قوعام • 10 قازان، 2019

جۋسان تۋرالى جىر

139 رەتكورسەتىلدى

ەلباسىمىز ءوزىنىڭ «؛ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى»؛ اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا «؛قازاقستان تاريحى دا جەكە جۇرناقتارىمەن ەمەس، تۇتاستاي قالپىندا قازىرگى زاماناۋي عىلىم تۇرعىسىنان قاراعاندا تۇسىنىكتى بولۋعا ءتيىس. وعان قاجەتتى دايەكتەرىمىز دە جەتكىلىكتى»؛ دەپ اتاپ كورسەتكەنى بارشاعا ءمالىم. البەتتە، قازاقستان تاريحىن الەم تاريحىنان بولە قاراستىرۋعا بولمايدى. كەرىسىنشە دە سولاي.

مىسالى، ءبىر عانا جۋساندى الايىقشى. ءبىر قاراعاندا، بۇل قازاق قانا بىلەتىن وسىمدىك سەكىلدى كورىنەدى. شىنتۋايتىندا، ول بىزدە عانا ەمەس، ەۋروپادا دا، افريكادا دا، امەريكادا دا وسەدى ەمەس پە؟ دەگەنمەن، الەمدە ونىڭ قادىرىنە جەتكەن، كيەسىن ۇعىنعان ءبىر حالىق بولسا، ول قازاق قانا سەكىلدى. قازاق دەسەك دالا، دالا دەسەك جۋسان ءتىل ۇشىنا ورالا كەتەرى بار. جۋسان جۇپارلى، جۋسان رۋحتى ەلمىز-اۋ. شوپتەسىن ىشىندە جۇرەگىمىزگە، جانىمىزعا جاقىنى وسى. بەينەبىر بويتۇمارىمىز سەكىلدى. ءالميساقتان بەرى سولاي عوي! وسى تۇرعىداعى ويلانىپ، تولعانۋىمنىڭ ءوزى جۋىردا ورىس اقىنى اپوللون مايكوۆتىڭ (1821-1897) «؛جۋسان تۋرالى اڭىز»؛ باللاداسى جايلى تەلەحاباردى تىڭداپ، تانىسۋىمنان باستالدى. ول بۇل تۋىندىسىنا وزەك بولعان وقيعانى يپاتەۆسكيي تىزىمىندەگى ۆولىن شەجىرەسىنەن جازىپ العان ەكەن. باللادا دالانىڭ قاسيەت، كيەسى مەن كونە تاريحتى قايتا جاڭعىرتۋىمەن دە قۇندى. اۆتوردىڭ ورىس جىلناماشىسى دەرەگىنە سۇيەنە جازىپ، 1875 جىلى جاريالاعان وسى ەڭبەگى ارقىلى جۋسان (ەمشان) وزگە حالىقتارعا دا كەڭ تانىلدى دەسە دە بولادى.

«؛بۇل جۋساننىڭ كەپكەن شاشاق-ساباعى، قۋراسا دا ءيسى مۇرىن جارادى. كوز الدىمدا &ndash؛ كەڭ دالانىڭ وتكەنى، ساعىم بولىپ سىر جاسىرىپ بارادى»؛ دەپ باستالاتىن حامسا-جىردا قىپشاقتارعا ورىس كنيازى ۆ. موناماحتىڭ ويسىراتا سوققى بەرۋىنەن سوڭ، سارى حاننىڭ تەپەرىش كورگەن ۇلدارىنىڭ ءبىرى ارتىقتىڭ (اتراك) 40 مىڭ ەرجۇرەك ساربازىمەن اراداعى كەلىسىمگە ساي كۇيەۋ بالاسى گرۋزيا حانى داۆيدكە بارىپ بولىسىپ، سەلجۇكتەردى جەڭگەنى، ءسويتىپ تبيليسيدە ءتورت عاسىرعا سوزىلعان «؛قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان»؛ ورناۋىنا سەپتەسكەنى جونىندە جازىلادى. ارتىق باستاعان قىپشاق جاۋىنگەرلەرى جەر ءبولىنىپ بەرىلگەن سوڭ، سول جاقتا جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن قۇداندالى بولىپ، نىق ورنىعىپ تا قالادى. بۇل XII عاسىردا بولعان جايت قوي!

1125 جىلى ۆلاديمير موناماح ومىردەن وزادى دا، وسىعان بايلانىستى قىپشاقتار ەجەلگى جاۋلارىندا كەتكەن كەكتى قايتارۋعا نيەت ەتكەن. دوندا قالعان باۋىرى وردا حانى سىرچان «؛ەلگە قايتسىن. وعان قىپشاق اندەرىن ورىندا. بولماسا جۋساندى بەر، يىسكەسىن!»؛ دەپ ور دەگەن انشىگە قاتتى تاپسىرىپ، ارتىق حانعا حابارشىلىققا جىبەرەدى. بۇل كەزدە جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن قۇداندالى بولىپ، شالقىپ-تاسىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ارتىق حابارشىنىڭ ۋاجىنە كونە قويمايدى. اراعا از ۋاقىت سالىپ، اعايىندارى الدىنا تاعى بارعان. بۇل جولى دا ولاردىڭ قولىندا تۋعان ولكەسىنەن اپارعان ءبىر بۋما جۋسان بولىپتى. سونى قۇشىرلانا يىسكەگەن ارتىق حان كوزىنە جاس الىپ، تۋعان وتانىنا قايتۋعا شەشىم قابىلداپتى! اتالمىش باللادادا ول وسىعان بايلانىستى «؛جات ولكەدە بيلىك پەن داڭق قۋعانشا، ءوز ەلىمدە ولسەم، ماعان سول كەرەك!»؛ دەپ تولعانادى. ءبىر بۋما جۋسان، ونىڭ جۇپارلى ءيسى ارتىقتاي اسىلزادانىڭ ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەرىن ء(بىرازى سوندا قالىپ قويادى) باستاپ، تۋعان جەرىنە قايتا ورالۋىنا ءماجبۇر ەتكەن. مايكوۆ تۋىندىسىنىڭ نەگىزگى ءارقاۋ-تىنى دە وسى.

نە نارسەنىڭ دە ءقادىرىن، قاسيەتىن تاني الارلىق، نەنىڭ جاقسى، نەنىڭ جامان ەكەنىن ايىرا الارلىق زەرەكتىك، سۇڭعىلالىق، ۇعىمتالدىق سەكىلدى قانعا ءسىڭدى قاسيەتتەرىمىزدەن دە بولار. قالاي دەسەك تە حالقىمىز ءۇشىن جۋساننىڭ ورنى ەرەكشە-اق. قازاق قازاق بولىپ جارالعالى بەرى سولاي. سول باعزىدان بويىمىزدا بار تۇسىنىك-تۇيسىگىمىز بەكەرگە شىقپاپتى، بۇگىندە بۇل وسىمدىككە قىزىعۋشىلىق، اۋەستىك الەمنىڭ باسىن اينالدىرىپ تۇر دەسە دە بولادى. جۋىردا عالامتوردان وقىدىق. كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى عىلىمي تىلدە «؛Artemisia Annua»؛ دەپ اتالاتىن وسىمدىك بار-جوعى 16 ساعاتتىڭ ىشىندە وكپە راگى جاسۋشالارىنىڭ 98 پايىزىن بىردەن جويىپ جىبەرۋگە قابىلەتتى ەكەنىن انىقتاپتى. ال الگى قۇدىرەتكە يە قۇندى ءدارىڭىز كادىمگى جۋساننان جاسالعان!

جۋساننان مۇنداي مىقتى ءدارى ازىرلەنەتىندىگىن شىنىندا دا قازاقستان-دىقتاردىڭ كوبى بىلمەيدى. سوندىقتان قازاق دالاسىنىڭ كوركىن كىرگىزگەن، ساف اۋاسىن جۇپار يىسكە بولەگەن جۋساننىڭ سىرىنا، قۇپيا-استارىنا تاعى ءبىر مۇقيات ۇڭىلۋىمىزگە تۋرا كەلەدى-اۋ.

جالپى، عالىمدار بۇل وسىمدىكتىڭ الەمدە بىرنەشە جۇزدەگەن ءتۇرى بارىن العا تارتادى. ال بىزدەگىسى قاي ءتۇرى، قانشالىقتى قاسيەتى بار؟ مۇنى ماماندار ايتا جاتار. «؛قازاقستان تابيعاتى»؛ كوپتومدىق ەنسيكلوپەدياسىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق جەرىندە &ndash؛ ءشول، شولەيتتى دالادا، تاۋلى وڭىرلەردە وسەتىن 81 ءتۇرى بار ەكەنى جازىلعان ەكەن. وسى كىتاپتا وعان «؛جۋسان (لات. Artemisia) &ndash؛ كۇردەلىگۇلدىلەر تۇقىمداسىنا جاتاتىن كوپجىلدىق، كەيدە ءبىر نە ەكىجىلدىق شوپتەسىن وسىمدىكتەر نە شالا بۇتا. جۋساننىڭ بيىكتىگى &ndash؛ 10-60 سم، كەيدە 1،5-2 مەتر­؛دەي بولادى. ساباعى تىك نەمەسە جەرگە جايىلىپ وسەدى. جاپىراعى كەزەكتەسىپ ورنالاسقان، قاۋىرسىن ءتارىزدى، شەتى تىلىمدەنگەن، كەيدە ءبۇتىن جيەكتى. ۇساق گۇلى قوس جىنىستى، سارى ءتۇستى، سەبەتتەرى كوپ، ابدەن پىسكەن كەزدە شاشىراڭقى ءيىلىپ كەلگەن سىپىرتقى گۇلشوعىرىن قۇرايدى. شىلدەدەن قىركۇيەككە دەيىن گۇلدەيدى. جەمىسى &ndash؛ تۇقىمشا. جۋساننىڭ 17 ءتۇرى سيرەك كەزدەسەتىن ەندەميك تۇرگە جاتادى، ال قازاقستاندا عانا وسەتىن ءبىر ءتۇرى &ndash؛ دارمەنەنىڭ دارىلىك ءشوپ رەتىندە ەرەكشە ءمانى بار. شىرعالجىن جۋسانىنىڭ جاپىراعى مەن ساباعىن جەۋ­؛گە بولادى، قۇم جۋسانى قان توقتاتۋ ءۇشىن پايدالانىلادى. اراسىندا ۋلى ءتۇرى دە (تاۆريي جۋسانى) كەزدەسەدى، ونى مال جەمەيدى. جۋسان قۇنارلى مال ازىعى، دارىلىك، بوياۋىش، تاعامدىق، ءۆيتاميندى، ەفير مايلى وسىمدىك. جۋساندى قولدان دا (تامىرجۋسان) وسىرەدى»؛ دەپ انىقتاما بەرىلگەن. جۋساننىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى &ndash؛ جاۋىن-شاشىن جەتكىلىكسىز جەرلەردە دە وسە بەرەتىندىگى.

جۋساننىڭ كوپتەگەن ءتۇرىنىڭ ماڭىزىن حالقىمىز ەرتە كەزدەن ءبىلىپ، دارى-دارمەك، مال ازىعى رەتىندە پايدالانىپ كەلگەنى بەلگىلى. جۋساننىڭ جۇپار ءيىسى تۋرالى جانە ول قازاق دالاسىنىڭ قاسيەتتى وسىمدىگى ەكەندىگى جايىندا اڭىز-اڭگىمەلەر دە كوپ-اق. «؛جۋسانسىز جەردى وت دەمە، كوجەسىز ەلدى توق دەمە»؛ دەگەن حالىق ناقىلى دا تەككە ايتىلماعان بولۋى كەرەك. ءتىپتى ەسكەلدى بي بابامىزدان قالعان «؛يزەن، جۋسان بولماسا، شوپتە بەرەكە بولمايدى، اۋىزبىرلىك بولماسا، كوپتە بەرەكە بولمايدى»؛ دەگەن ءسوزدىڭ دە جانى جوق ەمەس. كەزىندە مىسىردى بيلەگەن بەيبارىس بابامىز دا تۋعان ەلدەن جۋسان مەن جۋسان ءيىسى بۇرقىراعان قىمىز الدىرىپ ىشكەن كورىنەدى. ەرتەدە حالقىمىز قۇياڭ اۋرۋىمەن اۋىرعان ادامداردىڭ بەلىن كۇنجىت مايىمەن نەمەسە كەروسينگە قوسىلعان دارمەنە تۇنباسىمەن ەمدەگەن دەپ تە ەستيمىز.

قىسقاسى، قازەكەڭ سان ىقىلىم زاماندار بويى بۇل وسىمدىكتىڭ ابدەن سىرىن ءبىلىپ، سىنىن ءتۇيدى دەسەك تە بولادى. مىسالى، ونىڭ اۋىزەكى تىلدە كوپ تارالعان اق جۋسان، ارام جۋسان، ارقار جۋسان، اششى جۋسان، بوز جۋسان، بورتە جۋسان، كەرمەك جۋسان، قۇم جۋسان، قىزىل جۋسان، سۇر جۋسان، قارا جۋسان، قاسقا جۋسان، شاعىر جۋسان دەگەن تۇرلەرى دە بار. دەمەك، بۇل وسىمدىك ءتۇرىن ىزەرلەپ زەرتتەگەن دە، ءتۇرلى سىناقتان وتكىزگەن دە باسقا ەمەس، ءوزىمىز. ەندەشە، نەگە ونى جاھانعا جاريا ەتە الماي وتىرمىز؟

جۋساننىڭ ءقادىرىن بىلەتىن قازاق ءۇشىن ونى ۇدايى ناسيحاتتاۋ ءتول مىندەتىمىز بولۋى ءتيىس. جۋساندى كينو ءتۇسىرۋ بارىسىندا دا ناسيحاتتاۋ ارقىلى ۇتاتىن تۇسىمىز كوپ. امال قانشا اتىس-شابىس، ماحاببات پەن ماشاقاتقا قۇرىلعان سەريالدار سانانى جۋسانمەن ەمەس، باسقا نارسەلەردىڭ يسىمەن ۋلاپ جاتقانى انىق.

وسى ورايدا اۋزىمىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرمەي، جەتىستىگىمىزدى دە ايتا كەتەيىك. بۇرىنىراقتا ەلىمىزدىڭ ورتا­؛لىق ايماعىندا وسەتىن تىقىر جۋساننان قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا قارسى قول­؛دانىلاتىن «؛ارگلابين»؛، دارمەنە جۋسانىنان ىشەك قۇرتىن تۇسىرۋگە ارنالعان «؛سانتونين»؛ دارىلەرى، «؛قازاق دالاسىنىڭ حوش ءيىسى»؛ اتتى جوبا اياسىندا «؛جۋسان»؛ ءيىسسۋى سەكىلدى وتاندىق ونىمدەرىمىز وندىرىلە باستاعانى ەسىمىزدە. ولاردىڭ قازىرگى جايى قالاي بولىپ جاتقانىنان حابارسىزبىز. ال دارمەنە جۋسانىنا كەلسەك، بۇل وسىمدىك ءتۇرى شاعىن اۋماقتا عانا وسەدى جانە سيرەك كەزدەسەتىندىكتەن قاتاڭ قورعاۋدى قاجەت ەتەدى. جۋساننىڭ بۇل ءتۇرى 1981 جىلى قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن.

جۋساننىڭ ەمدىك قاسيەتى، ەرەكشە قۇدىرەتى ەسكەرىلىپ، ەرتەرەكتە وليمپيادا ويىندارىندا جەڭىپ شىققاندارعا سىيلىق رەتىندە جۋساننان جاسالعان سۋسىن ىشكىزەتىن ءراسىم بولعان ەكەن. ريمدىكتەر جۋسان تۇنباسىن اسقازان اۋرۋ­؛لارىن ەمدەۋگە دە پايدالانعان. ال قىتايلىقتار اياقكيىمدەرىنە جۋساننىڭ جاپىراعىن سالىپ جۇرسە، تاماققا دەگەن تابەتتى ارتتىرادى دەپ ەسەپتەيدى. جۋسان تەڭىز ساياحاتشىلارىنىڭ ءتۇرلى تەڭىز اۋرۋلارىنان ساقتايدى. ءبىر نارسەگە قاپالانعاندا جۋسان يىسكەسەڭىز، كوڭىلىڭىز ورنىعادى ەكەن. ۇيقىسىزدىققا ۇشىراعاندا جاستىعىڭىزدىڭ استىنا جۋسان قويساڭىز، كوزىڭىز تەز ىلىنەتىن كورىنەدى. جۋسان بولمەدەگى اۋانى تازارتىپ، جۇيكەنى تىنىشتاندىرۋعا سەپتەسەدى. ءتىپتى مونشاعا تۇسەردە جۋسان جاپىراقتارىن پايدالانۋعا بولادى دەسەدى بىلەتىندەر. اۋىز شايۋعا كەرەكتى تۇنبانى دا ءبىر اس قاسىق جۋساندى ءبىر ستاكان قايناعان سۋعا بۇقتىرىپ دايىنداپ قويسا، ونىڭ ەش ارتىقتىعى جوق.

وسى سەكىلدى پايدالى دەرەكتەر جۋسانعا دەگەن تۇسىنىكتى، كوزقاراستى، ۇس-تانىمدى تۇبەگەيلى وزگەرتەدى دەگەن ويدامىز. دالانىڭ ءسانى مەن انىنە اينالعان جۋسانعا بۇيرەگىمىزدىڭ بۇرىپ تۇرۋىنىڭ ءوزى ۇلتتىق ەرەكشەلىكپەن قاتار، باعالى وسىمدىكتىڭ باعاسىن بىلۋىمىزدە جاتسا كەرەك-تى. امال قانشا، جاس ۇرپاق بۇگىندە جۋسان ءيىسىن ۇمىتىپ بارا جاتقانداي. اعا بۋىننىڭ جۋسانعا قارايتىن ۋاقىتى جوق. كەلەشەكتىڭ كەرەمەتتەرى جۋسانمەن بايلانىستىرىلا باستاعاندا، ءبىز كەڭ-بايتاق دالامىزدا وسەتىن وسىمدىكتىڭ تاعدىرىنا الاڭدامايتىن دا سەكىلدىمىز. اناۋ امەريكا قاتەرلى ىسىككە قارسى جۋساندى پايدالانا باستاپ ەدى، ءبارىمىز جارىسا جازدىق. سول جۋسانىڭىز جۋاس قازاققا باياعىدان بەلگىلى. ەندەشە، ونىڭ نەگە قادىرىنە جەتپەي ءجۇرمىز. جۋساننان جاسالعان دارىلەردى جۇرتقا نەگە جاريا ەتپەيمىز؟ پايدالى وسىمدىكتى قانشالىقتى قورعاپ جاتقانىمىزدى نەگە اشىق ايتپايمىز؟ جالپى، جۋساندى جۇرت جاقسى كورەدى. ءبىراق سونى قانشالىقتى دالەلدەپ ءجۇرمىز؟

راس، دالاعا بارساق، ەڭ اۋەلى جۋسان ءۇزىپ يىسكەيمىز. باسقا ءشوپتىڭ جوقتى­؛عىنان ەمەس. اڭسارىڭدى، ساعىنىش-ماۋقىڭدى باساتىندىعى، رۋحىڭ­؛دى كوتەرىپ، بويىڭا جىگەر دارىت­؛قانداي بولاتىندىعى، دالامەن تىكەلەي بايلانىسقا تۇسىرەتىندىگى ءۇشىن. ماعان دا ودان تازا، ودان ادەمى وسىمدىك جوق سەكىلدى كورىنەدى. جۋساندى ارەدىكتە قالا ىشىنەن، جول جيەگىنەن كەزدەستىرىپ قالامىن. سول ساتتە مەنىڭ كوزىمە ولاردىڭ سارى دالادا جاڭبىر سۋى شايىپ، كۇننىڭ نۇرى ايمالاپ، بوي سالا ءوسىپ تۇرعانى ەلەستەيدى. قىردى جۇپارىمەن جەلپيتىنى شە... اۋىلدان قازاقتىڭ، جۋساننىڭ ءيسى ەسەتىندەي...

 ؛

 ؛بايماحانبەت احمەت،

قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قايراتكەرى

 ؛

جامبىل وبلىسى،

تالاس اۋدانى

 ؛

سوڭعى جاڭالىقتار

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ءجاۋدىر نارتاي

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 13:03

ەڭ قىسقا اڭگىمە. الىبەك بايبول

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:58

ەڭ قىسقا اڭگىمە. بولات شاراحىمباي

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:55

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اسحات ومىرباەۆ

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:54

كۇلكى كەرۋەنى № 5

رۋحانيات • بۇگىن، 12:35

اقجايىقتا ايماقتىق فورۋم ءوتتى

ايماقتار • بۇگىن، 12:28

ەلىمىزدەگى ەڭ ءوتىمدى كولىكتەر

ەكونوميكا • بۇگىن، 12:17

توپاستىق جامان بولادى

100 • بۇگىن، 11:04

جاقسىنىڭ كوزىمەن جۇزدەسۋ

رۋحانيات • بۇگىن، 09:45

جامبىلدىڭ جومارت جاندارى

ايماقتار • بۇگىن، 09:41

مەسەناتتىڭ مىرزالىعى

ايماقتار • بۇگىن، 09:38

ساكەن جانە «ەڭبەكشى قازاق»

رۋحانيات • بۇگىن، 09:33

جازۋدىڭ ماشاقاتى

قوعام • بۇگىن، 09:31

الەمنىڭ ءابدىجامىلى

قازاقستان • بۇگىن، 09:28

كيبەرقىلمىس كۇشەيىپ بارادى

قوعام • بۇگىن، 09:25

جاڭا عارىش جۇيەسى – قازاقستاندا

قازاقستان • بۇگىن، 09:20

«ادامنىڭ كۇنى – اداممەن»

ايماقتار • بۇگىن، 09:16

التىن كۇز، ارايلى سالتانات

ايماقتار • بۇگىن، 09:15

قاۋىپسىز جولعا قاشان جەتەمىز؟

ايماقتار • بۇگىن، 09:12

بالداققا سۇيەنگەن تاعدىر

قوعام • بۇگىن، 09:10

كومىر باعاسى كوڭىلگە قونىمدى ما؟

ايماقتار • بۇگىن، 09:07

نان بولسا، ءان بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:49

بەلسەنە قاتىسۋ قاجەت

قازاقستان • بۇگىن، 08:45

بيزنەستىڭ دامۋىنا باستاعان فورۋم

قازاقستان • بۇگىن، 08:39

سەرىكتەستىك سەنىمدى نىعايتادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:37

قازاق مۋزىكاسىنىڭ قاراشاڭىراعى

ايماقتار • بۇگىن، 08:33

دارالاپ ۇلى دالا ۇلاعاتىن

رۋحانيات • بۇگىن، 08:23

قىزىلشا اۋرۋىنا قىراعىلىق قاجەت

مەديسينا • بۇگىن، 08:20

پرەزيدەنت ارحيۆىنە – 25 جىل

پرەزيدەنت • بۇگىن، 08:18

امەريكامەن ساۋدا-ساتتىق ۇلعايادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:13

ۇقساس جاڭالىقتار