇي­گەن باز­ارلى شاقتارى ەسى­نە ءتۇسىپ, ورنى­عىپ, ويىن مەڭ­دەپ, قۋا­نىشى مەن قاي­عىسى ال­ماسا كول­بەڭ­­دە­گەندە, سەزىمتال جۇرەگىن ساپ-ساپ باسىپ دەگەندەي, ءوزىن سارىۋايىمنان اراشا­لاپ, سابىرلىلىققا شاقىرا تۇسكەندەي ەدى. بەۋ, كوكتەمدەي قۇلپىرعان ءسابيتتىڭ سول قايتالانباس جاستىق شاعىنا كەنەتتەن وت ءتۇسىپ كۇيدىرىپ, بالقيا جەڭگەمىز بالا ءۇس­تىن­دە دەمىن ءۇزىپ العان ەدى. ءسابي كۇتىپ جۇرگەن ءسابيتتى قايعى بۇلتى تۇمشالاپ, تۇنشىق­تىردى. كوڭىل سىزاتى جازىل­مايتىنداي كو­رىن­گەن. ۋاقىت ەمشى ەكەن. اناسى جىبەكتەن باس­تاپ اعا-جەڭگەسى سايلاۋ مەن ماقىش, قا­رىن­داسى راقىش تۇلا بويى سەزىمنەن جارا­تىل­عانداي ەلگەزەك تە ۇرگەدەك ءسابيتتىڭ دە­ما­لىسىمەن دەم الدى, ءجۇرىس اۋەنىمەن ءجۇردى. جاندارىن قايعى قايراعىنا بىرگە سالىستى... ءسويتىپ ءسابيتتىڭ ەڭسەسىن تىكتەستى, ومىرگە ۇمتىلىسىن وياتتى, جىگەرلى قالپىنا ءتۇسىردى. ميىنان قايعىنى سىلىپ, عىلىم قياسىنا بولات كەزدىكتەي ەتىپ قايراپ سالدى... *  *  * ورمان ءىشى ماساتىداي قۇلپىرعان. اسپان استىندا جاسىل جە­لەك­تى تورعىن شىمىلدىق قۇرىلعان. دۇنيە جۇماعى وسى بولار. جاپىراق ءبىت­كەن الا­قانىن جايىپ, جانىڭا ۇڭىلەدى. عالىم ءسابيت تە بۇل كەزدە جازداي جايلى ءمى­نە­زىمەن جەكە ءومىرىن ارلەپ, عى­لىم­نىڭ قيا جار­تا­سى­نا ءور­شەلەنە ورمەلەپ, تۇلعالىق تانىمىن ازامات­تىعىمەن اسپەتتەگەن سىيلى دا كادەلى جانعا اينالىپ ۇلگەرگەن-ءتىن. ءدال قازىر ورمان كەزگەن ول ۇيىندەگى زايىبى سۆەتاسى مەن قوس ق ۇلىنشاعى ءاليا مەن عالياسىن جۇرەگىمەن الديلەپ قويدى... جانىڭ قالاي جايلانسا, ويىڭ دا سولاي وركيىكتەي ورعىماق. ءسابيت قيالى وتكەنىنە شارپىلعان... اسىلىندا, بۇ­رىنعى عىلىمي جۇمىستارىن ىندەتە قاۋزاۋدىڭ بارىسىندا جيناعان ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى وعان بۇرىنعىدان دا كۇردەلى جانە كوپتەن شەشىمى تابىلماي كەلگەن – ورمان قورىنىڭ كاداسترلىق-ەكو­نوميكالىق باعاسىن انىقتاۋ پروب­لەماسىنىڭ ناقتى شەشىمدەرىن جاساۋعا كومەكتەستى. ول ورمان مەن ورماندى جەر­لەردىڭ ساندىق, ساپالىق جانە اقشاعا شاق­قانداعى قۇندىلىعىن تابۋدىڭ مەتو­دول­وگيالىق جاعىنان بىرتەكتىلىگىن دالەل­دەدى, ولاردى انىقتاۋدىڭ قاعيداتتارىن بەلگىلەپ, مەتوديكالىق جولدارىن ۇسى­نىپ, ىسكە اسىر­دى. سونىڭ ناتيجەسىندە ورمان شارۋا­شىلىعىنا, اسىرەسە ونىڭ نارىق جاعدايىنا وتكەن كەزىندە وتە قاجەت ورمان قورلارىنىڭ كاداسترلىق-ەكونوميكالىق قۇندىلىعىن ەسەپتەۋگە ار­نالعان نورما­تيۆتىك-انىقتا­مالىق ماتەريال­دار جۇيەسىن قۇردى, ولاردى ورمان شارۋا­شىلىعى جۇ­مىس­تارىنىڭ ۇزاق جىلدار بويعى قىزمەتىنە باعا بەرۋ ماقسا­تىندا پايدالانۋعا بولا­تىنىن دالەلدەپ, وسى سالانىڭ ءتيىم­دى­لىگىنىڭ جالپى مولشەرىن انىقتايتىن ادىستەر جاساپ شىقتى. وسى كۇردەلى ماسەلەنى زەرتتەۋ ۇستىندە ول ورمان تاكسالارىنىڭ (باعالارىنىڭ) ءمانى مەن ماعىناسىنا تەرەڭ دە جان-جاقتى تالداۋ جاساپ, ولاردى قۇرۋ بارىسىندا جىبەرىلىپ جۇرگەن نەگىزگى كەمشىلىكتەردى انىقتادى. ءوسىپ تۇرعان اعاشتى ساتۋعا قاجەتتى باعا جۇيەسىن جاساۋدىڭ ورماندى جەرلەردىڭ ونىمدىلىگى مەن ورماننىڭ تۇسىمدىلىگىنە, ولاردىڭ باستى تاكساتسيالىق كورسەتكىشتەرىنە نەگىزدەلگەن جاڭا ءادىسىن ۇسىندى. مۇنداي جاڭالىقتىڭ تاجىريبەدە شاپ­شاڭ ورنىعىپ كەتۋىنىڭ ءوزى عالىمنىڭ اسا ءۇز­دىك تابىسى رەتىندە بايسالدى ورتالاردا باسا ايتىلىپ ءجۇردى. وسى تەكتەس قول جەتكىزگەن عىلىمي ناتيجەلەرىن ول “ورمان قورىن كاداسترلىق-ەكونوميكالىق باعالاۋدى جەتىل­دىرۋ جولدارى جانە ونى ورماندى قايتا جاڭ­عىرتۋ پروتسەسىن باسقارۋ ىسىندە قولدانۋ” دەگەن تاقىرىپقا جازىلعان ديسسەرتاتسيا­سىن­دا جيناقتاپ, ونى 1987 جىلى لەنينگراد­تىڭ س.م. كيروۆ اتىنداعى ورمان-تەحني­كا­لىق اكادەمياسىنىڭ عىلىمي كەڭەسىندە ءساتتى قورعاپ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارەجەسىن الدى. بۇل جۇمىستى قورعاۋ ساكەڭە وڭاي تيگەن جوق. ويتكەنى ول كەز ورتالىقتىڭ 1986 جىل­عى جەلتوقسان وقيعاسىن ادەيى اسقىندىرىپ, ونى “قازاق ۇلتشىلدىعىنىڭ” ناتيجەسى دەپ تانىپ, شيەلەنىستى قولدان ۋشىقتىرىپ جىبەر­گەن ۋسويقى ءساتى ەدى. مىنە, ءالى ەلۋ جاسقا تولماعان تالانتتى قازاق عالىمىنىڭ ابىرويى اسپانداعالى تۇرعانىن, كەيبىر پاسىق ويلىلار ونشا جاراتا قويماعان سىڭايلى. بۇرىن ويلارىن اشىق ايتپاي جۇرگەندەر, ەندى وسىناۋ الماعايىپ ءساتتى پايدالانىپ قالۋعا تىرىستى. اسىرەسە سول ۋاقىت تالابى بويىنشا مىندەتتى تۇردە عىلىمي كەڭەستىڭ مۇشەلەرى بولۋعا ءتيىستى پارتيا جانە كاسىپوداق وكىلدەرى ساعىن سىندىرماق بوپ ورە تۇرەگەلدى. سولاردىڭ ءبىرى: “مەن وسى ديسسەرتاتسيانىڭ 245 بەتىنەن كەرەمەت پوەما وقىعانداي اسەرگە بولەنىپ, قاتتى ۇناتتىم... قالعان بولىگى كوڭىلىمنەن شىقپادى. سوندىقتان وعان قارسى پىكىر­دەمىن”,– دەپ ءوز ويىن ءوزى اشكەرەلەگەنىن سەزبەي, رابايسىز ءدوڭ-ايبات جاسادى. زال ءىشىن ۇنسىزدىك بيلەدى. كەيبىرىنىڭ وڭمەڭنەن وتكەن كوزىنەن ء“اپ, بالەم, ءسۇرىن­دىر­دىك پە؟” دەگەن پاسىق پيعىل سەزىلەدى. ءسا­بيت دەمىن ىشىنە تارتىپ, ءوڭى قۋارىپ, بوپ-بوز بوپ كەتكەن ءجۇزىن قايدا بۇرارىن بىلمەي, ءدىرىل بيلەگەن بويىن ارەڭ-مارەڭ تەجەپ تۇرعان. ءوزى اقتالاتىن جەر ەمەس. ايتپەسە, مىنانىڭ ەش قيسىنسىز پىكىرىن شورت كەسىپ تاستاۋعا بولار ەدى. ءبىر كەزدە كوزىنىڭ قى­رىمەن بايقاپ قالدى, ورمان ەكونوميكاسى عىلىمىنىڭ ءىرى تەورەتيگى ءارى كوريفەيى, پرو­فەسسور تيموفەي سەرگەەۆيچ لوبوۆيكوۆ ور­نىنان كوتەرىلىپ جاتىر ەكەن. – ءسىز, بايزاقوۆتىڭ بۇل جۇمىسىنا قانشا ءمىن تاققىڭىز كەلسە دە قالاي ماقتاپ جىبەرگەنىڭىزدى سەزبەي تۇرسىز-اۋ, – دەپ كەكەسىن ارالاس ك ۇلىپ قويدى دا ءسوزىن بەكەم جالعاستىردى ول. – ەگەر مونوگرافيانىڭ 245 بەتىن تاڭداي قاعا وقىعانىڭىز راس بولسا, ءسىز تۇشىنبايتىنداي ونىڭ قاي جەرى قا­لىپتى, ءا؟ – زال ءىشى كوڭىلدەنىپ, قوزعالاق­تاي باستادى. – سوڭعى ەلۋ شاقتى بەتى سول ءوزىڭىزدى تامساندىرعان الدىڭعى بەتتەردەگى تەوريالىق تۇجىرىمدار مەن ادىستەمەلىك شەشىمدەردى دالەلدەۋگە قاتىستى جاسالعان ەكسپەريمەنتالدىق ەسەپتەۋ ماتەريالدارى عانا ەمەس پە؟ بايزاقوۆتىڭ ديسسەرتاتسياسىن مەن دە وقىپ شىقتىم, سونشالىقتى اسەر­لەنگەنىمدى جاسىرمايمىن. مىنە, قازىر وڭ پىكىرلەردى تىڭداپ, تاعى دا ونىڭ تەرەڭ پايىمىن زەردەلەپ وتىر ەدىم, ءسىز كەلىپ... ورىنسىز جەردەن پىشاق ۇردىڭىز. – زالدىڭ ءار جەر-بۇل جەرىنەن قوشتاۋ سوزدەرى ەستىلىپ قالدى. ايتۋلى عالىمنىڭ مىسى باسىپ بارا جاتقانداي ەدى. كوپشىلىك سوعان ءدان رازى سەكىلدى.– بۇل جۇمىستىڭ سىنايتىن جەرى جوقتىڭ قاسى دەپ ەسەپتەيمىن. مەي­لىنشە انىق, پايدالى ەڭبەك. ىزدەنۋشىنىڭ سۇراقتارعا بەرگەن جاۋاپتارى مەن سالماقتى سوزدەرىنەن, ۇستامدى قالپى مەن سابىرلى مىنەزىنەن ونى ءبىزدىڭ ارامىزعا قوسىلعان ءىرى عالىم عانا ەمەس, ۇلكەن ينتەللەكت يەسى ەكەن­دىگىن تانىپ, بىلۋگە بولادى. ءسىز عانا سو­نى سەزبەي تۇرعان. وكىنىشتى, وكىنىشتى-اق. كو­زى­ڭىزدى اشىپ قارا­ڭىزشى, سوناۋ قازاق ساحا­راسىنىڭ تۇكپىرىندە تۋىپ, تەرەڭ ەكونوميكالىق وي- پايىمىمەن جالى كۇدىرەيگەن وسىنشا عالىمداردىڭ قولداۋىنا يە بولعان وسى ازاماتتىڭ جۇ­مى­سىنا دا, وزىنە دە ىلتيپاتپەن قاراعانىمىز ابزال. ديسسەرتانتتىڭ وتە كۇردەلى ماسەلەنى ءبىز سەكىلدى قايناعان عىلىم ورتاسىندا ەمەس, شالعايدا ءجۇرىپ تاڭداپ الىپ, ودان ۇلكەن ناتيجەگە جەتكەنىنە ءبارىمىز قۋانۋىمىز كەرەك. تىكەسىن ايتايىن, بۇل جۇمىسقا قيانات جاساۋ ابەستىك. عىلىمي جاڭالىقتىڭ ساپاسى وتە جوعارى ەكەنىن, سونداي-اق الدىمىزدا تۇرعان اۆتورىنىڭ دا مۇمكىندىكتەرىنىڭ مولدىعىن مويىنداعانىمىز ءجون. كىشىپەيىل عالىمنىڭ كوكجيەگى ءالى تالاي قىزىقتىرارىنا سەنەمىن!– دەپ لوبوۆيكوۆ ءسوزىن تامامداعاندا, زال ءىشى جادىراپ كەتكەندەي بولدى. پروفەسسور ت.س. لوبوۆيكوۆ نەگىزسىز سويلەمەيتىن, اۋىزى دۋالى كىسى ەكەن. ءسابيت بايزاق ۇلى شىندىعىندا ۇلكەن سىننان مۇدىرمەي ءوتىپ, تىنىمسىز ون سەگىز جىل سارىلا جۇرگىزگەن عىلىمي جۇمىسى بەكىتىلە سالا كاسىبي ورلەۋ جولىنا ءتۇستى. 1988 جىلى پروفەسسور اتاعىن الىپ, ىلە ءوزى وقىپ بىتىرگەن ورمان شارۋاشىلىعى فاكۋلتەتىنە دەكان بولىپ سايلاندى. ول بۇل جۇمىسىندا دا تاباندىلىق كورسەتىپ, قازاق اۋىلشا­رۋ­ا­شىلىق ينستيتۋتىنىڭ باس عيماراتىنىڭ ءوزى باسقاراتىن فاكۋلتەت ورنالاسقان قاناتىن قر ورمان شارۋاشىلىعى مەملەكەتتىك كو­ميتەتىنىڭ ەسەبىنەن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزدى, ورمانشى عالىمدار مەن جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ رەسپۋبليكالىق بايلا­نىستارىن كۇشەيتتى, الماتىدا ولاردىڭ بۇكىلوداقتىق وقۋ- ادىستەمەلىك باسقوسۋىن (1990 ج.) وتكىزدى. وسىنداي قاجىرلى ەڭبەگى مەن عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ارقاسىندا وزەن جيەگىندە وسەتىن ۇساق تالداردان وزگە ءىرى بۇتاسى جوققا ءتان دالالى ايماقتا تۋىپ وسكەن ول رەسپۋبليكانىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ورتالىق ازيا ورمانشىلارىنىڭ, جوعارى ورمان ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. ول ورمان ەكونوميكاسى بويىنشا وسى وڭىردەگى العاشقى جانە ءالى كۇنگە دەيىنگى جالعىز عىلىم دوكتورى. ونىڭ عىلىمي ەڭ­بەكتەرى ورمان قورلارىن انىقتاۋ مەن تانۋ­دى, ورمان مولشەرلەۋدى ءارى ورمانشىلىق قالىپتاستىرۋدى جانە ورمان ەكونوميكاسى عىلىمدارىن ەداۋىر بايىتقان, بۇرىنعى وداق كولەمىنە بەلگىلى پ.ۆ. ۆاسيلەۆ, ت.س. لوبو­ۆيكوۆ, ل.ي. يلەۆ جانە يۋ.يۋ. تۋ­نى­تسيا سە­كىل­دى ورمان ەكونوميكاسى عىلىم­دا­رىنىڭ ءىرى وكىلدەرىنىڭ نەگىزگى يدەيالارى مەن بولجام­دارىن دامىتقان ءارى ولاردىڭ شە­شىمدەرىن تابۋعا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس بولدى. ءسويتىپ ءسابيت بايزاق ۇلىنىڭ تابىستى عىلىمي-پە­دا­گوگيكالىق جانە ۇيىمداستى­رۋ­شى­لىق قىز­مەتى ەلىمىزدىڭ عىلىمي جۇرت­شىلىعى مەن مەكە­مەلەرى جەتەكشىلەرىنىڭ نازارىنا ىلىكتى. سونىڭ ايعاعىنداي ول, 1991 جىلى قازاق اۋىلشارۋا­شىلىق عىلىم اكادەميا­سىنىڭ (قازاشعا) مۇشە-كوررەسپوندەنتى جانە ونىڭ پرەزي­ديۋ­مىنىڭ باس عالىم حات­شىسى بولىپ سايلانىپ, ءۇش جىل بويى قىزمەت ىستەدى. جوعارى جاقتىڭ تاڭداۋى بەكەردەن-بەكەر تۇسپەيتىنى بەلگىلى. ءوز ءىسىنىڭ اسقان بىلگىرىنە 1994-1996 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سى­نىڭ شاقىرۋى بويىنشا باس عالىم – حات­شىنىڭ مىندەتىن اتقارۋ جۇكتەلدى. ءارى سول كەزدەردە قازاق اۋىلشارۋاشىلىق عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ اكادەميگى (1994 ج.), قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادە­ميا­سىنىڭ مۇشە-كوررەسپوندەنتى (1995 ج.) جانە اكادەميگى (1996 ج.) بولىپ سايلاندى. 1996-2002 جىلدارى ول قازاق ۇلتتىق (2001 جىلعا دەيىن– مەملەكەتتىك) اگرارلىق ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى پرو­رەكتورى بولدى. ودان سوڭ (2003 ج.) ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنا قايتا شاقى­رى­لىپ, وندا اگرارلىق ءبولىمنىڭ اكادەميك-حات­شىسى قىزمەتىن اكادەميانىڭ رەسپۋبلي­كا­لىق قوعامدىق ۇيىمعا اينالدىرىلعان كەزىنە (2003 جىلعى قازان ايى) دەيىن اتقاردى. ونىڭ اتالعان مەكەمەلەردەگى قىزمەتى ولاردىڭ ۇلكەن وزگەرىستەرگە ءتۇسىپ, قايتا قۇ­رىلىپ جاتقان كەزىنە سايكەس كەلدى. مىسالى, ول كەزدە قازاشعا ۆاسحنيل- دىڭ شى­عىس ءبولىمىنىڭ نەگىزىندە جاڭا عانا ۇيىمداس­تىرىلعان (1991 ج.) ەدى. ال ساكەڭ قىزمەتكە شاقىرىلعاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم اكادەمياسى ۇلتتىق مارتەبە (1994 ج.) الىپ جاتقان. سول سەكىلدى قازاق مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى (1996 ج.) دە ول با­راردىڭ الدىندا عانا ەكى جوعارى وقۋ ورنى­نىڭ (قازاق اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتى مەن الماتى مالدارىگەرلىك ينستيتۋتى) نە­گىزىندە جاڭادان قۇرىلىپ, بەس جىلدان سوڭ, 2001 جىلى ۇلتتىق مارتەبەگە يە بولعان ەدى. مىنە, وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا س. باي­زاق ۇلى ەكى اكادەميا مەن اگرارلىق ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ جۇمىستارىن ەكى رەت جاڭا دەڭگەيدە قايتا قالىپتاستىرۋدى ولاردىڭ جەتەكشى­لە­رىمەن تىزە قوسا وتىرىپ, ناتيجەلى ۇيىم­داس­تىر­ۋعا اتسالىستى. ول اتالعان مەكەمەلەردىڭ جارعىلارى مەن باسقا سالالىق نورماتيۆتىك قۇجاتتارىن دايىنداۋعا, عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ قۇرامىن قايتا قاراپ جە­تىلدىرۋگە, رەسپۋبليكانىڭ اگرارلىق عىلىم­دارى مەن اگروونەركاسىپ كەشەنىن, ىرگەلى عىلىمدارىن وتپەلى كەزەڭگە سايكەس دامى­تۋ­دىڭ باسىم باعىتتارىن انىقتاۋعا بەلسەنە ارالاستى. ماسەلەن, قازاق اۋىلشارۋاشىلىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ عىلىمي جۇمىس­تا­رىن “دارىلىك وسىمدىكتەر” جانە “اگروەكو­لو­گيا” دەگەن ەكى جاڭا باعدارلامامەن تو­لىق­تىرىپ, ىسكە اسىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ “عىلىم جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ساياسات تۋرالى” زاڭىن, ورمان كودەكسىنىڭ 1993 جىلعى جانە 2004 جىلعى نۇسقالارىن دايىنداۋعا بەلسەنە قاتىستى. *  *  * ... س. بايزاق ۇلى سوڭعى شيرەك عاسىر ىشىندە قازاقستاننىڭ ەكى بىردەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلانىپ, ولاردىڭ باس عالىم-حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان ەلىمىزدەگى قايتالانباس دارا تۇلعا. ونىڭ كاسىبي جەتىلىپ, ىزدەنگىشتىك, ىلكىمدى قابىلەتىنىڭ مولايۋىنا تەك عىلىمي جەتەكشىسى عانا ەمەس, ومىرىنە تاڭشولپانداي جول سىلتەگەن قر ۇعا اكادەميگى ت.ح. توق­مۇر­زيننىڭ, بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ كورنەكتى عالىم-ەكونوميستەرى, پروفەسسورلار ت.س.لو­بوۆيكوۆ پەن ا.پ.پەتروۆتىڭ, ن.ي.كوجۋحوۆ پەن ا.گ.موشكالەۆتىڭ, يۋ.يۋ.تۋنىتسيان مەن ك.گ.گوفماننىڭ, م.يا.لەمەشەۆ پەن ي.ۆ.تۋر­كەۆيچتىڭ ەسەپسىز جاردەمى ءتيدى. ال عىلىمي-ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتىنىڭ شىڭدالىپ, ءورىسىن كەڭەيتۋگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكى بىردەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزي­دەنتتەرى بولعان اكادەميكتەر ع.ا.قاليەۆ پەن ك.ءا.ساعاديەۆتىڭ تىكەلەي ىقپال ەتكەنىن ماقتانىش تۇتادى. ولار كەزىندە ەرەكشە سەنىم ءبىلدىرىپ, بىرگە قىزمەت ىستەۋگە شاقىردى, باس عالىم-حاتشىنىڭ جاۋاپتى مىندەتتەرىن جۇكتەپ, قولداۋ كورسەتۋىمەن تۇلعالىق توماعاسىن سىپىردى. تالاي رەت ۇكىمەت پەن جوعارعى كەڭەس كوميسسيالارىنىڭ عىلىم مەن بىلىمگە ارنالعان وتىرىستارىندا, تمد ەلدەرىنىڭ عىلىم اكادەميالارىنىڭ حالىق­ارالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ (عاحا) كيەۆتەگى, مينسكىدەگى, باسقا دا قالالارداعى ءماجىلىس­تەرىنە جىبەرىپ, جارىسسوزدەردە ىسىلدىردى. سونىڭ ارقاسىندا س.بايزاق ۇلى عاحا مەن ۋكراينا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ب.ە. پاتونمەن, سول كەزدەگى بەلارۋس عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ل.م.سۋششەنيامەن, گرۋزيا عىلىم اكادەميا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى ا.ن.تاۆحەليدزەمەن, قىر­عىز رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادە­مياسىنىڭ پرەزيدەنتى ت.ق.قويشيەۆپەن, رەسەي عىلىم اكادەمياسى ۆيتسە-پرەزيدەنتى ن.ي.لاۆەروۆپەن تانىسىپ, ورتاق مۇددە جو­لىندا وي جارىستىرىپ, پىكىرلەسۋ مۇمكىن­دىگىنە يە بولعان ەدى. ارينە, ساكەڭ اسىرەسە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتەرى س.ك. كەڭەس­باەۆ پەن س.ز. زيمانوۆتىڭ, گ.ن.ششەربا مەن ا.ا. ءابدۋلليننىڭ, م.ق. قوزىباەۆ پەن ءو.م. سۇلتانعازيننىڭ, ك.ءا. ساعاديەۆتىڭ ۇكى­مەت وتى­رىستارىندا, ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سى­نىڭ جالپى جينالىستارى مەن پرەزيديۋم ماجىلىستەرىندە اكادەميا تاعدىرى مەن عىلىم كەلەشەگىنە بايلانىستى تارتىستاردا ايتقان تەرەڭ ويلارى مەن عيبراتتى سوزدەرىن ۇلكەن تەبىرەنىسپەن ەسكە الادى. جاقسىنىڭ اتى جاڭعىرىپ, عالىمنىڭ حاتى ءتالىم بولۋىنىڭ مىسالىنداي ەتىپ ول 150 عىلىمي ەڭبەك, 3 مونوگرافيا, 2 وقۋلىق جانە 2 وقۋ قۇرالىن جازدى. ونىڭ “ورمان قورىن ەكونوميكالىق باعالاۋ” (1981 ج.), “قازاقستاننىڭ ورماندارى مەن ورمان شارۋاشىلىعى: جاعدايى, دامۋى, باعالاۋ ادىستەرى” (1996 ج.), “قازاقستان ورماندارى مەن ورمان شارۋاشىلىعىن تۇراقتى باس­قا­رۋدىڭ كەلەلى ماسەلەلەرى” (2007 ج.) دەگەن كى­تاپ­تارى رەسپۋبليكادا ورمان شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ عىلىمي-پراكتيكالىق نەگىزدەرىن كۇشەيتە تۇسۋگە قوسىلعان ويلى دا قوڭدى زەرتتەۋلەر. سونداي-اق, ونىڭ باسقا عالىم­دارمەن بىرلەسە وتىرىپ شىعارعان “قازاق­ستان­دا ەكپە ورمان ءوسىرۋ” (2007 ج.) دەگەن ەكى تومدىعى رەسپۋبليكا بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان العاشقى قۇندى وقۋلىق بولىپ ەسەپتەلەدى. ساكەڭ كەيىنگى ەڭبەكتەرىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا دايەكتى مەملەكەتتىك ورمان ساياساتى قاجەتتىلىگى مەن ونى ىسكە اسىرۋدىڭ جولدارىن دالەلدەپ بەردى, ورمان شارۋا­شى­لىعى مەن ورمانشىلىقتى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن تاجىريبەسىن, ولار­دىڭ ءمانى مەن ءتۇرىن ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنەن تۋىندايتىن جاڭا تالاپتارعا ساي وزگەرتۋ ماسەلەسىن العا قويىپ, باعىتتارىن بەلگىلەدى, جالپى ورمان شارۋاشىلىعى مەن ونى پاي­دالانۋشى كاسىپورىنداردى نارىق جاعدايىنا يكەمدەۋدىڭ ىڭعايلى ادىستەرىن كورسەتتى. مونشاقتاي ويلارى ۇزىك-ۇزىك بوپ ۇزدىكتىرە تۇسەدى. “عالىم بولۋ ءبىر باسقا, ادام بولۋ ءبىر باسقا”,– دەگەن قاعيدانى جادىندا جاڭعىرتىپ وتىراتىن ءسابيت, عىلىم-ءبىلى­مى­مەن ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ, عا­لىم­دىعىن كوركەم مىنەز ءھام ىزگىلىگىمەن ۇيلەستىرە العان جاعدايدا جالاڭ اقيقاتتىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاۋدان قۇتىلىپ, ۇلىق ادام دارەجەسىنە جەتەتىنىن پايىمدايدى. ءوزىنىڭ عانا ەمەس وزگەنىڭ دە عالىمدىق قۇندىلىق­تارىن ەلەپ-ەكشەي ءبىلۋدىڭ تۇجىرىمى وسىعان سايادى. تەمىر ءتارىزدى ناداندىقتى التىنداي پايدالى دا قۇندى قىلاتىن تەك كوركەم مىنەز بەن ىزگىلىك ەكەنىن سەزدىرگىسى كەلەدى اۋىزەكى سوزدەرىندە دە. ماڭگىلىك رۋح دەپ وزەۋرەيتىندەر دە كەزدەسەدى. ماڭگىلىگىڭ بۇگىنگىنىڭ جەمىسى دە. ەندەشە ەرتەڭىڭدى قۇرمەتتەسەڭ, بۇگىنىڭدى قادىر تۇت, ماڭىزىن ءبىل, سىيلا. سول مۇرات جولىندا كەش قالدىم دەمەي, ءدال قازىر جاڭا بيىكتەرگە ۇمتىلىپ, جوعارى مارتەبەلى ءىس ىستە. قول جەتكىزگەنىڭدى قىزعىشتاي قورعاپ, ابى­روي, مارتەبەڭدى ىسپەن اسىرىپ, نامىسىڭدى قالعىتپاي, ەلدىك مۇددە تىزگىنىن ۋىستان سۋسىتىپ الماۋ ءۇشىن ساۋىسقانداي ساق بولعانىڭ ءجون دەيدى ءسابيت. ۇلتى ءۇشىن قانداي قاتەرگە دە باسىن بايلاعان عالىم ءوز پايداسىن ۇمىتىپ, حالقىنىڭ ەلەۋسىز دەگەن بۇيىمتايىن ەسىنەن شىعارمايتىن بولسا, مىنە, ناعىز ويشىلدىق دەڭگەيىنە كوتەرىلەتىنىن شاكىرتتەرىنە جانە ەسكەرتىپ جۇرەدى ول. جۇلگەلەنگەن ويى كەمىرىلمەي, كەنەرەسىنەن تاسي باستايدى: كەيبىرەۋلەر قارىن توق, قايعى جوق, باس امان, باۋىر ءبۇتىن بولسا شىنايى ءومىر وسى دەپ ويلايدى. اقيقاتقا تۋرا قارايتىندار ءۇشىن, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ادامدار ءۇشىن بۇل ءوزىن-ءوزى الداۋدىڭ قاقپانى عانا. توقمەيىلسۋ. توقىراعان وي, تۋرالعان ارمان, الدامشى قىزىق. ءومىردىڭ مانىنەن ەندى نە قالدى؟ ەشتەڭە. سابيتكە سالساڭىز: ءومىردىڭ ءوزى ۋايىم, عىلىمنىڭ ءوزى قىنجىلىس. ۋايىمداماي, قىنجىلماي ءومىردى شات قىلۋ, عىلىمدى قياعا سالۋ مۇمكىن ەمەس. ... كۇزگى جاپىراقتار سۋسىلى ساعىنىش سازىن سىزىلتاتىنداي. بىلتىرعى كۇزدىڭ وقيعاسى بايزاقوۆتار وتباسى ءۇشىن ايرىقشا بولدى. ءسابيتتىڭ تۇڭعىشى ايبەك بايزاق اتاسىنىڭ سۇيەگى جاتقان بەلارۋس رەسپۋب­لي­كاسى ۆيتەبسك وبلىسىنىڭ رەدكي دەرەۆ­نياسىنا ادەيى بارىپ, بوز­داق­تار زيراتىن­داعى ارۋاق­تارعا زيارات جاساپ, دۇعا باعىش­تاتىپ, ءبىر ۋىس توپىراعىن الماتىعا الىپ كەل­دى. ءسويتىپ 66 جىلدان سوڭ اكە توپىراعى كوكتوبەدە جەرلەنگەن زايىبى جىبەكتىڭ قا­بىرىنىڭ قاسىنا گيلزاعا سا­لىپ جا­سى­رىلدى. قوس مۇڭلىق رۋحى ەندى ماڭگىل­ىك­كە تا­بىسقانداي ەدى. اكە ماي­دانعا اتتانعاندا, ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى سابيلەر سايلاۋ, ءسابيت, راقىش ساۋىنشى اناسى­نىڭ باۋىرىندا قالعان ەدى. ءبارى دە قازىر ءومىر­دەن ءوز جولىن, باقىتىن تاپقاندار. ۇرپاق ءوسىرىپ, شادىمان-شاتتىققا ءبو­لەن­­گەن. ەلىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ, ەس­ىم­دەرى ەلەۋلى بولعان, كىسىلىگى مول ۇلت ماق­تانىشتارى. ءسابيت پەن سۆەتا بۇگىن­دە­رى مەرەي, التىناي, ارمانجان, گاۋ­ھار, باتىرحان, تەمىرلان نەمەرەلەرى مەن ايدانا, ەلدانا جانە ءابدىراحمان-كۇل­تەگىن سەكىلدى جيەندە­رىنىڭ سۇيىكتى اتا-اجەسى, شايقالمايتىن بايتەرەگى. ءسابيت ءوز ۇرپاعىنا عانا ەمەس, تۇتاس­تاي ۇلتقا ۇلگى بولارلىق ۇلكەن ءىستىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, وشپەس ونەگە كورسەتكەن ازامات ەكەندىگىن 2008-2009 جىلدارى تاعى ءبىر پارىز, قارىزىنىڭ وتەۋىمەن دالەلدەپ بەرگەن ەدى. ءحVىىى عاسىر باسىندا جوڭعارلارمەن شايقاستا ارقانىڭ ادىر بەلىنەن قيانداعى اتى­راۋ ەلىنە ءوز جاساعىمەن كومەككە كەلىپ, قاس دۇشپانعا قاقىراتا سوققى بەرگەن, جا­ۋ­دىڭ جۇرەك جۇتقان باتىرى­مەن جەك­پە-جەك­تە ونى جەر جاستاندىرىپ, ءوزى دە ەر­لىك­پەن مەرت بولعان وتەي اقىمبەت ۇلى با­با­سىنىڭ زيراتىن تاۋىپ, وعان ماڭگى­­­لىك­كە تىنىس­تا­عان سول وڭىرگە جانە تۋعان جە­رى تور­عايدىڭ قىزبەلىنە قوس ەسكەرتكىش بەلگى قويدىرتىپ, اسىن بەرۋگە بەلسەنە ارالاستى. ... سابيتكە كۇزگى ورمان ويلى ورمان بولىپ ەلەستەيدى. كومبەسىن تۇگەسە المايسىڭ. ەڭ الدىمەن, ءوز ەلىنىڭ پەرزەنتى, ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنىڭ مۇددەسىنە جان-جۇرەگىمەن بەرىلگەن ازامات بەينەسىن كورگىسى كەلەدى. ويدان ورگىسى كەلەدى. باقسا, ونىڭ ەتالونى كادىمگى مۇحتار ماعاۋين ەكەن. ءوز “الاساپىرانىنداي” الاساپىران تۇلعا. الماتىدا قانشاما جىل قاتتى ارالاسىپ تۇردى. پراگاعا كەتىپ قالعاسىن جانى قۇلازىعانىن جاسىرمايدى. جات جەردە تۋعان “جارماقتان” وزگە دە كۇللى شىعارماسىن شاعىپ وقىعان. قازىر ويلاسا, شەتتە جاتىپ جازعانىنىڭ ءبارى وتانىن جان-تانىمەن ءسۇيۋدىڭ, دەمەك ادامشىلىقتىڭ اسقان شىڭىنا شىققاندىعىنىڭ كورىنىسى ەكەن... مۇحاڭنىڭ “مەن” عۇمىرنامالىق حامساسى ادامنىڭ ءوز سەنىمىنە تابىنۋ قۇدىرەتىن اسقاق تا شىنشىل جىرلاعان دۇنيە. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, گۇلنار مىرجاقىپقى­زىنىڭ: ء“سابيت باۋىرىم-اۋ, عىلىم – اقىلدىڭ شىراعى, ال دانالىق – نۇرى”,– دەگەنى ەسىنە ءتۇستى. ءسابيت داستارقانىندا وتىرىپ مەيىرلەنىپ, ءسۇيسىنىپ ايتا سالعانى اپاسىنىڭ. “سەندە وسىنىڭ ەكەۋى دە بار”,– دەگىسى كەلدى مە ەكەن؟ ءباتىر-اۋ, كۇزگى ورماندا ءدال وسى ءسوز ساق ەتىپ باسىنا شاپقانى نەسى؟!.. *  *  * تۇعىرلى تۇلعا اتانعان ول بۇگىندە قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورمان بيوتسەنولوگياسىنىڭ كەلەلى ماسەلەلەرى عى­لىمي ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ءارى “ورمان­شىلىق, ورمان ءوسىرۋ جانە كوگالداندىرۋ” كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. ونى تولعاندىراتىن ماسەلە شاشەتەكتەن. قازىرگى ورمان قورىنا جاناشىرلىقتىڭ ازدىعى, ونى كەيبىر بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قۇلقىن قامىمەن زاڭسىز كەسىپ وتاپ, ورتەپ جويۋعا دەيىن باراتىنى قىنجىلتادى. ايتەۋىر كوڭىلگە دەمەۋى – ەلىمىزدەگى ورمان كولەمىن ۇلعايتا ءتۇسۋ جولىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ باستاماسى مەن قولداۋىنىڭ ارقاسىندا اتقارىلىپ جاتقان “جاسىل ەل” باعدارلاماسى ءۇمىت شوعىن ۇرلەي تۇسەدى. ونىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جەمىسى ەكەنىنە شاتتانا وتىرىپ, تۇراقتى تۇردە ۇزاق مەرزىمگە ىسكە اسىرىلسا, قازاقستاننىڭ ءبىراز جەرلەرىن كوگالدى ايماقتارعا اينالدىرۋعا كوپ جاردەمى تيەتىنىنە كامىل سەنەدى. س.ب.بايزاقوۆ ورمان شارۋاشىلىعى سالاسىنا جوعارى ءبىلىمدى ماماندار مەن عالىم كادرلار دايارلاۋعا دا ايرىقشا ۇلەس قوستى. ودان ءتالىم العان شاكىرتتەردىڭ كوبى ءىرى عالىم نەمەسە ءوندىرىس جەتەكشىلەرى رەتىندە قازاقستان مەن قىرعىزستاندا, رەسەي فەدەراتسياسى مەن وزبەكستاندا, تمد-نىڭ باسقا دا ەلدەرىندە ورمان شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ابىرويلى قىزمەتتەر اتقارۋدا. وسىدان ەكى جىل بۇرىن ول رەسپۋبلي­كامىزداعى جوعارى ورمان بىلىمىنە 60 جىل تولۋىنا بايلانىستى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىپ, ورمان شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ باسقوسۋىن وتكىزۋگە ۇيىتقى بولدى. وندا مازمۇندى بايانداما جاساپ, قازاقستاندا ورمانشىلىقتىڭ جوعارى ءبىلىمىنىڭ دامۋ پروتسەستەرىن قامتيتىن “قازاقستانداعى جوعارى ورمان بىلىمىنە – 60 جىل” (2008 ج.) دەگەن تاعىلىمدى كىتاپشا جازىپ, تاراتتى. سونداي-اق, ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترلىگىنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەسىنىڭ, بىرنەشە عىلىمي جۋرنالدارىنىڭ رەداكتورلار القاسىنىڭ مۇشەسى, كىندىك ازياعا ورتاق ورمان شا­رۋا­شىلىعى عىلىمدارىنىڭ ءۇش بىردەي مامان­دىق­تارى بويىنشا رەسپۋبليكامىزدا وندا­عان جىلدار جۇيەلى جۇمىس ىستەپ تۇرعان جال­عىز ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ ۇيىمداس­تى­رۋ­شىسى ءارى ونىڭ توراعاسى. ول 2 عى­لىم دوكتورى مەن 8 عى­لىم كانديداتىن دايارلا­دى, ونداعان جاستاردىڭ عى­لى­مي ىزدەنىستەر جۇرگىزۋىنە ريا­سىز اقىل-كەڭەس, ادىستەمەلىك جاردەم بەردى. قازىرگى كەزدە دوك­تورلىق ديس­سەر­تاتسيا جازىپ ءجۇر­گەن 3 عالىمعا, عى­لىمي زەرت­تەۋلەر­مەن اي­نالىساتىن 5 اس­پي­رانت پەن ىزدەنۋ­شىگە جە­تەكشىلىك ەتەدى. عىلىمي-رەداكتسيالىق ءتا­جى­ريبەسى ابدەن مولىققان ول عى­لىمي اكادەميا­لار مەن اگرارلىق ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ جىل سايىنعى عى­لى­مي-زەرتتەۋ جانە اكىمشى­لىك-ۇي­ىم­داس­تىرۋ جۇمىستارىنىڭ قورى­تىندى ەس­ەپ­تەرىن جيناقتاۋدى قولعا الىپ, جەكە كىتاپ رەتىندە شىعارىپ وتىرۋدى ىسكە اسىردى. ولاردىڭ جالپى سانى قازىر ون بەستەن اسىپ ءتۇستى. قازاق ۇلتتىق اگ­رار­لىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاق-ورىس ءتىل­دە­رىندە شىعارىپ تۇراتىن “ىزدەنىستەر, ءنا­تي­جەلەر – يسسلەدوۆانيا, رەزۋلتاتى” ات­تى عى­لىمي جۋرنالدى اينالىمعا قوس­تى. وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 70 جىلدىعىنا ار­نالعان, ماز­مۇنى مەن ءتۇرى كوپتىڭ ويى­نان شىق­قان “قازاق مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەر­سيتەتى –70” (1999 ج.) دەگەن كولەمى 50 باسپا تاباق تاريحي انىقتامالىق كىتاپتى دايىنداپ باستىرۋعا كۇش- جىگەر جۇمساپ, ىسكەرلىك پەن قابىلەتتىلىك تانىتتى. ساكەڭدى ماماندىعىنا تىعىز بايلا­نى­سى بار ورمان شارۋاشىلىعى مەن ءوندى­رىستەرىنىڭ قازاق دالاسىندا پايدا بولۋى­نىڭ تاريحى دا قىزىقتىرادى. ول وسى توڭىرەكتە جيناقتاعان باي ماتەريالدارى مەن جازىپ جۇرگەن ەلەۋلى ەڭبەكتەرىنىڭ اياسىن كەڭەيتە تۇسۋدە. سونداي-اق, ءوزى كوپ جىل ەڭبەك ەتكەن اكادەميالىق اگرارلىق عىلىمنىڭ قازاقستانداعى دامۋ بەلەستەرى دە ونىڭ نازارىنان استە تىس قالمايدى. ۇزىلمەيتىن ۇدەرىستى ىزدەنىستەرىمەن وسى با­عىت­تا دا ءبىراز مالىمەتتەر جيناپ, وي ەلە­گى­نەن وتكىزىپ, تىڭ پايىمداۋلار تۇيىندەۋدە. قولى قالت ەتكەندە قالام الىپ, ءوز زامانداستارى مەن رەسپۋبليكاعا بەلگىلى تۇلعالار تۋرالى دا وي تولعاۋدى ازاماتتىق پارىزى سانايدى ول. مىسالى, ول رەسپۋبليكالىق گازەتتەردە اكادەميك ر.ە. ەلەشەۆتىڭ عىلىمي-پەداگوگتىك ءوسۋ جول­دا­رى ورنەكتەلگەن, اكادەميك ك.ءا. ساعا­ديەۆ­تىڭ, قر حالىق ءارتىسى ءا.ب. بوران­باەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى شەبەر سۋرەتتەلگەن وچەركتەر جازدى. ... ايتۋلى عالىمدى ەلىمىزدىڭ ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى, ەرتەڭگى تاعدىرى اركەز ويلانتادى. ءوزى دە وسى سالانىڭ وركەندەۋىنە ناقتى ۇلەس قوسىپ جۇرسە دە, كوڭىل تىنشىتپايتىن كوكەيكەستى ماسەلەلەر ءالى دە شاشەتەكتەن. سونىڭ قوردالانىپ قالماۋى ءۇشىن ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن اياماي جۇمساپ جۇرگەن جايى بار. ءسابيتتىڭ پايىمداۋىنشا, ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ورمان ساياساتى ءبىر جولعا قويىلعانىمەن, ءالى دە ورمانعا قاتىستى پروبلەمالاردىڭ ەتەك-جەڭىن تۇپكىلىكتى جيناقى ۇستاي الماي كەلەمىز. جاسىراتىنى جوق, ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتى وركەندەگەن, ءبىلىم مەن عىلىمى جوعارى دەڭگەيلى ەلدەردەگى ورمان مەن ورمان ءوندىرىسىنىڭ جاعدايى ونشا دامى­ماعان مەملەكەتتەرگە قاراعاندا الدەقايدا جاقسى ەكەندىگى دالەلدەنگەن اقيقات. ال قازاقستاننىڭ كۇشتى ەلۋ مەملەكەتتىڭ بەلەسىنە كوتەرىلۋگە باعىتتالعان قارىشتى قادامى بارشامىزعا ايان. ءوسۋ, ىلگەرىلەۋ ۇستىندەمىز. ايتسە دە ورمان ءجونى ءبىر باسقا, بۇل سالانىڭ تابىستارىن جىكتەگەندە كۇمىلجىپ قالاتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. كوبىنە ءوز ورمانىمىزدى ورىس ورما­نى­مەن سالىستىرىپ, داتكە قۋات دەيتىن وسال تۇسىمىز بارىن اكادەميك س. باي­زا­قوۆ ورەسكەلدىككە بالايدى. ورمان جونىنەن رەسەيگە قاراپ بوي تۇزەۋ وسالدىق بەلگىسى ەكەن. ونىڭ جەرىنىڭ 50 پايىزىن ورمان كومكەرگەن, سول سەبەپتى جۋىر ماڭدا ولار جاسىل القاپسىز قالامىز دەپ سەسكەنبەيدى. ال ءبىزدىڭ جاعدايىمىز تىپتەن باسقاشا ەكەن. ورماننىڭ ۇلەس سالماعى ونشا مار­دىمدى ەمەس. سول سەبەپتى ءبىر تال شىبىق وسىرسەك تە ولجاعا بالانادى. اسىرەسە, سوڭ­عى جيىرما جىل ىشىندەگى سالادا ورىن ال­عان قولاي­سىز­داۋ ۇدەرىستەر ورماننىڭ تۇ­راقتىلىعى مەن ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى باعىتىن بارىنشا السىرەتىپ جىبەر­گەن ەدى. وسى كەزەڭدە ورمان شارۋا­شى­لى­عى جونىندەگى رەسپۋبليكالىق وكىلەتتى ور­گاننىڭ مارتەبەسى باستاپقى مينيسترلىك­تەن, الدىمەن مەملە­كەتتىك دەڭگەيگە, كەيىن كادىمگى كوميتەتكە دەيىن تومەندەتىلدى. قازىر وندا نەبارى 36 ادام جۇمىس ىستەيدى. بۇل دەگەنىڭىز, ۇلان­عايىر ەلىمىز ءۇشىن وتە ماردىمسىز. جانە دە وسى سالانى ءار ۆە­دومستۆوعا اۋدارا قاقپاقىلداۋدىڭ كەسى­رى­نەن ونىڭ كوپتەگەن ماڭىزدى مىندەتتە­رىنىڭ جوعالۋىنا اكەلىپ سوققانى تاعى بار. سول سەبەپتى ءىستى جۇيەلى ءارى تابىستى جۇرگىزۋ ءۇشىن قر اۋىل شا­رۋاشىلىعى مينيسترلىگى ورمان جانە اڭ­شىلىق شارۋاشىلىعى جونىندەگى كومي­تەتىنىڭ مارتەبەسىن كەلە­شەكتە كەمىندە اگەنت­تىك دارەجەسىنە كوتەرۋ مىندەتىن ىجداھات­تاۋدى ەسكەرتەدى اكادەميك. بۇكىل ماعىنالى عۇمىرىن ەلىمىزدىڭ ورمان ايماعىنىڭ ۇلعايىپ, دامۋىنا قالتقىسىز ارناعان اسا كورنەكتى عالىم, ءبىرتۋار تۇلعا س. بايزاقوۆ مەملەكەتتىك ورمان ساياساتىنىڭ ماڭىزىن جۇيەلى تۇردە وي ەلەگىنەن وتكىزە كەلىپ, قۇندى قورى­تىندى جاساعانىن دايەكتەپ, مالىمدەپ ءجۇر. اكادەميك ۇسىنىستارىن تۇجىرىمداپ ايتساق, مىناداي باسىم باعىتتار ايقىن­دا­لا تۇسەدى: ورمان وندىرىستەرى مەن قاتى­ناس­تارىن رەتتەۋدىڭ قۇقىقتىق جانە اكىم­شىلىك شارالارىن دامىتۋ; ورمان باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ; ورماننىڭ جانە ور­مان مەن ورمان وندىرىستەرى جونىندەگى اق­پاراتتىق بازا ەسەبىنىڭ جۇيەسىن جاقسارتۋ; ورمان وندىرىستەرىن دامىتۋ ۇزاق مەرزىمدى باعدارلاماسىنىڭ نەگىزدەرىن انىقتاۋ; ورمان وندىرىستەرىن دامىتۋدىڭ نورماتيۆ­تى-تەحنيكالىق جانە قارجى-ەكونوميكالىق تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ; ورمان وندىرىستەرىن كادرلىق, عىلىمي جانە يننوۆاتسيالىق-ين­دۋستريالدىق قامتاماسىز ەتۋدى جاقسار­تۋ; حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دا­مىتۋ. مىنە, وسىنداي كوكەيكەستى تۇجى­رىم­مەن بايىتىلعان ەلىمىزدىڭ مەملەكەت­تىك ورمان ساياساتى كەلەشەكتە ورمان شا­رۋا­شىلىعىن, ورمان ءوسىرۋدىڭ, رەسپۋبلي­كا­داعى كوگالدان­دىرۋ مەن ورمان پايدا­لا­نۋدى دامىتۋدىڭ ءارى وسىعان قاتىستى بارلىق شەشىمدەردى جۇيەلەۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن انىقتايتىن اسا ماڭىزدى قۇجات بولىپ ەسەپتەلىنبەك. اكادەميكتىڭ بۇل كوزدەگەنى جۇزەگە اسىپ جات­سا, ەلىمىزدىڭ ورمان شارۋاشىلىعى قا­رىشتى دامۋىمەن قۋانتاتىنىنا سەنىم زور. بىلتىر “قازاقستانداعى ورمان دا­قىل­­­دا­رى” اتتى ۇجىمدىق ەڭبەگى ءۇشىن (ب.مۇ­­قانوۆ, ا.مەدۆەدەۆ, س.ىسقاقوۆپەن بىرلە­سىپ جازعان – ق.ءا.) س.بايزاقوۆتىڭ اكا­دە­ميك ا.باراەۆ اتىنداعى ءى دارەجەلى حالىق­ارا­لىق مەدالدىڭ يەگەرى اتانۋى دا ۇزدىكسىز ىزدەنىسىن پاش ەتسە كەرەك. بۇل ەڭ­­بەكتە ەلى­مىز­دە ورمان ءوسىرۋدىڭ ءجۇز جىلدان استام ءتا­جىريبەسى مەن تاياۋ جانە شەت ەل عا­لىم­دا­رىنىڭ وزىق جە­تىستىكتەرى جيناق­تال­عان. ەڭ­بەك­تىڭ ۋاقىتىندا ەلەنگەنى دۇرىس-اۋ. قاي ىسكە دە جانىن سالاتىن, جاۋاپكەر­شى­لىگى ادام­گەرشىلىگىمەن استاسقان, ادالدىعى مەن سىپايىلىعى ەگىز ءورىلىپ, اسقان ءما­دە­نيەتتىلىگىن ايعاقتايتىن ساكەڭ قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, “تىڭعا 50 جىل”, “ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن” مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان. ... ساكەڭ ششۋچەنىڭ بال قاراعايلى قوي­ناۋىنا سۇعىندىرا سالىنعان مانسارد­تى مەكەنىنە ورالدى. اينالا اپپاق قار... ورمان عانا جاپ-جاسىل... ويلارى سان-ساققا تارتادى. الدا ءالى ءىز تۇسە قويماعان ايداي اپپاق الەم جاتقانىن عيبراتتى عالىم ءسابيت جان-جۇرەگىمەن سەزەدى... جىلدىڭ ماڭگىلىك اۋىسپالى مەزگىلدەرىندە دە جانى ورماندى اڭساپ تۇراتىن ءسابيت بايزاق ۇلى ءتورت تاعانداعان ويلارىنىڭ ەتەك-جەڭىن جيىپ الار ەمەس. قازاق ور­مانى... قازاق ويى... قازاق عالىمى... اق­جولتاي بولعاي! قايسار ءالىم.