CERN-مەن ىنتىماقتاستىق – عىلىمعا كەڭ ءورىس
پارلامەنت سەناتىنىڭ مىنبەرىنە الدىمەن ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆ كوتەرىلدى. ول دەپۋتاتتاردىڭ الدىنا پارلامەنت ءماجىلىسى ماقۇلداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ەۋروپالىق يادرولىق زەرتتەۋلەر جونىندەگى ۇيىم (CERN) اراسىنداعى عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىققا قاتىستى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جونىندە باياندادى.
ونىڭ ايتۋىنشا, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنداعى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن ىلگەرىلەتۋ ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز وسى سالانىڭ كوشباسشىسى بولىپ تانىلدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدى بەلسەندى دامىتۋدا. قازاقستاننىڭ اتوم سالاسى – تەحنولوگيالىق الەۋەتتى دامىتۋ تۇرعىسىنان پەرسپەكتيۆتى سالالاردىڭ ءبىرى. بۇل – قازاقستاننىڭ عىلىمي جانە يندۋستريالىق دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى.
– قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق, ادامي الەۋەتىمىز يادرولىق فيزيكا جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر سالاسىنداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشە الادى. يادرولىق قۇزىرەتتىلىكتى ارتتىرۋعا كۇش-جىگەر سالۋدىڭ ارقاسىندا قازاقستان – ىرگەلى جانە قولدانبالى يادرولىق فيزيكا, يادرولىق جانە رادياتسيالىق تەحنولوگيالار بويىنشا ءوز بەتىنشە جۇمىس اتقارا الاتىن ەلدەر قاتارىندا. بۇل ەلىمىز ءۇشىن ەڭ دامىعان ەلدەرمەن تەڭ جاعدايدا جۇمىس ىستەۋگە, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق جانە جوبالارعا قاتىسۋ اكادەميالىق قوعامداستىقتىڭ كۇش-جىگەرىن, عىلىمي جانە ءبىلىم الەۋەتىن بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ماقساتتا 2016 جىلى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ەۋروپالىق يادرولىق زەرتتەۋلەر ۇيىمىمەن (CERN) ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ بويىنشا جۇمىس باستالدى. ەۋروپالىق يادرولىق زەرتتەۋلەر ۇيىمى – قاراپايىم بولشەكتەر فيزيكاسىن زەرتتەۋ سالاسىندا الەمدەگى جەتەكشى ۇيىم. جوعارى ەنەرگيالار فيزيكاسى مەن بولشەكتەر فيزيكاسى سالاسىنداعى تابىستى زەرتتەۋلەردى كوپتەگەن ەل عالىمدارىمەن بىرلەسىپ قانا جۇرگىزۋگە بولادى. ياعني, الەمدىك عىلىمي ينتەللەكتىنى شوعىرلاندىرۋ قاجەت. CERN-مەن ىنتىماقتاستىق ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ءارى ونىڭ كەلەشەگى زور. بىرىنشىدەن, ول رەسۋرستاردى باسىم باعىتتارعا شوعىرلاندىرۋعا, ياعني الدىمەن ىرگەلى ءبىلىم, كەيىن تەحنولوگيالار بويىنشا بولاشاققا سەرپىنمەن جول باستاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. CERN-مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قۇرۋ ماقساتىندا 2018 جىلدىڭ 29 ماۋسىمىندا جەنەۆا قالاسىندا عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىققا قاتىستى قازاقستان ۇكىمەتى مەن ەۋروپالىق يادرولىق زەرتتەۋلەر ۇيىمى (CERN) اراسىنداعى كەلىسىمگە قول قويىلدى, – دەدى ق.بوزىمباەۆ
بۇگىندە CERN-ءنىڭ كەڭەس قۇرامىنا 23 ەل كىرەدى. بۇعان قوسا كەيبىر ەلدەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار باقىلاۋشى رەتىندە قاتىسادى. CERN-دە 2400-گە جۋىق عالىم تۇراقتى ەڭبەكتەنسە, الەمنىڭ 113 ەلىنىڭ 580 ۋنيۆەرسيتەتى مەن ينستيتۋتىنان 10 مىڭنان استام فيزيكپەن مەن ينجەنەر CERN-ءنىڭ حالىقارالىق ەكسپەريمەنتتەرىنە قاتىسىپ, ۋاقىتشا جۇمىس ىستەيدى.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, اتالعان كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ عىلىمي بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتۋعا جاعداي جاسايدى. قازاقستاننىڭ عالىمدارى, ينجەنەرلەرى, ستۋدەنتتەرى مەن تەحنيكالىق ماماندارى ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى نەگىزدە CERN عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىنا قاتىسۋعا جول اشادى.
ءمينيستردى مۇقيات تىڭداعان سەناتورلار زاڭ جوباسىنىڭ كەيبىر تۇستارىنا قاتىستى سۇراقتارىنا جاۋاپ الىپ, بۇل قۇجاتتى قابىلداۋدى قۇپ كوردى.
شەكارادان ءوتۋدىڭ ماشاقاتىن ازايتادى
بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار نازارىنا «2006 جىلعى 3 قازانداعى قر ۇكىمەتى مەن رف ۇكىمەتى اراسىنداعى قازاقستاننىڭ جانە رەسەيدىڭ شەكارا ماڭىنداعى اۋماقتارى تۇرعىندارىنىڭ قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسىن كەسىپ ءوتۋ ءتارتىبى تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ۇسىنىلدى. بۇل قۇجاتتىڭ جاي-جاپسارىمەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى مارات سىزدىقوۆ تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەل اراسىنداعى شەكارا – 7 500 شاقىرىمنان اسادى جانە الەمدەگى ەڭ ۇزىن شەكارالاردىڭ ءبىرى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان-رەسەي شەكاراسىندا 51 وتكىزۋ بەكەتى بار. ولاردىڭ 30-ى اۆتوكولىك, 20-سى تەمىر جول جانە تاعى بىرەۋى وزەن ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. رەسەي تاراپى 2019 جىلى 12 ساۋىردە حاتتامانىڭ كۇشىنە ەنۋى ءۇشىن قاجەتتى مەملەكەتىشىلىك راسىمدەر اياقتالعانىن حابارلادى.
كەلىسىمنىڭ 3-قوسىمشاسىندا كورسەتىلگەن شەكارا ماڭىنداعى ايماقتاردا تۇراتىن قازاقستان مەن رەسەي ازاماتتارىنىڭ شەكارانى كەسىپ ءوتۋى ءۇشىن جارامدى قۇجاتتار تىزبەسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ وتىر. قولدانىستاعى كەلىسىمگە سايكەس, شەكارانى كەسىپ ءوتۋ كەزىندە قازاقستان ازاماتتارىنىڭ وزىمەن بىرگە جەكە كۋالىگى نەمەسە تولقۇجاتى, سونداي-اق ازاماتتاردى تىركەۋ كىتابىنان كوشىرمە بولۋى قاجەت. 2011 جىلدان باستاپ قازاقستاندا ازاماتتاردى تىركەۋدى ەسەپكە الۋ كىتابى الىنىپ تاستالدى. وسىعان بايلانىستى حاتتامانىڭ 1-بابىمەن وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى, وعان سايكەس جەكە كۋالىككە شەكارا ماڭىنداعى اۋماقتىڭ ەلدى مەكەنىندە تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلگەنىن راستايتىن, ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان بەرگەن قۇجات (مەكەنجاي انىقتاماسى) قوسا ۇسىنىلۋى ءتيىس.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتى ارتادى
حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋدىڭ ءبىر كورسەتكىشى رەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ەكەنى – ءجيى قوزعالىپ جۇرگەن ماسەلە. وسى سالاداعى تۇيتكىلدى جاعدايلاردى جونگە كەلتىرۋدىڭ جولى – ارنايى زاڭدى كۇشەيتۋ. بۇل تاقىرىپ سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا كەڭىنەن تالقىلاندى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اگروونەركاسىپتىك كەشەندى رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جونىندە ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ بەردى.
– اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن زاڭ جوباسى اياسىندا قولدانىستاعى قارجى تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ جانە جاڭالارىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن. قولدانىستاعى مىندەتتى ساقتاندىرۋ جۇيەسى 15 جىل بۇرىن ارنايى زاڭمەن ەنگىزىلگەن, سونداي-اق وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى ساقتاندىرۋدى ناسيحاتتاۋعا سەپتىگىن تيگىزۋى ءتيىس بولاتىن. الايدا بۇل مىندەت ورىندالمادى, ساقتاندىرىلعان ەگىستەر ۇلەسى جىل سايىن تومەندەۋدە. ساقتاندىرۋ فورمالارى فورمالدى تۇردە قالىپ وتىر. شارۋالاردىڭ الاتىن ساقتاندىرۋ تولەمدەرى ەڭ از وندىرىستىك شىعىندى دا جاپپايدى. وسىعان بايلانىستى زاڭ جوباسى اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ساقتاندىرۋ جۇيەلەرىنىڭ تاسىلدەرى وزگەردى. بۇل رەتتە مىندەتتى ساقتاندىرۋدان ەرىكتى ساقتاندىرۋعا, ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن سۋبسيديالاۋدان ساقتاندىرۋ سىياقىلارىن سۋبسيديالاۋعا كوشىرۋ جۇزەگە اسىرىلادى. ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن سۋبسيديالاۋدان ساقتاندىرۋ سىياقىلارىن سۋبسيديالاۋعا كوشۋ اگروونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىلەرى ءۇشىن ساقتاندىرۋعا قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرادى. ويتكەنى ساقتاندىرۋ ءپوليسى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەن قارىز العاندا قوسىمشا كەپىلدىك بولا الادى, – دەدى س.وماروۆ.
سونىمەن قاتار مينيستر نەسيەلىك سەرىكتەستىكتەردىڭ قىزمەتىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ونىڭ قۇرامىنا كىرۋ جانە شىعۋ ءتارتىبى جەڭىلدەتىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. ەگەر بۇرىن نەسيەلىك سەرىكتەستىك قاتىسۋشىلارىنىڭ جالپى جينالىسىنىڭ شەشىمى تالاپ ەتىلسە, ال قازىر سەرىكتەستىككە قاتىسۋشىلاردى قابىلداۋ مەن شىعارۋ, سونداي-اق ونىڭ جارعىسىن وزگەرتۋ جونىندەگى قۇزىرەت سەرىكتەستىك باسقارماسىنا بەرىلدى.
بۇعان قوسا ۆەتەريناريا قىزمەتىنىڭ جۇمىس ىستەۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا ءتيىستى قادامدار كوزدەلگەن. بىرىنشىدەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردان جانە كەدەن ورگاندارىنان (اۆتوكولىكتە باقىلاۋ) باقىلاۋ-قاداعالاۋ فۋنكتسياسىن ۆەتەريناريا سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان ۆەدومستۆوسىنا قايتارۋ جولىمەن بارلىق باقىلاۋ-قاداعالاۋ فۋنكتسياسىن ءبىر ورگانعا شوعىرلاندىرۋ ەسكەرىلگەن. ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۆەتەرينارلىق قىزمەتىنىڭ ۆەرتيكالدى باعىنىستىلىعىن قۇرۋ جولىمەن ولاردىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتۋ, ياعني ۆەتەرينارلىق بولىمشەلەردى
اۋداندار, وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار دەڭگەيىندە وكىلدەرى بولۋ مۇمكىندىگىمەن وبلىس دەڭگەيىندە شوعىرلاندىرۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك ۆەتەرينارلىق ۇيىمداردى وبلىستىق دەڭگەيگە باعىنىستى ەتۋ قاراستىرىلعان. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا ۆەتەريناريا سالاسىنداعى ىسكە اسىرۋ فۋنكتسياسى قالادى, ۋاكىلەتتى ورگان ۆەدومستۆوسىنا بارلىق كەزەڭدەگى باقىلاۋ-قاداعالاۋ فۋنكتسياسى بەرىلەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋعا دا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىندا كاسىپكەرلەردى يننوۆاتسيانى ەنگىزۋگە تارتۋ ءۇشىن بيزنەستىڭ عىلىمي-زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋ بويىنشا شىعىندارىنىڭ ءبىر بولىگىن سۋبسيديالاۋ كوزدەلەدى. بۇل بيزنەس پەن عىلىمنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ تەتىگىن ىسكە قوسۋعا, اگروونەركاسىپتىك كەشەنگە يننوۆاتسيانى ەنگىزۋ اۋقىمىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارى بويىنشا ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىنىڭ كولەمىن قالىپتاستىرۋ فۋنكتسيالارىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە بەرۋ جاعى قاراستىرىلماق.
اتالعان سالاداعى قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرازى قامتىلعان بۇل زاڭ جوباسىن دەپۋتاتتار كەڭىنەن تالقىعا سالعان سوڭ قابىلدادى.
سونىمەن قاتار بۇل وتىرىستا پارلامەنت ءماجىلىسى ماقۇلداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك قىزمەت جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قابىلداندى.
جيىن سوڭىندا سەنات دەپۋتاتتارى ءا.قۇرتاەۆ, ن.بەكنازاروۆ, ن.تورەعاليەۆ, د.نوكەتاەۆا پرەمەر-مينيستر ا.ءماميننىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
دەپۋتاتتىق ساۋال دەمەكشى, سەناتور باقىتجان جۇماعۇلوۆ ءوز كەزەگىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرىنە, قۇرىلتايشىلارىنا, عالامتور جەلىسىندە وتىراتىن بلوگەرلەرگە ارناپ ۇندەۋ جاسادى. سونداي-اق اتالعان ۇندەۋدىڭ ءارتۇرلى پارتيالاردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرىنە, ساياساتكەرلەرگە, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مۇشەلەرىنە دە قاتىسى بار ەكەنىن جەتكىزدى.
اشىق ساياساتتا جۇرگەندىكتەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتار ورىندى, ورىنسىز ايتىلىپ جۇرگەن سىندارعا توزىمدىلىكپەن قارايدى. بىراق كەيدە نە ادامي, نە يماني, نە رۋحاني تۇرعىدان شەكتەن شىعىپ, شىندىققا جاناسپايتىن اقپارات تاراتۋعا بولا ما؟ بۇل پوستكەڭەستىك جۇيەگە ءتان جامان ادەتكە اينالىپ بارا جاتقاندىعى الاڭداتادى» دەيدى سەناتور.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, ينتەرنەتتى اشىپ قالساڭىز, الەۋمەتتىك جەلىگە كوز سالساڭىز, جاڭساق اقپاراتتان, «كورىپكەلدىك» پەن «ساۋەگەيلىكتەن» اياق الىپ جۇرە المايسىز. ءسوز بوستاندىعى دەگەندى جەلەۋلەتىپ, شىندىققا كۇيە جاعادى. سوندىقتان ول اتالعان ماسەلەنى ءار ادامنىڭ ۇيات-وجدانىنا سالىپ وتىرعانىن ايتتى.
«الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى شىندىققا ەشبىر جاناسپايتىن اقپاراتپەن جۇرتتى الدامايىق» دەپ تۇيىندەدى ءوز ءسوزىن سەنات دەپۋتاتى.
