قوعام • 17 قازان، 2019

قۇلدىق ۇرعىزۋدىڭ قۇپياسى

466 رەتكورسەتىلدى

ءحىح عاسىردىڭ بەل ورتاسىندا ءومىر سۇر­گەن اتاقتى اقىن شورتانباي قاناي ۇلى ءوزىنىڭ زاپىرانعا تولى «زار زامان» جى­رىن­دا:

مىنا زامان قاي زامان؟

ازۋلىعا بار زامان.

ازۋسىزعا تار زامان،

مۇنىڭ ءوزى –  زار زامان، – دەپ كۇڭىرەنۋشى ەدى عوي. راسىندا سول زاماندا قازاقتىڭ باسىنا وتارلىق قامىتى كيگىزىلىپ، اباي اتامىز ايتقانداي «باستاعى ميى مەن قولداعى مالىنا تالاس قىلعان» قيىن كەزەڭ-ءتىن.

وسىنداعى وتارلاۋ دەگەنىمىز –  براۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) پروفەسسورى الاكا حوللان ايتقانداي،  جىلاننىڭ تەرىسى سياقتى تۇلەپ ءتۇسىپ قالاتىن دۇنيە ەمەس. ونىڭ سالدارى مەن زاردابى ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلادى.

مىسالى، ۇزاق جىل ەۋروپا وتارىندا بولعان ماروككو ەلىنىڭ تاريحشىسى اب­­دۋل­لا لاۋري ءوزىنىڭ 1967 جىلى پا­ريج­دە اعىلشىن تىلىندە جارىق كورگەن «ارابتاردىڭ قازىرگى يدەولوگياسى» اتتى ەڭبەگىندە: «وتارلاۋشىلار ءتىپتى مەنىڭ ىشكى جان دۇنيەمدى تونادى. مەن باسقاشا ويلاي المايمىن. ءوزىمدى ازات، تاۋەلسىزبىن دەپ ويلاعاننىڭ وزىندە بىرەۋ جان-جاعىمنان انتالاپ، قاۋمالاپ، ەڭسەمدى باسىپ تۇرعانداي سەزىمدە ءومىر سۇرەمىن» دەپ جازىپتى.  سول سياق­تى، ۇزاق جىل ەۋروپالىقتاردىڭ وتارىندا بولىپ، 1942 جىلى ازاتتىق العان يندونەزيا ەلى­نىڭ كوسەمى سۋحارتو: «قولايلى، جاقسى اۋرۋ-دەرت بولمايتىنى سياقتى، جاعىمدى وتار­شىلىق تا بولمايدى» دەگەن تۇجىرىمدى العا تارتادى.

وسى ورايدا، ءبىز جوعارىداعى «وتارلاۋ ءھام وتارشىلىق» تاقىرىبىن تەرەڭ زەرتتەگەن عالىم-تەورەتيكتەردىڭ پىكىرىن كولدەنەڭ ۇس­­تاي وتىرىپ، «وتارلانۋ ويرانى» نەمەسە «قۇلدىق ۇرۋدىڭ» قۇپياسى جايلى وي بولىس­پەك­پىز. قۇلدىق ۇرعىزۋدىڭ ەڭ كۇردە­لىسى پسي­حولوگيالىق باعىنىشتىلىق دەيدى عالىم­دار.

مىسالى، قازاق حالقىن الايىق. باسقاسىن ايتپاعاندا زەڭگىر كوكتە ەمىن-ەركىن ۇشىپ جۇرەتىن اسپان سەرىسى بۇركىتتى قولعا ۇيرەتىپ، ونى قۇلدىق ۇرعىزاتىن بىردەن-ءبىر جۇرت. وسى قازاقتا «قۇستى ىرعاققا وتىرعىزۋ» دەگەن ءتاسىل بار. ونى قۇسبەگىلەر ءتۇز بۇركىتىن قۇل­­دىق ۇرعىزۋ ءۇشىن جاسايدى. ياعني، ادام­عا باعىنىپ كورمەگەن اساۋ قۇستى، ەكى دىڭ­گەكتىڭ باسىن شالىپ بايلانعان ارقاننىڭ ورتا­سىنداعى بەلاعاشقا وتىرعىزادى دا باسىنا توماعا كيگىزىپ ۇيىقتاتپاي تەربەتەدى. ەكى-ءۇش كۇن ۇيقىسى قاشىپ شارشاعان بۇركىت بەلاعاشتى شەڭگەلدەپ قىسا-قىسا اقىرى ءالى قۇرىپ ەسىنەن تانىپ قۇلاپ، ىشتەگى شەرىن (اقىل-ەسىن) قۇسىپ تاستايدى.  سول سات­تە قۇس­­بەگى ونى ءوزىنىڭ شاپانىنا وراپ ۇيىق­تاتا­دى. ابدەن ۇيقىسى قانىپ ويانعان قىران قايتا تۋعانداي بولادى. ول ءوزىنىڭ وتكەن ءومىرىن قۇ­سىقپەن بىرگە ۇمىتادى دا شاپان يەسىنىڭ يىسىنە باعىنىپ قالادى.

سول سياقتى تسيرك جولبارىسىن دا وسىلاي جۋاسىتادى. بۇل ءتاسىلدى العاش ويلاپ تاپقان فرانتسۋز ا.مارتەن دەگەن ادام. بۇل امالدى كەيىن ورىس اڭۇيرەتۋشىسى ۆ.ل.دۋروۆ جەتىلدىرسە كەرەك. ول بىلاي: جاڭا تۋعان جولبارىستىڭ شونجىگىن شاراناسى كەپپەي تۇرىپ، اڭۇيرەتۋشى ايەلدىڭ جىپ-جىلى قوينىنا سالىپ جىبەرەدى. ءبىر اپتا سارى قارىن، سال­قار توستە جاتىپ ۇيىقتايدى. وسىلاي كۇشىك كۇنىندە مۇرنىنا سىڭگەن ءيىس الگى بەيباقتى ءومىر بويى قۇل ەتۋگە جەتىپ جاتىر.

وسىلاي ۇيرەتىلگەن جولبارىس قاشان قار­تايىپ ولگەنگە دەيىن ءسۇيىر ساپتى قامشى­دان زارەسى ۇشىپ، تسيركتىڭ الاڭىندا اتتاي شاپ­قىلايدى. ودان تۋعان كۇشىك تە سول باياعى تاز كەيىپتى كيەدى.

بۇدان دا سوراقىسى وسىنداي ءتالىم-تار­بيە­مەن ەر جەتكەن جولبارىستى بيولوگ-عا­لىم­دار تاجىريبە جاساپ كورۋ ءۇشىن ورمانعا جىبەرىپتى. وزدىگىنەن ءومىر سۇرە الار ما ەكەن  دەپ...

تسيرك جولبارىسى وزدىگىنەن ءومىر سۇرە ال­ماپتى. تابيعي بەيىمدىلىگىنەن اجىراعان. كەڭ جازيرادا الشاڭ-الشاڭ باسىپ جۇرەتىن تۇيسىكتەن ءتۇيىر دە قالماعان. تىكەن باسىپ كورمەگەن تابانى بولبىراپ، ءتورت اياعىمەن تىك ءجۇرۋ مۇڭ بولىپتى. بارىنەن دە قىزىعى، ء«ۇي كۇشىك» تارعىل شەرى تالدىڭ تۇبىنەن ورعىپ شىققان ور قوياننان قورقىپ، اينالا قاشقانىن قاي­تەر­سىز…

اقىرى وزدىگىنەن ءومىر سۇرە الماي ولەتىن بول­عاندىقتان ونى عالىمدار تسيرككە قايتا الىپ كەلگەن كورىنەدى.

ياعني، اسپان سەرمەندەسى، قۇس پاتشاسى بۇركىت پەن جەردەگى قاھارلى جانۋار جولبارىستى قۇلدىق ۇرعىزۋعا جەتكىزگەن مۇنداي ءتاسىل ۇزاق جىل وتارلانعان حالىقتىڭ ءومىر-تىرشىلىگىنەن دە كورىنىس بەرەدى ەكەن. وسى ماسەلەنى  ۇزاق جىل زەرتتەگەن امەريكالىق عالىم ەۆا تومسون: «وتارشىلدىق ازاتتىق العان ەلدىڭ تىرشىلىگىنىڭ بار­لىق سالاسىندا توبە كورسەتىپ تۇرادى. ساياسي جۇيە وزگەرسە دە، ويراندالعان ۇلتتىق سانا وزگەرىسسىز قالادى. بۇل ەڭ ال­دى­مەن تىلدە بايقالادى. وتار­لاعان ەل مەن وتارلانعان ەلدىڭ مادەنيەتتەرىنەن شىق­قان مادەنيەتتىڭ جاڭا ءتۇرى – قوسپا مادەنيەت توبە كورسە­تەدى» دەپتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلوردا ورتالىعىندا اۆتوكولىك ورتەندى

قازاقستان • 15 قاراشا، 2019

ءباسپاسوز ءرولى – باستى ماسەلە

ادەبيەت • 15 قاراشا، 2019

قازاقستانعا شەتەلدىك بانكتەر كەلەدى

ەكونوميكا • 15 قاراشا، 2019

قوستاناي فيلارمونياسىنا 75 جىل تولدى

رۋحانيات • 15 قاراشا، 2019

جاڭا ۇلگىدەگى كولىكتەر

قوعام • 15 قاراشا، 2019

بالۋاندار تارازدا بەلدەسەدى

كۇرەس • 15 قاراشا، 2019

Grand Slam جارىسىندا بەلدەسەدى

سپورت • 15 قاراشا، 2019

مەكسيكالىقتىڭ قارسىلاسى اتانۋى مۇمكىن

كاسىپقوي بوكس • 15 قاراشا، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار