مادەنيەت سارايى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ارىس تەمىر جول ۆوكزالدارى جاڭعىرتىلدى. اۆتوۆوكزال, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى جانە اكىمدىك عيماراتتارى جوندەلدى. 509 كاسىپكەرلىك نىساندارىن قالپىنا كەلتىرۋگە كومەك كورسەتىلدى. قالانى كوركەيتۋ جۇمىستارىنىڭ اۋقىمى كەڭەيە ءتۇسىپ, ورتالىق الاڭ مەن باتىرلار اللەياسى جاڭعىرتىلدى. ابدىرازاقوۆ, بايتۇرسىن ۇلى كوشەلەرىندەگى ۇيلەردىڭ اۋماعى اباتتاندىرىلۋدا. كوپشىلىك دەمالاتىن «اربات» سالىنىپ جاتقان قالاداعى ينفراقۇرىلىمدى رەتتەۋ بارىسىندا كارىز جۇيەلەرى تولىق جوندەۋدەن ءوتىپ, اۆتوماتتاندىرىلعان. بۇگىندە ارىس جىلىتۋ ماۋسىمىنا دا تولىق دايىن. زاقىم كەلگەن كوشەلەر دە جوندەۋدەن ءوتتى. اياقجول 16 كوشەدە سالىنىپ, جارىقتاندىرۋ بويىنشا جۇمىستار جالعاسۋدا. جارىلىستان بەرگى ءۇش ايدان استام ۋاقىت ارالىعىندا ارىستىقتاردىڭ باسپاناسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى تىنىمسىز جۇرگىزىلدى. جالپى ارىس قالاسىنداعى قۇرىلىس الاڭدارىندا باس-اياعى 134 قۇرىلىس كومپانياسى جۇمىس ىستەپ, 3,8 مىڭنان استام جۇمىسشى جانە 200-دەن استام ارنايى تەحنيكا تارتىلدى. اپاتتان ايتارلىقتاي زاقىم كەلگەن «ارىس-1» تەمىر جول ۆوكزالىنىڭ عيماراتى دا تولىق جوندەۋدەن ءوتىپ, الدىنا ساياباق سالىندى.
جۋىردا «قازاقستان تەمىر جولى ۇك» اق-تىڭ توراعاسى ساۋات مىڭباەۆ ارىس تەمىر جول ستانساسىنداعى كولىك ينفراقۇرىلىمى نىساندارىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىمەن تانىسقان بولاتىن. شويىن جول نىساندارىندا جۇرگىزىلگەن بارلىق جوندەۋ جۇمىستارى مەرزىمىندە اياقتالعان. جارىلىس سالدارىنان تەمىر جول تورابىندا ورنالاسقان 60-تان استام قىزمەتتىك-تەحنيكالىق عيماراتتار, كوپتەگەن تۇرعىن ۇيلەرگە زاقىم كەلگەن ەدى. قىسقا ۋاقىت ىشىندە تولىق قايتا جوندەۋدەن وتكەن, قالا ومىرىندەگى تاريحي دا ماڭىزدى نىسان, كونە تەمىر جول ۆوكزالى قۇرىلىسىن «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى جۇرگىزدى. بيىل ارىس قالاسىنىڭ 1-تەمىر جول ۆوكزالىنا 115 جىل تولىپ وتىر. ىرگەتاسى 1904 جىلى قالانعان كونە عيماراتتىڭ ءىشى-سىرتى تولىق جاڭارتىلعان. ەڭ باستىسى, عيماراتتىڭ تاريحي ساۋلەتى ساقتالعان, ياعني كونە جادىگەرلەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك. جالپى العاندا توعىز جولدىڭ تورابىنداعى شاھاردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ءجۇز پايىز ورىندالۋعا جاقىن.
ارىس قالاسى ءۇش ايدان استام ۋاقىت ىشىندە جۇمىلا جۇرگىزىلگەن جۇيەلى دە ناتيجەلى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە كوپ وزگەردى, جاڭارىپ, اجارلانا ءتۇستى. قۇرىلىسى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلىپ جاتقان نىساندار دا بارشىلىق. قالا تۇرعىندارى سولاردىڭ بىرىنە, ياعني جۋىردا اياقتالعان تاعى ءبىر يگى ءىستىڭ سالتاناتتى راسىمىنە, ارىس شاھارىنداعى ساۋلەتتى تۋىندىلاردىڭ بىرىنە اينالعان كىرەبەرىس قاقپانىڭ اشىلۋىنا قاتىستى. قۇرىلىس جۇمىستارىن مىندەتىنە الىپ, قارجىلاندىرعان ەلىمىزدىڭ كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى. «وڭىرىمىزدەگى ساۋلەتتىك جوبالاردىڭ ۇلتتىق ناقىشتا بولعانى قۇبا-قۇپ. قازاقىلىقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان اۋماقتى ايشىقتايتىن نىشاندار جاڭا جوبالاردا كورىنىس تاپقانىنا نازار اۋدارۋ وتە ماڭىزدى. ماۋسىمداعى قايعىلى وقيعادان كەيىن قولعا الىنعان ارىس قالاسىن جاقسىلىققا باستايتىن بەرەكەلى قاقپا بولادى دەپ سەنەمىن», دەدى اشىلۋ سالتاناتىندا تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ. سونىمەن قاتار ءوڭىر باسشىسى ءوز سوزىندە قاقپانىڭ قۇرىلىسىن قولداپ, كومەك بەرگەن ەلىمىزدىڭ كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى باسشىلىعىنا العىسىن ءبىلدىردى. قالانىڭ باس قاقپاسى ارىس قالاسىنىڭ كوركەيىپ, گۇلدەنۋىنە ءبىر كىسىدەي جۇمىلا كىرىسۋ بۇكىل ەلگە ورتاق ءىس بولعانىنىڭ كەلەسى ءبىر كورىنىسى ىسپەتتى بولدى. سالتاناتتى جيىندا كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى ەرالى توعجانوۆ وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆتىڭ سىن ساعاتتاردا ەرەن ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق بۇل كۇنى ارىس قالاسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا اتسالىسقان بىرقاتار ازاماتتار پرەمەر-ءمينيستردىڭ جانە رەسپۋبليكالىق كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ العىس حاتىمەن, «كاسىپوداقتارعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى.
ونەر جۇلدىزدارى توسىن وقيعا ورىن العان العاشقى كۇننەن باستاپ قالا تۇرعىندارىنا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. وتكەن اپتادا ارىس قالاسىنداعى ورتالىق الاڭدا ەلىمىزدەگى ونەر جۇلدىزدارىنىڭ قاتىسۋىمەن «جاسا, جاينا الاشىمنىڭ ارىسى» اتتى كونتسەرت ءوتتى. حالىققا مادەني-رۋحاني سەرپىلىس سىيلاپ, مەرەكەلىك كوڭىل كۇيدى تارتۋ ەتۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان شاراعا «دوس-مۇقاسان» ءانسامبلىنىڭ ءانشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ارىس قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اقجول مەيىربەكوۆ, حالىق ءارتىسى, ارىس قالاسىنىڭ تۋماسى نۇرجامال ۇسەنباەۆا, كومپوزيتور-ءانشى نۇرلان ەسپانوۆ, جانبولات پەن جازيرا, ءلاززات بايىربەكوۆا, بەيبارىس سەرىكباەۆ, ماقسات ايتجانوۆ, الدەن جاقسىبەكوۆ, فارحات ەسكەنەەۆ سىندى ارىستان شىققان ساحنا ساڭلاقتارى مەن «فاراب» بي ءانسامبلى قاتىستى. شارا اياسىندا ارىس قالاسىنىڭ اكىمى مۇرات قادىربەك قيىن-قىستاۋ ساتتە قولداۋ بەرىپ, كومەك قولىن سوزعان بارشا قازاقستاندىقتارعا العىسىن ءبىلدىردى. تۋعان جەرگە كەلىپ, پەرزەنتتىك پارىزىن كورسەتكەن ونەر مايتالماندارىنا وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆتىڭ ارنايى العىس حاتى مەن سىي-سياپاتتارى تابىستالدى.
ال اپتا باسىندا تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى ومىرزاق شوكەەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن وتكەن اپپارات ءماجىلىسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا الدىمەن ارىس قالاسىنداعى قۇرىلىس بارىسى مەن جول, كارىز جۇيەلەرىنىڭ جاڭارۋى بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تالقىلاندى. سەكتور جەتەكشىلەرىنىڭ بايانداۋىنشا, قالاداعى قۇرىلىس جانە جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالۋ ساتىسىندا تۇر. دەگەنمەن, قۇرىلىس نىساندارى اۋقىمدى نۇر-سۇلتان جانە شىمكەنت قالالارى كەستەدە بەلگىلەنگەن مەرزىمنەن كەشىگۋدە. ەلوردالىق قۇرىلىسشىلار مىندەتىنە العان 1167 پاتەرگە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلسە, 287 پاتەرلىك ءۇش كوپقاباتتى ءۇي جاڭادان سالىنۋدا. بۇل ايماقتارعا قارايتىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى مەن ىشكى جانە سىرتقى ارلەۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. جالپى, وبلىس اكىمىنىڭ مالىمدەۋىنشە, ارىس قالاسىنىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋى قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ دا قارقىندى جالعاساتىن بولادى.
