وسىلاردىڭ ورتاسىندا قازاق ادەبيەتىندەگى اڭگىمە جانرىنىڭ حاس شەبەرلەرى بەيىمبەت مايلين مەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ شىعارماشىلىق بايلانىستارى ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرىنىڭ نازارىن اۋدارىپ كەلگەنى انىق. وعان قازاق جازۋشىلارىنىڭ اراسىنداعى العاشقى جۋرناليست, كوركەم پروزا مەن كوسەمسوزدىڭ, كوركەم وچەركتىڭ اسا كورنەكتى وكىلى بەيىمبەت ءمايليننىڭ جازۋعا قابىلەتى بار جاستاردى ىزدەپ ءجۇرىپ تاۋىپ, تاپسىرما بەرىپ جازدىرىپ, قالامدارىن ۇشتاۋعا تيگىزگەن اسەر-ىقپالى جونىندە ايتقاندا, ارينە ەڭ الدىمەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ جازعاندارى ويعا ورالادى: ء«تورت-اق ءسوزىڭدى وزگەرتتىم... ۇزبەي جازىپ كورشى, – دەدى. بەيىمبەت سياقتى اتاقتى شەبەردىڭ جاردەم بەرەرىن سەزىنگەن سوڭ, مەن ءتورت تاڭدى كوزىمنەن اتىرىپ, «تۋلاعان تولقىندا» دەگەن ۇزاقتاۋ ءبىر اڭگىمە جازدىم. بىراق ونىمدى بي اعاڭا ءۇش رەت اكەلىپ, ءۇش رەت كورسەتپەي الىپ قايتتىم. اياعىندا رابفاكتىڭ قابىرعا گازەتىنە بەردىم». عابيتتىڭ اڭگىمەسىن قابىرعا گازەتىنەن وقىعان بەيىمبەت مايلين ونى ىزدەپ جاتاقحاناعا كەلىپ, جانىنداعى بىرگە وقيتىن شاكىرتتەردىڭ كوزىنشە:
«... اڭگىمەڭدى وقىدىم. جامان ەمەس ەكەن... ماعان نەگە كورسەتىپ المادىڭ؟» – دەيدى.
وسى ءبىر اۋىز سوزدە قانشاما مەيىرباندىلىقتىڭ, قامقورلىقتىڭ, باۋىرمالدىقتىڭ لەبى جاتىر دەسەڭىزشى. ونى جاس عابيت تە جان-دۇنيەسىمەن سەزىنەدى, تۇسىنەدى. سول تۇسىنگەنىن كەيىن: «بي اعاڭنىڭ (بەيىمبەت مايليندى ايتىپ وتىرمىن) مەن ءارتۇرلى تولقۋ ۇستىندە كورسەتكەن سەنىمى بولماعاندا, وزىمنەن جازۋشى شىعادى دەگەن ءۇمىتىم بۇلدىر دا بۋالدىر ەدى. تاۋەكەلمەن باستاپ كەتپەي, تاستاپ كەتۋىم دە مۇمكىن ەدى. جاستارعا سەنىم كورسەتۋدىڭ, جاستارمەن جۇمىس ىستەسۋدىڭ ۇلگىسى سولاي بولسا ەتتى دەگەن ويمەن ء«بىزدىڭ بي اعا» وچەركىمدى جازۋعا تۋرا كەلدى», – دەپ تياناقتايدى. ء«بىزدىڭ بي اعا» وچەركى 1965 جىلى 12 قىركۇيەكتە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جاريالاندى. وسى وچەركىندە عابەڭ بەيىمبەتتىڭ بۇكىل بولمىس-ءبىتىمىن اشىپ كورسەتىپ, ءوزىنىڭ نەگە وسى ءبىر قاراپايىم دا قارىمدى قالامگەرگە كوڭىلى قۇلاعانىن, ەكەۋارا دوستىق, شىعارماشىلىق بايلانىستارىنىڭ قالاي قالىپتاسقانىن, قالاي دامىعانىن ءبىرشاما تولىعىراق باياندايدى. ەكەۋىنىڭ جولى الدىمەن «ەڭبەكشى قازاقتا» تۇيىسەدى. 1928 جىلى ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «تۋلاعان تولقىندا» اتتى پروزالىق شىعارماسى كىتاپ بولىپ شىعادى, سول جىلى «قازمەميزداتتىڭ» ورنىنا «قازاقستان» باسپاسى اشىلىپ, وقۋعا كەتكەن س.مۇقانوۆتىڭ ورنىنا ع.مۇسىرەپوۆ باس رەداكتور بولىپ قىزمەتكە كىرىسەدى. بەيىمبەت ەكەۋىنىڭ تىزە قوسىپ, اقىلداسا ءجۇرىپ, كوپ شارۋالار تىندىراتىن كەزەڭى باستالادى. توعىز جىلعا سوزىلعان تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىستاعى قارىم-قاتىناستى قىزىل رەپرەسسيا قىرعىنى ءۇزىپ كەتەدى. بىراق وسى ازعانتاي ۋاقىتتا ەكى ۇلى جازۋشى ءبىر-ءبىرىن جاقسى تانىپ-بىلۋمەن قوسا, ءبىر-بىرىنە رۋحاني دەمەۋشى, جاناشىر اعا-ءىنى بولعانىن اڭعارامىز. بەيىمبەتتىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىنە قاتىستى ع.مۇسىرەپوۆتىڭ: «ناعىز جۋرناليست, ءارى ۇلكەن جازۋشى, ءارى ماڭداي الدى جۋرناليست» دەپ باعالاۋى دا سول جىلدارداعى ونىڭ ەڭبەگىنە بەرىلگەن جوعارى باعا ەدى.
1929 جىلى جاقان سىزدىقوۆ قىزىلورداعا كەلىپ, عابيتتىڭ ۇيىنە توقتايدى. «كەشكە جاقىن بي اعاڭ عابيتتىكىنە كەلدى. سونداعى ەكەۋىنىڭ شۇيىركەلەسە سويلەسكەنى, ءبىرىن-ءبىرى زور ىلتيپاتپەن تىڭدايتىنى, ەرەكشە سىيلاساتىندىعى وسى كۇنگە دەيىن ۇمىتىلماستاي زور اسەر قالدىردى. بي اعاڭ ول ۇيگە كەلگەندە, وتە ساعىنىسىپ, الىستان جولاۋشىلاپ كەلگەن ادامداي سىي-قۇرمەتكە, ادەمى ىقىلاس, جارقىن كۇلكىگە بولەنەتىن. عابيتتىڭ ۇيىندە وسىلاي وتكەن كەشتەرگە مەن تالاي ارالاستىم. بىرگە بولدىم. تالاي قىزىقتى اڭگىمەلەر ەستىپ, تالاي ادەمى كۇندەردى وتكىزدىم» – دەپ ەسكە العان ەكەن.
1932 جىلى ب.ءمايليننىڭ اقىندىق, جازۋشىلىق جولىنىڭ 20 جىلدىعى اتالىپ وتىلەدى. «سوتسيالدى قازاقستان» گازەتى تۇتاس بەت ارنايدى. بىراق ىلە-شالا بەيىمبەتتى سىن ساداعىنا العان, ورىنسىز كىنالاعان, ازاماتتىق ارىنا, اقىندىق شەبەرلىگىنە تيىسكەن ماقالالاردىڭ شىعۋى وعان قاتتى سوققى بولدى. «ۇلتشىل-بايشىل» دەپ ايىپ تاعۋمەن قوسا, «قازاعىم – ەلىم, جۇرتىم دەپ بەيىمبەتتىڭ اقىندىعى تۋدى» (س.ق. 24.05.1932 ج.) دەپ كىنالادى. الاشقا بۇيرەگى بۇرادى دەگەن ايىپتاۋ دا العاش رەت ايتىلدى. كەلەسى جىلى قازاپپ ۇيىمى تاراتىلىپ, قازاق سوۆەت جازۋشىلارىنىڭ وداعى قۇرىلار قارساڭداعى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ پلەنۋمىندا ع.مۇسىرەپوۆ بەيىمبەتتىڭ «ون بەس ءۇي» پوۆەسى مەن «مايدان» پەساسى تۋرالى وڭ پىكىرىن ءبىلدىرىپ, بىلتىر ادىلەتسىز سىنعا ۇشىراعانىن, ورىنسىز جالا جابىلعانىن ايتىپ, ونى العاش رەت ادەبيەت سودىرلارىنىڭ سويىلىنان قورعايدى. بەيىمبەت پەن عابيتتىڭ بىرلەسىپ جازعان جۇمىستارىنىڭ تاعى ءبىر ناتيجەسى – «سوتسيالدى قازاقستان» مەن «كازپراۆدا» گازەتتەرىندە باسىلعان امانگەلدى تۋرالى وچەركتەرى ەدى. 1936 جىلى 25 قاراشادا «سوتسيالدى قازاقستان» گازەتىندە «امانگەلدى» پەساسى جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلعان. وعان العاش ءسابيت مۇقانوۆ پەن ەسماعامبەت ىسمايلوۆ سىن-پىكىر جازعان. بەيىمبەت پەن عابيت اراسىنداعى شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناسقا, ىنتىماقتاستىققا ديحان ءابىلوۆ ءوزىنىڭ «بي اعاڭ» اتتى ەستەلىگىندە جاقسى توقتالعان.
بەيىمبەت مايلين, عابيت مۇسىرەپوۆ, ۆسەۆولود يۆانوۆ – ۇشەۋى بىرلەسىپ «امانگەلدى» اتتى تۇڭعىش قازاق كينوسىنىڭ ستسەناريىن جازادى. امانگەلدى ومىرىنەن دەرەكتەر جيناۋ ماقساتىمەن تورعاي, باتپاققارا اۋداندارىندا ەكەۋى بىرگە بولىپ, جەتپىس-سەكسەن اداممەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسىپ, بەيىمبەت – بەس, عابيت ءبىر جارىم داپتەردى جازباعا تولتىرىپ قايتادى. ۇشەۋىنىڭ شىعارماشىلىق ىنتىماعى ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن كينوستسەناري بويىنشا «لەنفيلم» كينو تۇسىرەدى... بىراق 1938 جىلدىڭ سوڭعى توقسانىندا ەكرانعا شىققان ءفيلمنىڭ اۆتورلارى قاتارىندا ب.مايلين ەسىمى اتالمادى. ونىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى... وكىنىشتى, ارينە.
تانىمال بەيىمبەتتانۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىكقالي بايمەنشە «بەيتانىس بەيىمبەت» اتتى مونوگرافياسىندا: «ب.مايلين 1933 جىلى عابيت مۇسىرەپوۆپەن بىرگە «ساۋات ءۇشىن» كىتابىن جازدى. 1934-1936 جىلدارى بەيىمبەت مايلين, عابيت مۇسىرەپوۆ, ءومىرجان سيتدىقوۆ – ۇشەۋى «ساۋاتتاندىرعىش» دەپ اتالاتىن ساۋات اشۋ الىپپەسىن جاسادى. بۇل كىتاپ العاشقى جىلى 150 مىڭ, كەلەسى جىلى 250 مىڭ, ال ءۇشىنشى كەزەگىندە 75 مىڭ دانا تارالىممەن شىعارىلدى» – دەگەن دەرەك بەرەدى.
ع.مۇسىرەپوۆ بەيىمبەتتىڭ جازۋشىلىق ونەرىنە دەگەن زور قۇرمەتىن: «ول – ءارى تەڭدەسى جوق اڭگىمەشى رەتىندە دە, ءارى پروزاداعى سۇيەكتى شىعارمالاردى جاساۋشى رەتىندە دە ءبىزدىڭ تۇڭعىش زەرگەر پروزاشىمىز. ءبىزدىڭ قاي-قايسىمىز بولساق تا بەيىمبەت ءمايليننىڭ وسىدان تۇپ-تۋرا الپىس جىل بۇرىن جازىلعان «شۇعانىڭ بەلگىسى» پوۆەسىنىڭ قۇرساعىنان شىعىپ, ەتەگىنە ورانىپ وسكەندەيمىز» – دەپ تە بىلدىرگەن. ال, ەندى, بەيىمبەتتىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ, 1937 جىلى 8 قازاندا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ ب.ءمايليندى پارتيا قاتارىنان شىعارۋ تۋرالى بولعان جينالىسىندا ونى اشىق قورعاپ, «بەيىمبەت – جاۋ بولسا, مەن دە جاۋمىن!» دەۋى – تاريحي فاكتى, بوياماسىز شىندىق, اقيقات. مۇنى «باسىن بايگەگە تىگۋ», «كوزسىز ەرلىك» دەپ قانشاما دارىپتەسەك تە ناقتى باعاسىن بەردىك دەي المايمىز. عابەڭ بي-اعاسىنىڭ جازۋشىلىق شەبەرلىگىنە ءتانتى بولعانى ءوز الدىنا, ونىڭ قاراپايىم ادامي تۇلعاسىنا جانىندا قىزمەتتەس بولىپ بىرگە بولعان جىلداردا تولىق كوز جەتكىزگەنگە ۇقسايدى. بۇل جونىندە بەلگىلى بەيىمبەتتانۋشى توقتار بەيىسقۇلوۆ عابەڭ بەيىمبەتتەن كوپ قامقورلىق كورگەنىن ايتا كەلە: «عابەڭ سول قامقورلىقتارى ءۇشىن بەيىمبەتتى قورعادى دەسەك, ۇشقارىلاۋ كورىنەتىن سياقتى. ونىڭ باسقالارعا ۇقسامايتىن ايرىقشا قاسيەتتەرى بارىن بايقاعان, كوڭىلگە تۇيگەن عابەڭ جاريا ەتپەي كەتپەدى. ب.ءمايليننىڭ بويىنداعى, مىنەزىندەگى, ءجۇرىس-تۇرىسىنداعى باعا جەتپەس ادامگەرشىلىك جانە ازاماتتىق بەينەسىن اجارلاندىراتىن قاسيەتتەردىڭ عابەڭ بايقاعان كەيبىرىن اتار بولساق, وتە قاراپايىمدىلىعى, قولىنىڭ كىرشىكسىز تازالىعى, جۇرەگىنىڭ قالتقىسىز, قاياۋسىز پاكتىگى, تالانتىنا ساي اسقان ەڭبەكقورلىعى, باستىق بولۋعا جولامايتىندىعى, شەنقۇمارلىعىنىڭ جوقتىعى, ءپاتۋاسىز ايتىس-تارتىسقا بارمايتىندىعى, ءجۇرىس-تۇرىسىنىڭ تابيعيلىعى, ونەر, ادەبيەت دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىندىعى, بايلىققا قىزىقپايتىندىعى, باسقا ادامدارعا مەيىرىمدىلىگى...» دەپ سانامالاپ شىعادى دا: «ەندەشە, عابەڭنىڭ ونى سىيلاپ, قۇرمەت تۇتۋى تەگىن ەمەس» دەپ وي تۇيەدى.
1964 جىلى قازاق قاۋىمى, بەيىمبەت شىعارمالارىن ءسۇيىپ وقيتىن وقىرماندار – جازۋشىنىڭ جەتپىس جاسقا تولۋىن تويلاپ وتكىزدى. بي اعاڭنىڭ بۇل مەرەيتويلىق مەرەكەسىن باسقارعان سول كىسىنىڭ ابزال, اينىماس دوسى عابيت مۇسىرەپوۆ بولدى. ايتا كەتەلىك, «بەيىمبەت پەن عابيت اعالارىمىزدىڭ دوستىعى جىر بولعانداي جاقسى ونەگە» – دەگەن اقىن قاليجان بەكحوجيننىڭ ءسوزى دە ۇلگى پىكىرمەن توعىسىپ جاتىر. بەيىمبەتكە دەگەن ادال كوزقاراسىن عابەڭ ءومىر-باقي وزگەرتپەگەن. ونىڭ ء«بىزدىڭ بي اعا» جانە «ەكىنشى بي-اعا» اتتى ەستەلىك-اڭگىمەلەرىن وقىپ وتىرىپ بۇعان تاعى دا كوز جەتكىزە تۇسەسىز. ول ەشۋاقىتتا «مەن سولاي ىستەدىم!» دەپ كەۋدەسىن سوعىپ, ماقتانعان دا ەمەس. ءبارىن تاريح پەن ۋاقىت ءوز ورنىنا قويدى.
ال ەستەلىكتەن الىنعان مىنا ءبىر ءۇزىندىنى وقىعاندا قالاي تولقىمايسىز, قالاي تەبىرەنبەيسىز: «پروزادا قالامى توسەلىپ بولعان بي-اعاڭ «قىزىل جالاۋ» دەگەن رومانىن ءبىتىرىپ ەدى. 1937 جىلى جازدىڭ كۇنى ءىلياستىڭ كابينەتىندە ساكەن ۇشەۋىمىزگە وقىپ بەردى. ساكەن وتە قىزىعا تىڭداپ وتىرىپ ەدى, وزگەمىزدەن بۇرىن, بايلام ءسوزدى دە سول ايتتى: – جاقسى ەكەن, بي-اعاسى. وكىرتكەن ەكەنسىڭ, بي-ساقال. توي قىلاتىن رومان. تەك سوڭعى ءتورت-بەس بەتىن بەرە تۇرشى... بىلجىرلاۋ اياقتاعانسىڭ با, قالاي.. – دەپ قولجازبانىڭ سوڭعى بەتتەرىن سۇراپ الدى. – ءوزىم دە ءدۇدامال ەدىم... – دەدى بەيىمبەت ك ۇلىمسىرەپ. ءىلياس پەن بەيىمبەت قاتتى وينايتىن. – ءدال كەرەك كەزىندە قاتىنىڭ شاي قايناتىپ بەرمەگەن عوي! ءبىزدىڭ ۇيگە كەلە قويساڭ ەتتى! – دەپ ءىلياس قالجىڭ ايتتى. جاقسى شىعارما جاقىنداستىرا تۇسكەن سياقتى. بىرگە قۋانار, بىرگە قايعىرار جاڭا قاۋىم وسىلاي بولۋ كەرەك تە. كۇندەۋ دە جوق, ەنجارلىق تا جوق, كەڭ كوڭىل, دوس كوڭىل, قانات بىتىرەر كوڭىل. اتتەڭ «قىزىل جالاۋ» جارىق كورە الماي كەتتى. الدەكىمدەر كەزدەسەر, قىرىن كوزدىڭ كورە الماعانىن, قىراعى ءبىر كوز شالىپ قالار دا, قولدى بولعان حالىق مۇلكىن ورنىنا سالار دەپ ۇمىتتەنۋدەن باسقا نە ايتامىز»...
ب.ءمايليننىڭ «كۇلپاش», ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «شۇعىلا» اتتى اڭگىمەلەرى – قازاق ادەبيەتىندە الاپات اشتىقتىڭ اششى شىندىعىن كوركەم شىعارما ارقىلى العاش سۋرەتتەگەن تۋىندىلار. قازاق ادەبيەتىندە ايەل-انا تاقىرىبىنا ەڭ كوپ قالام تەربەگەن جازۋشىلار دا بەيىمبەت پەن عابيت.
بيىل عابەڭ مۋزەيىندە بەيىمبەت ءمايليننىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا ورايلاستىرا ادەبي كەش وتكىزدىك. وعان ب.مايلين اتىنداعى قوعامدىق قوردىڭ پرەزيدەنتى, جازۋشىنىڭ جيەنشارى سالتانات مۇستافينا, وسى قوردىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, بەلگىلى جۋرناليست جۇمابەك تابىن (مارقۇم), پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ ماگيسترى تۇرسىنباي ءداۋىت ۇلى قاتىسقان ەدى. كەشتە مەن مۋزەي كەشەنى قورىنان الىنعان مىنا ءبىر حاتتىڭ كوشىرمەسىن سالتاناتقا تاپسىردىم: «قىمباتتى عابيت اعام! ءبىزدىڭ پاپامنىڭ تويىن جاقسى وتكىزگەنىڭىزگە كوپتەگەن كوپ راحمەت, سەميامىزبەن سىزگە العىس ايتامىز جانە جاقسى تىلەك بىلدىرەمىز. مامام ايتىپ وتىردى: «بەيىمبەت اكەڭ ولسە دە عابيت اعاڭ بىلدىرتكەن جوق». سوندىقتان سىزگە ريزالىعىمىز سونداي. عابيت اعا, مەرەكە كوپ جىلادى, بىلمەيمىن, ءسىز قامقورلىعىڭىزعا الساڭىزشى, اقىلىڭىزدى ايتساڭىزشى. ءبىز سەميامىزبەن ءسىزدى اعا رەتىندە ۇستايمىز, ۇيتكەنى پاپامنىڭ ءبىرىنشى جولداسى بولدىڭىز. امان بولىڭىز, عابيت اعام. كەشتەۋ جازعان سەبەبىم: اۋىرىپ قالدىم, وزىڭىزگە بارىپ جاعدايىمدى ايتىپ ەدىم. ماۋليحا مايلينا, ء22/ى-66 گ.». ماۋليحا – بەيىمبەتتىڭ ەڭ ۇلكەن قىزى, كەيىن تولقۇجاتىندا اتى ءرازيا دەپ وزگەرتىلگەن ەكەن. قوس كلاسسيك دوستىعىنىڭ تاعى ءبىر ايعاعىنداي كورىنەتىن بۇل حات «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالاندى (19.04.2019), الداعى ۋاقىتتا «مۇسىرەپوۆ حاتحاناسى – پيسموتەكا مۋسرەپوۆا» اتتى كىتاپتا جارىق كورەدى.
ادىلعازى قايىربەكوۆ,
الماتىداعى س.مۇقانوۆ پەن
ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي كەشەنىنىڭ جەتەكشىسى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
