ارالاس مەكتەپتەر
قازاق مەكتەپتەرى دارەجەسىن الۋى كەرەك
الماتى قالاسىنىڭ ءبىلىم باسقارماسى مەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان «ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنى اياسىندا قازاق ادەبيەتىن وقىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا ينستيتۋت ديرەكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆ «پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا ءبىلىم مەن وقۋلىق ساپاسىن ارتتىرۋعا ايرىقشا نازار اۋداردى. تاياۋدا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى وقۋلىق ساپاسىن ارتتىرۋعا بايلانىستى 10 ۇسىنىستى ورتاعا سالدى. قازىر بۇل ماسەلە قوعامدا كەڭىنەن تالقىلانۋدا. بۇگىنگى مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلىپ وتىرعان ءبىلىم مازمۇنىنا دا, وقۋلىق ساپاسىنا دا, مۇعالىمدەردى قايتا دايارلاۋ ىسىنە دە, وقۋشىنىڭ دا, مۇعالىمنىڭ دە ەڭبەگىن جەڭىلدەتۋگە قاجەتتى وقۋ قۇرالدارى مەن جاڭا تەحنولوگيالارعا دا جاناشىرلىقپەن قارايتىن كەز كەلدى» دەپ اتاپ ءوتتى.
ىسكەرلىك شارانىڭ وزەگىنە اينالعان كوكەيكەستى ماسەلەگە وراي بايانداما جاساعان پروفەسسور, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى راحمان الشانوۆ ۇستازدار قاۋىمىنىڭ نازارىن قازاق ءتىلىن وقىتۋ مەن العاشقى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ تاريحىنا قاراي بۇرىپ, تومەندەگى دەرەكتەرمەن ءبولىستى: 2019 جىلعى مالىمەتتەر بويىنشا قازاقتىڭ سانى 18,5 ميلليوننان استى. سايكەسىنشە, قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن بالالاردىڭ دا سانى ارتقان. 2008 جىلى ولاردىڭ سانى 1 546 مىڭ (60,3%) بولسا, 2018 جىلى بۇل كورسەتكىش 2 515,9 مىڭ وقۋشىنى قۇراپ وتىر (65,5%). عالىمنىڭ ايتۋىنشا, نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى قازاق مەكتەپتەرى قارقىندى دامىپ كەلەدى. 2008 جىلى قازاقشا وقيتىن بالالار سانى 38,2 مىڭ (54,7%) بولسا, 2018 جىلى 166,2 مىڭعا (57,3%) جەتكەن. جالپى ەلىمىزدەگى مەكتەپتەردىڭ دە سانى ۇلعايىپ, ون جىلدا سەگىز وڭىردە 181-گە وسكەن.
ال ارالاس مەكتەپتەردە 2018 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا 1380 مىڭ وقۋشى ءبىلىم السا, ونىڭ ىشىندە 691,7-ءسى قازاقشا وقيتىندار. سول بالالاردىڭ جالپى سانى ءبىر قازاق مەكتەبىن قۇرايدى ەكەن. ر.الشانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ارالاس مەكتەپتەر سانى ءوسىپ كەلەدى. بىراق الداعى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى بۇل مەكتەپتەردى بىرىڭعاي قازاق مەكتەپتەرى دارەجەسىنە اۋىستىرۋى قاجەتتىگىن ايتقان عالىم سوڭعى جىلدارى قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلىندە وقىتاتىن ارالاس مەكتەپتەردىڭ دە كوبەيگەندىگىن مىسالعا كەلتىردى.
اۋىلداعى ءۇش اۋىسىممەن وقىتاتىن جانە اپاتتى جاعدايدا تۇرعان ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ جايىن قوزعاعان ر.الشانوۆ «ديپلوممەن – اۋىلعا», «سەرپىن» سىندى باعدارلامالاردىڭ پارمەنى ءالسىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق تاياۋ جىلداردا جەكە مەنشىك مەكتەپتەر سانى قارقىندى تۇردە وسەتىندىگىنە توقتالعان عالىم ۇستازداردىڭ ءبىلىم سالاسىنان كەتۋ ءۇردىسىن دە قوزعادى.
دەرەكتەر بويىنشا ون جىلدىڭ ىشىندە ورتا ەسەپپەن 100 مىڭنان استام ۇستاز جۇمىستان كەتكەن. «قازىرگى تاڭدا بۇل باعىتتا قابىلدانىپ جاتقان ءتۇرلى ءىس-شارالار ءالى دە قاۋقارسىز. جىل سايىن پەداگوگيكا سالاسىنىڭ مامانىن دايارلاپ شىعارۋ ءۇشىن 12 مىڭ گرانت بەرىلەدى. ون جىلدا 120 مىڭ گرانت بولىنسە, ونىڭ 61 مىڭى ارتىق. سوندا جىل سايىن 17,5 ملرد تەڭگەنى قوسىمشا گرانتقا جۇمساماساق, ءار ۇستازدىڭ جالاقىسىنا 51,5 مىڭ تەڭگەدەن كەلەدى. بيۋدجەتتە مۇعالىمدەردىڭ تولەماقىسىنىڭ دەڭگەيىن ناقتى بەلگىلەپ, ينفلياتسيادان قورعايتىن امالداردى ەسكەرىپ, زاڭدى تۇردە بەكىتەتىن ۋاقىت كەلدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن وندىرۋشىلەردى قولداپ كەلسەك, ەندى تۇتىنۋشىلاردى قولدايتىن كەز جەتتى. ياعني, ەكونوميكانىڭ ەكى جاعىن تەڭەستىرەتىن ۋاقىت جەتتى», دەدى ەكونوميست عالىم.
وسى جيىندا ءبىلىم ستاندارتتارى ماسەلەسىن قوزعاعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جانعارا دادەباەۆ «قازاق ادەبيەتى» ءپانىنىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنداعى وقۋ باعدارلامالارى, ولاردىڭ نەگىزىندە جازىلعان وقۋلىقتار «نەگىزگى ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتى» مەن «جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتى» تالاپتارىنا قايشى كەلەتىندىگىن نازارعا الدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ستاندارتتاردا, ولاردىڭ نەگىزىندە جاسالعان ۇلگىلىك وقۋ باعدارلامالارىندا ءبىلىم بەرۋ ءىسى اياقتالعاندا كۇتىلەتىن ناتيجەلەردى انىقتاۋ مەن دامىتۋدى اقپاراتتاندىرۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن نەگىزگى باعىت – بلۋم تاكسونومياسى. 2001 جىلى بلۋم تاكسونومياسىنىڭ جاڭارتىلعان نۇسقاسى وندىرىسكە ەندى. الايدا قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتتارىندا, ولاردىڭ نەگىزىندە جاسالعان وقۋ ءپانىنىڭ ۇلگىلىك وقۋ باعدارلامالارىندا, وقۋلىقتارىندا بلۋم تاكسونومياسىنىڭ 1956 جىلعى جۇيەسى قولدانىلىپ, 1995-2000 جىلدارى اينالىمعا تۇسكەن جاڭارتىلعان جۇيەسىنە ءبىلىم باسشىلارى ءمان بەرمەگەن.
«مەملەكەتتىك ستاندارتتاردا بەكىتىلگەن وسى جۇيەنىڭ نەگىزىندە ءپاننىڭ ۇلگىلىك وقۋ باعدارلامالارى جاسالدى, بىراق ولاردا (5-9, 10-11-سىنىپتارعا ارنالعان وقۋ باعدارلامالارىندا) مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتتاردا بەكىتىلگەن تانىمدىق داعدىلاردى قالىپتاستىرۋ, دامىتۋ ماقساتتارى, وقۋ ماقساتتارىنىڭ تاكسونومياسى بۇرمالاندى. ستاندارتتاردا انىق كورسەتىلگەن تانىمدىق سيپاتتاعى داعدىلاردىڭ ءبىرازى «قازاق ادەبيەتى» ءپانىنىڭ باعدارلامالارىندا قولدانىلماي, ولاردىڭ ورنىنا جاۋاپ بەرۋ, ينتەرپرەتاتسيا, سالىستىرۋ قوسىلدى. وسىلايشا بلۋم تاكسونومياسى دۇرىس قولدانىلمادى.
ادەبيەتتىڭ تاريحىن داۋىرلەپ وقىتۋدان ايىرىلىپ قالدىق
عالىمنىڭ پىكىرىن قوستاعان ك.ماتىجانوۆ باعدارلاما ءتىلىنىڭ تۇسىنىكسىزدىگىن ايتىپ, بىرقاتار كەمشىن تۇستارىنا توقتالدى. باعدارلاما ىشىندە ادەبيەتتى وقىتۋ كۋرسىنىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرى تولىق قامتىلماعان. بۇرىنعى ءداستۇرلى تۇردە وقىتىلىپ كەلگەن قازاق ادەبيەتىنىڭ ادىستەمەسى نازارعا الىنباعاندىقتان, مۇعالىمدەر كوپتەگەن قيىنشىلىقتارعا تاپ بولىپ وتىر. باعدارلاما دۇرىس بولماسا, سايكەسىنشە وقۋلىق تا دۇرىس بولمايدى. وقۋلىقپەن بىرگە وقۋلىققا قوسىمشا مەكتەپ كىتاپحاناسى دا جاساقتالماعان. كىتاپحانالاردا سول شىعارمالاردى وقىتۋدىڭ تولىق ماتەريالدارى جوقتىڭ قاسى. قازىرگى كەزدە 9-10-سىنىپتار جاڭا باعدارلامامەن وقىتىلۋدا. تاجىريبەدە كورسەتكەنىندەي, سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە باعدارلامانىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ مازمۇنىنا ساي ەمەستىگى ايقىن كورىنىپ وتىر. ارينە ادىستەمەنىڭ جاقسى جاقتارى دا بار. ارتقا شەگىنەر جول جوق, بىراق باعدارلاما قازاق ادەبيەتىنىڭ مازمۇنىنا ساي يكەمدەۋدى قاجەت ەتەدى. قۇجاتتى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن, تەورياسىن بىلەتىن ماماندار جاساۋ كەرەك. مازمۇنى تۇرعىسىنان دا, تاريحى مەن تابيعاتى جاعىنان دا بولەك بولعاندىقتان, اعىلشىن ادەبيەتى مەن قازاق ادەبيەتىن سالىستىرۋعا كەلمەيدى.
وسى ورايدا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلجاھان وردا تالاي جىلدان بەرى كۇرمەۋى شەشىلمەگەن ماسەلەدە سىنالاتىندار وقۋلىق اۆتورلارى بولىپ كەلگەنىن اتاپ ءوتتى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, اۆتورلار – باعدارلامانى ورىنداۋشىلار عانا. بلۋم تاكسونومياسىنا جوعارى وقۋ ورىندارى الدەقاشان ءوتىپ كەتكەن بولسا, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر ءالى يگەرە الماي وتىر. «ال جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىنىڭ باعدارلاماسىن قانشالىقتى يگەرە الدىق؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەي كەلە گ.وردا وقۋلىقتاردا قاراپايىمنان كۇردەلىگە ەمەس, كۇردەلىدەن قاراپايىمعا ءوتۋ ءتاسىلىنىڭ كەڭ قولدانىستا ەكەندىگىن, مىسالى, 5-سىنىپتا قوبىلاندىنى, 7-سىنىپتا ورحون ەسكەرتكىشتەرىن وقىتۋدا بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىگى ەسكەرىلمەگەنىن ايتادى. سول سياقتى ورتا سىنىپتا پوەما, رومان وقىعان وقۋشىلار جوعارى سىنىپتا شاعىن اڭگىمەلەر وقۋمەن شەكتەلىپ ءجۇر. سونداي-اق 7-سىنىپتا م.جۇماباەۆتىڭ «باتىر بايان», 9-سىنىپتا ءى.جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەر» پوەماسىن وقىعان بالا 10-سىنىپتا ۇ.ەسداۋلەتتىڭ ء«بىز تۇركىلەرمىز», 11-سىنىپتا س.سەيفۋلليننىڭ «سىر ساندىق», ق.امانجولوۆتىڭ ء«وزىم تۋرالى», ت.مولداعاليەۆتىڭ «باۋىرلار» ولەڭىن وقيدى. 8-سىنىپتا م.دۋلاتوۆتىڭ «باقىتسىز جامالى», ال 10-سىنىپتا ش.مۇرتازانىڭ «تاۋەكەل توي» اڭگىمەسى وقىتىلدى. ال جوعارى سىنىپتىڭ «پايىم مەن پاراسات» اتتى ءىى توقسانىندا س.ەلۋبايدىڭ «جالعان دۇنيە» رومانى مەن ق.امانجولوۆتىڭ ء«وزىم تۋرالى ولەڭى» بەرىلگەن. باعدارلامانى جاساۋشىلار ءبىر توقسان بويى جوعارى سىنىپ وقۋشىسىنا ءبىر رومان مەن ءبىر ولەڭ وقۋ ازدىق ەتەتىنىن ەسكەرمەگەن. «ش.مۇرتازانىڭ «قىزىل جەبەسىن» نەگە وقىتپايمىز, ءبىر عانا «سىر ساندىعىمەن» ساكەن بەينەسى اشىلا ما؟ جاڭاشىلدىققا دەن قويامىز دەپ ادەبيەتتىڭ اياسىن تارىلتىپ الدىق. قالامگەرلەردى ىرىكتەۋ بارىسىندا ادەبيەتىمىزدىڭ بىرقاتار كورنەكتى وكىلدەرى باعدارلامادان تىس قالدى», دەپ دابىل قاققان عالىم ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى بولىپ تابىلاتىن سال-سەرىلەر مەن حالىق اقىندارى وقۋلىقتا ايتىلماعاندىعىنا توقتالدى. سونىمەن قاتار 11-سىنىپ بويى ادەبيەتىمىزدە س.مۇقانوۆتىڭ, سونداي-اق ع.مۇستافين, س.كوبەەۆ, ن.بايعانين, ي.بايزاقوۆ, ع.ورمانوۆ, ءا.سارسەنباەۆ, د.ءابىلوۆ, ق.بەكحوجين, ع.قايىربەكوۆ, ت.جاروكوۆ, م.الىمباەۆ, و.اۋباكىروۆ, ش.سماحان ۇلى, ج.مولداعاليەۆ, س.ماۋلەنوۆ, ج.ناجىمەدەنوۆ سىندى قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ەسىمى مۇلدە اتالماي قالعان. ال 11-سىنىپتىڭ ءىى توقسانىندا ق.امانجولوۆ س.ەلۋبايدان كەيىن وقىتىلاتىندىعى سياقتى جۇيەسىزدىكتەر دە كەزدەسەدى. ال بلۋم تاكسونومياسى وسىنداي قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋعا ۇندەسە, ءبىز ودان قاشقاقتاپ كەلەمىز, دەيدى عالىم. قازىرگى ادەبيەت وكىلدەرىن وقىتقان كەزدە شىعارمانىڭ كوركەمدىگى ەسكەرىلۋى قاجەتتىگىن العا تارتا وتىرىپ ادەبيەتتىڭ تاريحىن داۋىرلەپ وقىتۋدان ايىرىلىپ قالدىق دەگەن دالەلدەردى كەلتىردى. سونداي-اق مايدانگەر-قالامگەرلەرمەن قاتار, قوعام ءومىرىن سىن تەزىنە الاتىن بىردە-ءبىر ساتيريكتىڭ ەڭبەگى وقۋلىقتا جوق. كەلەلى جايتتاردى ورتاعا سالا وتىرىپ گ.وردا ءتۇن ورتاسى اۋعاندا ەلەكتروندى جۋرنال تولتىرىپ وتىراتىن مۇعالىمدەر كوپ, ال قاعازباستىلىقتان قۇتىلا الماي جۇرگەن ۇستازداردىڭ قوسىمشا ماتەريالداردى يگەرۋگە ۋاقىتى جوق ەكەنىن ايتتى.
كەلەسىدە ءسوز العان قازاقستان پەداگوگيكا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك اسقاربەك قۇسايىنوۆ ەلىمىزدە وقۋلىقتانۋ عىلىمىنىڭ كەنجە قالعانىنا قىنجىلدى. «وقۋلىقتانۋ – ۇلكەن عىلىم. جاقسى وقۋلىق جازۋدى كەزىندە اكادەميك كالماگوروۆ رەاكتيۆتى ۇشاق جاساۋمەن بىردەي دەگەن ەدى. ال سول وقۋلىقتى بۇگىندە ءبارىمىز جارىسا جازامىز. كەڭەستىك داۋىردە اۋدارما وقۋلىق بولدى. ول كەزەڭدە ءبىز قازاق ادەبيەتى مەن ءتىلىنىڭ توڭىرەگىندە جۇردىك. قازاق تاريحىنىڭ ءوزى ماندىپ جازىلمادى. ال تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەگەمەندىكتىڭ وقۋلىعى كەرەك بولدى. سونىمەن ءبىزدىڭ تاجىريبەمىز عىلىمنىڭ الدىنا شىعىپ كەتتى دە, سول جۇيەمەن وقىتا باستادىق. مىنە, ءالى كۇنگە جارتىمىڭجىلدىق تاريحى بار عىلىمدى دامىتا الماي كەلەمىز», دەدى ا.قۇسايىنوۆ.
قازاق وقۋلىعىنىڭ تاريحى ى.التىنساريننەن باستالادى دەسەك, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى وزىق كەلەتىن جاپونيا, كورەيا, سينگاپۋر ەلدەرىندە نەگىزگى ورتا ءبىلىمنىڭ ادام تاربيەسى ەكەندىگى نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. ۇلتتىق قاسيەتىن دارىپتەپ وتىرعان ەلدەردىڭ ءبىلىم جۇيەسى دە وزىق ەكەنى بەلگىلى جايت. ال وسى مىندەتتى تىكەلەي اتقاراتىن قازاق ادەبيەتى ءپانىن دۇرىستاپ وقىتا الماۋىمىزعا نە سەبەپ؟ ول ءۇشىن وقۋلىق ساپاسىن ارتتىرۋدا اۆتورلاردىڭ قۇزىرەتىن كوتەرىپ, وقۋلىق ساپاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن العا تارتقان عالىم وقۋلىقتانۋمەن اينالىساتىن ماماندار زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە وقۋلىققا باعىت بەرەتىن 148 ولشەمنىڭ دايىندالعانىن جەتكىزدى. سول ولشەمدەر نەگىزىندە رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك «وقۋلىق» ورتالىعىمەن ۇلكەن جۇمىس ءجۇرىپ, وقۋلىق ساپاسىنا 19 باعىتتا باعا بەرىلەتىن 128 ولشەم دايىندالىپ, بەكىتىلگەن. قازىرگى كەزدە اكادەميادا ساراپشىلار مەن اۆتورلار وقىتىلۋدا», دەگەن ا.قۇسايىنوۆ وقۋلىق باعدارالاماسىن قوزعاپ, ءاربىر تاقىرىپقا ساي كەمىندە 12-16 تاپسىرما بەرىلگەندىگىن جەتكىزدى. سوعان سايكەس وقۋشى كۇندەلىكتى ەسسە, كەستە, ت.ب. جازبا جۇمىستارىن ورىنداۋى كەرەك. «مۇنداي تاپسىرمانى ورىنداۋعا عالىم رەتىندە مەنىڭ مۇرشام كەلمەيدى. ال جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋلىقتارى مونوگرافيادان كەم تۇسپەيدى» دەگەن وقۋلىق جاناشىرى ساپا ولشەمدەرىنىڭ قاجەتتىلىگىن العا تارتتى.
«انا ءتىلى» وقۋلىعىن
«قازاق ءتىلى» ءپانى دەپ قابىلدايتىندار بار
«ادەبيەتتى قالىپقا سالۋدىڭ قيىن ەكەنىن ءارى ونى بالاعا ونەر رەتىندە يگەرتۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ايتقان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بيدانا قاباتاي مۇنىڭ بارلىعىن ا.قۇسايىنوۆ ايتقان 128 ولشەمگە سىيعىزۋ قيىن دەگەن پىكىر ءبىلدىرىپ, جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىنىڭ جاڭالىعى – لەكسيكالىق تاقىرىپتارعا باعىنۋ ەكەندىگىنە توقتالدى. ب.قاباتايدىڭ ايتۋىنشا, جاڭارتىلعان باعدارلاما جايدان-جاي جازىلعان جوق. بەرىلگەن 14 ساعاتتا وقۋشى بەلىگىلى ءبىر تاقىرىپتا ەسسە جازا الۋىمەن قاتار, ولەڭ دە جاتتاۋى كەرەك. سوندا ءبىر تاقىرىپ توڭىرەگىندە جان-جاقتى دايىندالا الادى. ناتيجەسىندە ءارى قاراي ابايدى, مۇحتاردى وقيتىنداي قۇزىرەتتىلىك قالىپتاسادى. ءوز سوزىندە عالىم جاڭا باعدارلامانى قۇراستىرىپ وتىرعان جاڭاشىل جاستاردىڭ الدىندا ءبىرىنشى كەزەكتە الەمدىك تەستكە دايىنداۋ تۇراتىندىعىن ەسكەرۋىمىز قاجەت دەدى. ال PISA باعدارلاماسىنىڭ تەست جۇيەسىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرى جوق. وسىلايشا كلاسسيكالىق ادەبيەتىمىزدى جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىنىڭ قالپىنا سالۋدىڭ اراسىندا قايشىلىق تۋىنداپ وتىر» دەگەن عالىم وقىتۋ بارىسىنداعى مىسالداردى نازارعا الدى. ناقتى ايتقاندا, كلاسسيكالىق جازۋشىلاردىڭ لەكسيكالىق تاقىرىپقا, ياعني قازىرگى بالالاردىڭ ءىس-ارەكەتى جازىلعان شىعارمالارى جوق بولعاندىقتان, جاڭاشىل اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىن پايدالانۋعا تۋرا كەلەدى. عالىم اتاپ وتكەندەي, ءبىلىم باسشىلىعىندا «انا ءتىلى» ءپانىنىڭ قازاق ادەبيەتىنە دايىندىق بۋىنى ەكەنىن تۇسىنبەي, «قازاق ءتىلى» دەپ قابىلدايتىندار دا بار ەكەن.
وقۋلىق باعدارلاماسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگىن ۇسىنعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرداۋلەت اقىش وقۋلىقتى كەز كەلگەن باسپاعا بەرۋگە بولمايدى دەيدى. ادەبيەتتىڭ ەستەتيكالىق ءپان ەكەنىن ۇمىتىپ, ونى پەداگوگيكامەن بايلانىستىرىپ, تاربيە جۇمىسىنا كوبىرەك نازار اۋدارىپ وتىرمىز. سوندىقتان ادەبيەتتىڭ ەستەتيكالىق, كوركەمدىك فۋنكتسياسىنا ءبىرىنشى كەزەكتە نازار اۋدارۋ كەرەك. ال قازاق ادەبيەتى الىپتارى وقۋلىققا كىرمەي, ولاردىڭ ورنىنا بەلگىسىزدەۋ اۆتورلار ەنگەنى ءارى بالالاردىڭ كوركەمدىگى تومەن ولەڭدەردى جاتتاپ جۇرگەنى – ماسقارالىق. وقۋلىقتىڭ بەزەندىرىلۋى دە كوڭىل كونشىتپەيدى. سوندىقتان وقۋلىق جاسايتىن رەداكتورلار دا, سۋرەتشىلەر دە وقىتىلۋى كەرەك, دەدى ن.اقىش.
جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە قازاق ادەبيەتى ءپانىنىنىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنعا كوشۋ بارىسى تۋرالى ءسوز ەتكەن الماتى قالالىق ادىستەمەلىك كابينەتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ ادىسكەرى كاريما ماداليموۆا 2013 بەكىتىلگەن ستاندارت بويىنشا وقۋ جوسپارىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى 5-سىنىپتا 6 ساعات وقىتىلسا, جاڭارتىلعان باعدارلامادا «قازاق ادەبيەتى» 2 ساعاتقا قىسقارعان دەپ اتاپ ءوتتى. مۇنىڭ ورىنسىز ەكەندىگىن ايتقان ادىسكەر بۇل باعدارلامانىڭ «اتامۇرا», «مەكتەپ», «ارمان پۆ», «جازۋشى» باسپالارىنان شىققان وقۋلىقتارعا بەرىلگەن تاپسىرمالارمەن سايكەس ەمەستىگىن دە العا تارتتى. سونىمەن بىرگە باعدارلاماعا اباي, شاكارىم, مۇقاعالي, ت.ايبەرگەنوۆ, ت.ب. شىعارمالارىن كوبىرەك ەنگىزىپ, بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋدى قاتاڭ ۇستانۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. ول ءۇشىن وقۋلىق جازۋعا تاجىريبەلى مامانداردى تارتىپ, ماتىندەر مازمۇنىنا, تاپسىرمالاردىڭ جۇيەلىلىگىن باستى نازاردا ۇستاۋ كەرەك. ال جوعارى ساناتتى پەداگوگ مەيرامگۇل نۇسىپبەكوۆا 5-10-سىنىپتاردا ماتەريالدىڭ كۇردەلى بولۋى وقۋشىلاردى جاتتاۋعا عانا يتەرمەلەيدى, ال جەڭىل ماتەريالدى وقۋشى وڭاي يگەرگەندىكتەن, جىلدام ۇمىتىپ قالادى دەگەن پىكىرىمەن بولىسە كەلە اعىلشىن ءتىلى, ورىس ءتىلى, دەنە شىنىقتىرۋ پəندەرىنىڭ ساعاتى كوبەيتىلدى. قوسىلعان ساعاتتار قازاق ءتىلى مەن əدەبيەتىنىڭ بۇرىنعى 8 ساعاتتىق اپتالىق ساعاتتاردى قىسقارتۋ ەسەبىنەن ءجۇردى. وسى كەلەڭسىزدىكتى جويۋ ءۇشىن مەكتەپ باعدارلاماسىن قايتا قاراپ, وقۋ جوسپارىنا «كوركەم əدەبيەت» ءپəنىن ەنگىزىپ, باعدارلاما جاساۋ كەرەك-اق. ءبىز مەكتەپتە كوركەم əدەبيەتتى ەمەس, əدەبيەت تاريحىن, əدەبيەت تەورياسىن, əدەبيەت سىنىن وقىتىپ ءجۇرمىز», دەپ اتاپ ءوتتى.
ءارى قاراي ا.بايتۇرسىن ۇلى ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ باسشىسى ۇ.ەركىنباي, جازۋشى-باسپاگەر م.قۇلكەنوۆ, ب.جۇماقاەۆ, گ.رىسكەلديەۆا, ءا.جەكسەنبى, ب.قۇربانباەۆ, ت.ب. سالا ماماندارىنىڭ قىزۋ پىكىرتالاسىنا ۇلاسقان القالى جيىندا ۇستازداردىڭ ۇسىنىستارى ەسكەرىلىپ, ارنايى ۇندەۋ قابىلدانىپ, ءتيىستى ورىندارعا جولداندى.
الماتى
