قازاقستان – بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ جارشىسى
اۋقىمدى ءارى ماڭىزدى جيىننىڭ ورتاسىنان تابىلعانداردىڭ ىشىندە ەقىۇ مەن ۇقشۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەيالارى, پارلامەنتارالىق وداق, ازيا پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى, حالىقتىڭ قونىستانۋى جانە دامۋى جونىندەگى پارلامەنتاريلەردىڭ ازيالىق فورۋمى, ەۋروپالىق پارلامەنت, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى, يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى پارلامەنتتىك وداعى, تمد پاا, شىۇ سياقتى ۇيىمدار بار.
ەۋرازيالىق كەڭىستىك ەلدەرىنىڭ پارلامەنتارالىق ديالوگىن جانە جەمىستى ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋدى كوزدەيتىن باسقوسۋ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا تۋرالى يدەياسىنىڭ 25 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. بۇل فورۋمداعى قازاقستاننىڭ باستى ۇستانىمى – ەۋرازيا ەلدەرى اراسىندا قاراما-قايشىلىقتارعا, جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى بىرلەسىپ, سەرىكتەستىكتىڭ تۇبەگەيلى جاڭا مودەلىن ەنگىزۋ.
كەلەلى كەڭەسكە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىستى. ول ءسوز باسىندا ەۋرازيا جۇرەگىندەگى ۇلى دالا ەلىنە, قوناقجاي قازاق جەرىنە الىستان ات ارىتىپ كەلگەن قادىرمەندى مەيمانداردى كورگەنىنە قۋانىشتى ەكەنىن جەتكىزدى.
– ءبىز زاڭ شىعارۋ ورگانىنىڭ قىزمەتىنە زور ءمان بەرەمىز. قازاقستان دەپۋتاتتارى شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن كەڭ اۋقىمدى بايلانىس ورناتىپ, مەملەكەتارالىق دوستىقتى نىعايتا ءتۇستى. ەلدەرىمىزدىڭ جوعارى وكىل ورگاندارىنىڭ دەپۋتاتتارى ەۋرازياداعى ىنتىماقتاستىق اياسىن ودان ءارى كەڭەيتەدى دەپ سەنەمىن. وسى كەڭەس جۇمىسىنىڭ تابىستى بولۋىنا بارشامىز مۇددەلىمىز, – دەدى ەلباسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ جينالعان قاۋىمنىڭ الدىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن نەگىزگى جەتىستىكتەرىنە توقتالدى.
– ءبىز كسرو ىدىراعاننان كەيىن اۋماق كولەمى بويىنشا الەمدە توعىزىنشى مەملەكەت ەكەنىمىزدى جانە ءوز بولاشاعىمىزدى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەكتىگىن ايقىن تۇسىندىك. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى رەتىندە ماعان 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى مەملەكەت قۇرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ اتالاتىن ەلدى باسقارۋ قۇرمەتى بۇيىردى. حالىقتىڭ ارتقان زور سەنىمىنىڭ ارقاسىندا قانشا ۋاقىت ەل باسقارىپ, بيىل ءوز وكىلەتتىگىمدى تاپسىرۋ جونىندە شەشىم قابىلدادىم. وتكەن جىلدارعا كوز تاستاسام, 1991 جىلدان بەرى مەن حالقىممەن بىرگە كۇردەلى كەزەڭدەردى باستان وتكىزگەنىمىزدى ايتقىم كەلەدى. ءبىز الدىمىزعا بيىك ماقساتتار قويدىق جانە ولاردى باعىندىردىق. ەكونوميكالىق ىلگەرىلەۋدى جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋدى باستى باسىمدىق رەتىندە بەلگىلەدىك. نارىقتىق ەكونوميكانى نولدەن باستاپ قۇرىپ, بۇگىندە قازاقستان الەمنىڭ ەڭ دامىعان 50 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. قازاقستاننىڭ ءىجو-ءسى
18 ەسە ءوستى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ كولەمى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءىجو دەڭگەيىنەن 2 ەسەگە جۋىق اسادى. حالىقتىڭ تابىسى دوللارمەن قاراعاندا 9 ەسە كوتەرىلدى, كەدەيلىك دەڭگەيى 10 ەسە, 40%-دان 4,6%-عا دەيىن قىسقاردى, – دەدى تۇڭعىش پرەزيدەنت.
ەلباسى قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋعا جانە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنىڭ تارالۋىنا قارسى ءىس-ارەكەتكە بار كۇش-جىگەرىن سالعانىن اتاپ ءوتتى.
– قازاقستان – بۇۇ باس اسسامبلەياسى قابىلداعان يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيانىڭ باستاماشىسى جانە بىرلەسكەن اۆتورى بولدى. ايماق بويىنشا كورشىلەرمەن بىرگە ءبىز ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇردىق. مەن «يادرولىق قارۋسىز الەم جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن» ارنايى سىيلىق تاعايىندادىم, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ەلباسى بۇگىندە ەلىمىزدە 130 ەتنوس پەن 46 كونفەسسيانىڭ وكىلى ىنتىماعى جاراسىپ, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعانىن, بۇل ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتكەنىن ايتتى. سونداي-اق تۇڭعىش پرەزيدەنت قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كەزەڭ-كەزەڭىمەن اۋىستىرۋ ماڭىزى, ونداعان مىڭ جاستىڭ شەتەلدەردىڭ جەتەكشى ءبىلىم وردالارىندا وقۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن «بولاشاق» باعدارلاماسى جانە قازاقستاندا قۇرىلعان الەمدىك دەڭگەيدەگى بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەت تۋرالى ءسوز قوزعادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەلسەندى, كوپۆەكتورلى جانە بەيبىتشىل ساياساتتىڭ ارقاسىندا قازاقستان ءوزىنىڭ ەگەمەندىگى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن ەداۋىر نىعايتقانىن اتاپ ءوتتى.
– حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگى مەن مادەنيەتىن ساقتاۋ ماڭىزدى باسىمدىق رەتىندە ايقىندالدى. ۇلى دالا الەمگە جىلقى شارۋاشىلىعى مەن اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىن, ەجەلگى مەتاللۋرگيانى, «اڭ ءستيلىن» جانە «التىن ادام» دەپ اتالاتىن ساق جاۋىنگەرىنىڭ كيىمدەرىن بەردى. ءبىز قازىر قالپىنا كەلتىرىپ جاتقان ۇلى جىبەك جولىنىڭ كەرۋەندەرى قازاقستاننىڭ بايتاق دالاسىنان ءوتتى. تۇركى الەمى وسى جەردە دۇنيەگە كەلدى, – دەدى ەلباسى.
ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتەتىن ۇتىمدى ۇسىنىستار
تۇڭعىش پرەزيدەنت كەڭەس قاتىسۋشىلارىنىڭ الدىندا كونتينەنت ەلدەرى اراسىنداعى ەۋرازيالىق ديالوگتى, سەنىم مەن ارىپتەستىكتى نىعايتۋ جونىندە بىرقاتار ۇسىنىسىن ايتتى. ول الدىمەن پارلامەنتشىلەردى الەم ەلدەرىنىڭ جەتەكشى دەرجاۆالارى اراسىنداعى جاھاندىق سەنىم داعدارىسىن شەشۋ پروتسەسىنە بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىردى.
– كونتينەنتتە پارلامەنتشىلەردىڭ داۋىسى ايقىن ءارى قاتتىراق شىققانى ءجون. مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى ساناتىنداعى ساياساتكەرلەرگە پارلامەنت بەلسەندى ىقپال ەتۋى ءتيىس دەپ سانايمىن. 1889 جىلى قۇرىلعان پارلامەنتارالىق وداققا بيىل 130 جىل تولىپ وتىر, ياعني ۇلتتار ليگاسىنان بۇرىن قۇرىلدى. وداقتىڭ نەگىزگى ماقساتى ەلدەر اراسىنداعى ساياسي ديالوگقا ىقپال ەتۋگە قاتىستى بولدى. دەپۋتاتتار ساياسي قايراتكەرلەرگە قاراپايىم ازاماتتاردى الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلەلەردى, عالامشارداعى سىن-قاتەرلەردى تىڭعىلىقتى ءارى ماقساتتى تۇردە جەتكىزە الادى. ءبىز حالىقارالىق قۇقىق جۇيەسىنىڭ تىعىرىققا تىرەلگەنىن, ونىڭ ەلەنبەي, ەسكەرىلمەي بۇزىلىپ وتىرعانىن كورىپ وتىرمىز. مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى جانە بۇرىن قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەر بۇزىلعان جاعدايلار بارشاعا بەلگىلى. سانكتسيالاردى ءوز ەركىمەن قولدانۋ ونى قارسى باعىتتاعان ەلدەرگە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە بارلىق باسقا مەملەكەتتەرگە دە, الەمدەگى ميلليونداعان قاراپايىم ادامداردىڭ ءال-اۋقاتىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى, – دەدى ەلباسى.
سونىمەن قاتار نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن پايدالانۋعا جول بەرۋ بۇگىنگى وركەنيەتكە وراسان زاردابىن تيگىزەتىنىن قاپەرگە الىپ, رەسەي, قىتاي, اقش جانە ەۋروپا وداعى اراسىندا ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى جانە جاھاندىق شيەلەنىستى باسەڭدەتۋگە باستايتىن ديالوگتى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن قازاقستان استاناسىندا اتالعان تورتتىك پارلامەنتتەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىن وتكىزۋدى ۇسىندى.
– پارلامەنتارالىق قاۋىمداستىقتى ورتاق مۇددەگە جۇمىل-
دىرىپ, زاڭ شىعارۋ باعىتىنداعى بىرلەسكەن جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك. قۇقىقتىق اكتىلەردى ۇيلەستىرۋ جولىندا دا كوپ جۇمىس اتقارىلۋى ءتيىس. مىسالى, تەرروريزمنىڭ جالپىعا ورتاق انىقتاماسىن ايقىنداۋ, تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك ۇيىمداردىڭ, ۇيىمداسقان حالىقارالىق قىلمىستىق توپتاردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىمىن قۇرۋ ماڭىزدى. سونداي-اق الەمدىك ەكونوميكانى جاڭا تسيفرلى داۋىرگە, جاساندى ينتەللەكت داۋىرىنە كوشىرۋ بارىسىنداعى قۇقىقتىق بازانى ازىرلەۋ جۇمىستارى دا وزەكتى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ءسوز سوڭىندا ەلباسى ەۋرازيا قۇرلىعى ءاردايىم الەمدىك دامۋدىڭ الدىڭعى ساپىندا بولعانىن ەسكە سالىپ, كونتينەنتتىڭ بولاشاعىن بىرلەسىپ ايقىنداۋدا بۇگىنگى باسقوسۋ ۇلكەن ۇلەس قوساتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرگە قارسى بىرىكتىرەتىن ورتاق الاڭ
القالى جيىننىڭ مودەراتورى, قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسى توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين الدىمەن دەلەگاتتارعا ەۋرازيا ەلدەرىنىڭ پارلامەنتتەرى ءۇشىن ماڭىزى زور, ءرولى ەرەكشە جيىنعا قاتىسقاندارىنا العىسىن ءبىلدىردى. بۇل فورۋمنىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگاندار اراسىندا جان-جاقتى ديالوگ ورناتۋعا, ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋعا, پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
– بۇگىنگى كەزدەسۋ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا تۋرالى يدەياسىنىڭ 25 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. ەلباسى اۋقىمدى باستامانى 1994 جىلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قابىرعاسىندا جاريا ەتكەن بولاتىن. بۇل يدەيا بىرقاتار دامۋ ساتىلارىنان ءوتىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا ىسكە اسىپ كەلەدى. ۇلكەن ەۋرازيا يدەياسىنىڭ تابىستى بولۋى ينتەگراتسيالىق جوبالاردى زاڭنامالىق قولداۋعا بايلانىستى بولماق. سوندىقتان جيىن بارىسىندا پارلامەنتتىك دەلەگاتسيالاردى كەڭەس جۇمىسى اياسىندا ەۋرازيالىق كەڭىستىكتى دامىتۋ ماقساتىندا ستراتەگيالىق اشىق جانە ورنىقتى, كوپجاقتى ارىپتەستىك ورناتۋ ءۇشىن ۇسىنىستار ايتۋعا شاقىرامىن, – دەدى مودەراتور.
سونداي-اق ن.نىعماتۋلين قازاقستاننىڭ باستى ۇستانىمى – ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى مەملەكەتتەر اراسىندا تۋىنداعان قانداي دا ءبىر قاراما-قايشىلىقتارعا جانە دە جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرگە قارسى بىرىگەتىن ورتاق الاڭ رەتىندە سەرىكتەستىكتىڭ تۇبەگەيلى جاڭا مودەلىن ۇسىنۋ ەكەنىن نازارعا الدى.
جيىننىڭ ءبىرىنشى پارلامەنتتىك وتىرىسىندا العاش بولىپ ءسوز العان رەسەي فەدەرالدىق جينالىسى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير ۆولودين فورۋم اياسىنداعى تالقىلاناتىن يدەولوگيالىق ماسەلەلەر, مەملەكەتتەر اراسىنداعى كەلىسسوزدەر جانە دە ءوزارا سەرىكتەستىك ورناتۋ باستامالارىنا كەڭىنەن توقتالدى. نەگىزگى ماسەلەلەردى تارقاتپاس بۇرىن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا تۋرالى يدەياسىنا 25 جىل تولۋىمەن قۇتتىقتاپ, الەمدە ورىندى, ءادىل دە قاجەتتى ۇسىنىستار مەن ويلاردىڭ بارلىعى بىردەي جۇزەگە اسا بەرمەيتىنىن, دەسە دە ن.نازارباەۆتىڭ ءبىر كەزدەرى ايتقان پايىمى ۋاقىت تالابىنا ساي ءوز تيىمدىلىگىن دالەلدەپ قانا قويماي, قانشاما ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ورتاق ارناعا اينالىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ۆ.ۆولودين الەم ەلدەرىندەگى پارلامەنت مۇشەلەرىن جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەرگە بەلسەندى تۇردە دەن قويۋعا شاقىردى.
− ەگەر دە الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن قاۋىپ توندىرەتىندەي ماسەلە تۋىنداسا, ءبىز الەمدى ساقتاۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ بارلىعىن جاساۋعا ءتيىسپىز. كوپ جاعدايدا كەيبىر باسى اشىق ءالى دە وڭ شەشىم تابىلماعان ماسەلەلەرگە كەلگەندە اينالىپ كەتەمىز, – دەدى ول.
سونىمەن قاتار حالىقارالىق كەلىسىمدەر مەن ۋاعدالاستىقتاردى ساقتاۋدا پروبلەمالار بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ توراعاسى بۇۇ سياقتى الەمدىك ينستيتۋت كەيبىر ماسەلەلەردى نازارعا الماي وتىرعانىن جەتكىزدى.
– اسكەرلەردى ەنگىزۋ, ەگەمەندى مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسۋ سىندى جايتتارعا كەلگەندە جەكە-دارا شەشىم قابىلدايدى. بۇل مۇمكىن ەمەس, – دەدى رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ توراعاسى. ول سونداي-اق دسۇ ءتيىستى ەرەجەلەردى دۇرىس ساقتاماي وتىرعانىن ايتتى.
– الەمدىك ەكونوميكاعا تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرعان ساۋدا سوعىسى, ونىڭ ىشىندە قىتاي, رەسەي, تۇركيا, يران سىندى مەملەكەتتەردەگى شيەلەنىسكەن جايتتارعا نازار اۋدارۋ كەرەك. بۇل رەتتە ەۋروپالىق وداققا كىرەتىن مەملەكەتتەر سانكتسيالاردان زارداپ شەگۋدە, – دەدى ۆ.ۆولودين. مەمدۋمانىڭ سپيكەرى بىردە-ءبىر پارلامەنتارالىق ۇيىم بۇرىن قابىلدانعان حالىقارالىق كەلىسىمدەردى بۇزۋعا نەگىزى جوق ەكەنىن دە اشىق ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, پارلامەنتتەردىڭ ۇستەمدىگىن حالىقارالىق ينستيتۋتتاردان جوعارى قويا ءبىلۋ كەرەك. سەبەبى قانشاما جىلدان بەرى قالىپتاسقان ءوزارا مەملەكەتارالىق كەلىسىم ديالوگى دەگەن تۇسىنىك بار.
– ءبىز ءوز مەملەكەتتەرىمىز الدىندا مەملەكەتتىك تۇتاستىقتى ساقتاۋعا, سىرتقى فاكتورلاردان كەلەتىن قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الۋعا, گۋمانيتارلىق اپاتتارعا جول بەرمەۋگە, تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا ءتيىستىمىز. بۇل ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان باستى مىندەت, – دەدى رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ توراعاسى. بۇل ماقساتتا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەلدەردىڭ مۇمكىندىگى جوعارى ەكەنىن, فورۋمعا جينالعانداردىڭ لەگى اتلانتيكادان تىنىق مۇحيتى ارالىعىن قامتيتىنىن, بۇل مەملەكەتتەر بىرىكسە, بەرىك كۇشكە اينالاتىنىن جەتكىزدى.
ەۋرازيا ەلدەرى پارلامەنتتەرى توراعالارىنىڭ IV كەڭەسى مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىم مەن سەرىكتەستىكتى جانداندىرۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا اينالادى. كورەيا رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى مۋن حي سان جيىندا بۇگىنگى باسقوسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا تۋرالى يدەيانىڭ نەگىزگى تۇجىرىمداماسىن دايىنداپ, وسى يدەيانىڭ ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسۋىنا باستاماشى بولعانىنا العىسىن ءبىلدىردى.
− وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ەلدەردىڭ بىرلەسە جۇمىس جۇرگىزۋى ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساپ, ورتاق كەلىسىم ورناتۋ ماقساتىندا ەۋروپا مەن ازيانىڭ 65 ەلىنىڭ پارلامەنتتىك دەلەگاتسيالارى, 14 حالىقارالىق پارلامەنتتىك ۇيىم وكىلدەرى باس قوسقان بولاتىن. بۇگىندە قازاقستاندا جالعاسىن تاۋىپ وتىرعان IV كەڭەستەن دە ۇتىمدى ۇسىنىستار مەن تىڭ باستامالار, بىرلەسكەن ارىپتەستىك كۇتەمىز. وسى رەتتە ايتا كەتەرلىگى, رەسەيدىڭ «ۆوستوك», قازاقستاننىڭ «نۇرلى جول», كورەيانىڭ «سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك» جوبالارى جان-جاقتى, ىلكىمدى باستامالار دەپ باعالاۋعا تولىق نەگىز بار. بۇل جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋى تەك ءوز ەلىندە عانا ناتيجە بەرمەي, ەۋرازيا كەڭىستىگىندە دە ايتارلىقتاي ماڭىزعا يە بولادى. ەسكەرەتىنى, وسىنداي ءىرى ءارى اۋقىمدى جوبالار تەك مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعى نەگىزىندە عانا ىسكە اسادى. سوندىقتان ءوزارا كەلىسىمنىڭ ۇتىمدى تۇردە جالعاسىن تابۋى بولاشاق ءۇشىن اۋاداي قاجەت, – دەدى مۋن حي سان. سپيكەردىڭ سوزىندە ايتىلعانداي, وڭتۇستىك كورەيا ەلىندە قالىپتاسقان تۇسىنىك بويىنشا مەملەكەتتىڭ حالىق سەنىمىنسىز دامۋى مۇمكىن ەمەس. مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا كەلىسىمى مەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ باسىندا ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىم تۇرۋى ءتيىس. سوندىقتان قانداي دا ءبىر تۋىنداعان ماسەلەلەردى اشىق تالقىلاۋ ورتاق شەشىم شىعارۋعا ۇمتىلۋ ارقىلى الەمدى قۇتقارىپ قالۋعا بولاتىنىن ايتتى كورەيا رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى.
ەۋرازيا ەلدەرى پارلامەنتتەرىنىڭ باسىن قوسقان جيىن بىلتىر تۇركيانىڭ انتاليا قالاسىندا وتكەن بولاتىن. وندا «ەۋرازياداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق, قورشاعان ورتا جانە تۇراقتى دامۋ» تاقىرىبىندا كەڭىنەن اڭگىمە ءوربىپ, شاراعا قاتىسۋشىلار وزدەرىنىڭ تىڭ ۇسىنىستارىن ورتاعا سالعان-دى. بيىل قازاقستاننىڭ استاناسىنا ات باسىن بۇرعان تۇركيا ۇلى ۇلتتىق جينالىسىنىڭ سپيكەرى مۇستافا شەنتوپ اتالعان فورۋمنىڭ جىل سايىن اياسى كەڭىپ, قاتىسۋشىلاردىڭ دا ۇلەسى ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتتى.
− بۇگىنگى الەمدىك ەكونوميكالىق, ساياسي شيەلەنىستەردىڭ كۇن ساناپ ارتۋى, ءتيىستى وڭ شەشىمدەر قابىلدانۋىنىڭ ورنىنا, قاقتىعىستاردىڭ ۇدەپ, ۇرەي تۋعىزارلىق تەكەتىرەستەردىڭ جاپپاي ورىن الۋى قالىپتى قۇبىلىسقا اينالىپ وتىر. سالدارىنان ەلى مەن جەرىن تاستاپ, جامىراعان بوسقىنداردىڭ شەكارالاردا شەرۋ قۇرىپ, كوشەلەردە كۇنەلتىپ جۇرگەنىن كوزىمىز كورۋدە. بۇگىنگى IV كەڭەستىڭ تاقىرىبى ءدال وسىنداي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدەگى اۋىر ماسەلەلەردىڭ اشىق ايتىلۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر, – دەدى سپيكەر.
بۇگىنگى الەم ەلدەرىندەگى ىشكى جانە سىرتقى پارلامەنتتىك ديپلوماتيانىڭ ءمان-ماڭىزدىلىعى ارتىپ جاتقانىن ايتقان م.شەنتوپ سوڭعى جىلدارى الەمدە پارلامەنتتىك ديپلوماتيا بارلىق وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جاڭا ەلەمەنتى ەكەنىن جەتكىزدى.
− پارلامەنتتىك ديپلوماتيا جاڭا شەشىمدەردى دامىتۋعا سەرپىن بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىن. پارلامەنت ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ەۋرازيالىق كونتينەنتتە ءبىز وكىل بولا وتىرىپ, پارلامەنتتىك ديپلوماتيانى بەلسەندى قولدانۋعا ءتيىسپىز. بىرلەسكەن جوبالارعا قول جەتكىزۋ, ورتاق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ءبىز جاڭا باعىتتا جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. بوسقىنداردىڭ لەگى ەۋروپادان ازياعا اۋىساتىنىن بايقاعان كەزدە, جاڭا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىسپىز. تۇركيا ەۋروپالىق جانە ازيالىق كونتينەنتتىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ قالىپتاستى. بۇل تۇرعىدا تۇركيا كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە ۇلەس قوساتىن «جاڭا ازيا» باستاماسىن نەگىزگە الماق, − دەدى سپيكەر. كەڭەستە تۇركيا تاراپىنان كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءوز سەبەبى بار. بۇگىنگى تاڭدا اتالعان مەملەكەت بوسقىندار كوپتەپ شوعىرلاناتىن ەلدەردىڭ كوشباسىندا تۇر. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دەرەگىنە سايكەس, بوسقىندارعا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ بويىنشا تۇرىك اعايىندار العاشقى ۇشتىكتىڭ قاتارىندا. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى كۇن تارتىبىنە قوسىپ, بارلىق مەملەكەتتەرمەن بىرلەسە شەشىم قابىلداۋعا نيەتتى ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى.
قازاق ەلىنە العاش رەت رەسمي ساپارمەن كەلگەن بۇكىلقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ سپيكەرى لي چجانشۋ ەۋرازيالىق قۇرلىقتىڭ الەمدە ورنالاسقان حالىق سانىنىڭ كوپتىگى تۇرعىسىنان جانە دە جەر كولەمى جاعىنان دا الدىڭعى قاتاردا ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
− مەملەكەتتەر اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى جانداندىرىپ, حالىقتاردىڭ جاقىنداسۋىنا ىقپال ەتۋگە ءمان بەرۋ كەرەك. كەڭەستىڭ نەگىزگى باسىمدىق بەرگەن تۇسى دا وسىعان سايادى. مادەنيەتتەردىڭ الۋان تۇرلىلىگى – ەۋرازيالىق كونتينەنتتىڭ جارقىن بەينەسى عانا ەمەس, ونىڭ سارقىلماس يگىلىگى. ءبىر-ءبىرىن قۇرمەتتەۋ, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرۋ, مادەنيەت, ءبىلىم, تۋريزم, سپورت, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جانە جاستار سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋ ماڭىزدى», دەپ اتاپ ءوتتى لي چجانشۋ. ول ءوز سوزىندە مەملەكەتارالىق قاتىناستاردى دامىتۋ ءۇشىن زاڭنامالىق ورگاندار جەلىسى بويىنشا بايلانىستى نىعايتۋ ورىندى ەكەنىن ايتتى.
– ءاربىر ەلدىڭ ساياسي ومىرىندە زاڭنامالىق ورگانداردىڭ سالماقتى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, پارلامەنتتەر دەڭگەيىندە, اتاپ ايتقاندا, كوشباسشىلار اراسىنداعى ماڭىزدى كەلىسىمدەردى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا بايلانىستىڭ بىرەگەي ءرولىن ىسكە اسىرۋعا ءمان بەرۋ كەرەك. 70 جىل ىشىندە كوپۇلتتى قىتاي حالقى قىتاي كومپارتياسىنىڭ باسشىلىعىمەن تاباندى كۇرەسپەن, قاجىماس كۇش-جىگەرمەن ادامزات تاريحىندا قىتايلىق عاجايىپ تۋدىردى. قىتايدىڭ جان-جاقتى دامۋى الەمگە جول اشادى. ءبىز الەمدى باعالايمىز جانە قورعايمىز, بارلىق ەلدەرمەن تەڭ جانە دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتامىز. ءبىز قىسىم مەن تەكەتىرەسكە قارسى تۇرامىز. مەملەكەتتەردىڭ ۇلكەن نەمەسە كىشكەنتاي, باي نەمەسە كەدەي بولۋىنا قاراماستان, ءار ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە اسا قۇرمەتپەن قارايمىز, – دەدى قىتايلىق سپيكەر.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەۋرازيا ەلدەرىنە بىرلەسكەن وركەندەۋ ىسىندەگى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ قاجەت. كوپجاقتى ساۋدا جۇيەسىن قولداۋعا, ساۋدا-ينۆەستيتسيالىق سالانىڭ دامۋىنا جاردەمدەسۋگە, اشىقتىققا, ورتاق يگىلىكتەرگە, ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا مۇددەلى ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى.
– ەۋرازيالىق قۇرلىقتىڭ مۇشەسى رەتىندە قىتاي بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا سەرىكتەستەرىمەن اراداعى بايلانىسىن جانداندىرۋعا, نىعايتۋعا نيەتتى. بۇل ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا ناقتى ۇسىنىستار قابىلداپ, باستامالارعا قاتىسۋعا ءوز قىزىعۋشىلىعىمىزدى ءبىلدىرىپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى حالىقتاردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن ارتتىرۋ, ەكونوميكالىق احۋالىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ىلكىمدى جوبالاردى قولداۋعا دايىنبىز, − دەدى ءسوز سوڭىندا لي چجانشۋ.
ەۋرازيا مەملەكەتتەرىنىڭ بىرلىگى مەن تاتۋلىعى كەڭەسكە قاتىسقان ءار سپيكەردىڭ بايانداماسىندا ءسوز بولدى. سلوۆاك رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى اندرەي دانكو ءوز كەزەگىندە ەۋرازيالىق كەڭىستىك مەملەكەتتەرىنىڭ الدىندا بىرلەسكەن كۇش-جىگەرمەن عانا شەشۋگە بولاتىن مىندەتتەردىڭ بارشىلىق ەكەنىن ايتتى.
− پارلامەنتارالىق جينالىس ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل گەوساياسي كەڭىستىكتەگى دامۋ الەمدىك قوعامداستىققا اسەر ەتەدى. ءبىزدىڭ تۇراقتى كەزدەسۋلەرىمىز سوندىقتان دا اسا ماڭىزدى بولماق, – دەدى ا.دانكو. ونىڭ ايتۋىنشا, ماسكەۋدە وتكەن ءبىرىنشى سامميتكە 19 ەلدىڭ پارلامەنت وكىلدەرى قاتىسسا, بيىل نۇر-سۇلتاندا 65 ەلدىڭ وكىلدەرى باس قوسىپ وتىر.
– قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا باستاماسىن وسىدان 25 جىل بۇرىن كوتەرگەن بولاتىن. ەۋرازيالىق كەڭىستىك مەملەكەتتەرىنىڭ الدىندا ءبىز بىرلەسكەن كۇش-جىگەرمەن عانا شەشە الاتىن مىندەتتەر كوپ. بۇل ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق, قاۋىپسىزدىك پەن ءوڭىردىڭ تۇراقتىلىعى سياقتى ماسەلەلەر. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق پارلامەنتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعى جوعارىدا اتالعان سالالارداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ باستى شارتى بولماق, − دەدى سپيكەر. ا.دانكونىڭ پىكىرىنشە, ءتيىستى شەشىمدەر شىعارۋ ءۇشىن ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ دۇرىس قالىپتاسۋى, تۇسىنىستىك ورناپ, مەملەكەتتەر ءبىر-ءبىرىن جان-جاقتى تانۋعا ۇمتىلۋى كەرەك. ەكىجاقتى ديالوگ قورىتىندىسى نەگىزىندە جەڭۋشى يا بولماسا جەڭىلۋشى تاراپ بولماۋى ءتيىس. بۇل رەتتە كوزقاراستاردىڭ تىڭدالىپ, پىكىرلەردىڭ قاراما-قايشىلىعىنا قاراماستان سوڭىنا دەيىن سىيلاستىقپەن قابىلدانا ءبىلۋى ماڭىزدى.
– ارينە, ورتاق سەرىكتەستەردىڭ شەشىمى دە ورتاق بولۋى ءۇشىن سەنىم ورناۋى شارت. سلوۆاكيا ەلى الەمدەگى ءىرى ءارى ىقپالدى ۇيىمداردىڭ مۇشەسى رەتىندە اشىق ساياسات ۇستايدى. وسى رەتتە بىرلەسكەن جوبا – ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باعدارلاماسىن قولدايدى. نەگىزگى تاقىرىپتاردىڭ ىشىندە تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسىنە كوڭىل اۋدارعىم كەلەدى. اسىرەسە, سالىق رەجىمىندە, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە تسيفرلى جۇيەگە كوشۋ زامان تالابىنا اينالىپ وتىر. بۇل بۇگىنگى تاقىرىپ بولعانىمەن ەرتەڭگى ءار مەملەكەت ءۇشىن اۋاداي قاجەت بولاتىن نەگىزگى سالا بولماق, – دەدى سپيكەر. جاھاندىق ساياسي رەفورمالاردىڭ سالقىن سالدارى ەكونوميكانى ەكى وكپەدەن قىسىپ, وڭىرارالىق مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە تۇسكەن اۋىرتپالىق ەندى بىرىنە اسەر ەتپەي قويماسى انىق. سلوۆاك رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بۇگىنگى الەمدەگى شاتقاياقتاعان ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايدا ءبىر مەملەكەت بارلىق ماسەلەنى ءوزى شەشىپ, تىعىرىقتان شىعاتىن جول تاباتىنداي دەڭگەيدە ەمەس. ونداي مۇمكىندىك جوق. سەبەبى الەۋمەتتىك, ساياسي, ەكونوميكالىق ماسەلەلەردىڭ بايلانىسى سياقتى مەملەكەتتەر دە ءوزارا ورتاق جۇيەگە ەنىپ كەتكەن دەي كەلىپ تەررورلىق ارەكەتتەرگە قارسى بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن ءبىلدىردى.
پارلامەنتتىك ديپلوماتيا ارىپتەستىكتى دامىتۋعا سەرپىن بەرەدى
پارلامەنتتىك فورۋمنىڭ تەڭ ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە قازاقستان پارلامەنتى ماجىلىسىمەن قاتار رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ فەدەرالدى جينالىسى مەملەكەتتىك دۋماسى جانە كورەيا رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اسسامبلەياسى قىزمەت اتقاردى. سوندىقتان پلەنارلىق وتىرىستاردا وسى ەلدەردىڭ وكىلدەرى ءسوز تىزگىنىن ۇستاپ, مودەراتور بولدى. وسى كەڭەستە ەۋروپا مەن ازيا پارلامەنتشىلەرى ەۋرازيالىق كەڭىستىكتىڭ قاۋىپسىز جانە تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ءححى عاسىردىڭ ءىرى ينتەگراتسيالىق جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
ازەربايجاننان كەلگەن ميللي مەدجيليس توراعاسى وكتاي اسادوۆ پارلامەنتارالىق ديپلوماتيا ۇكىمەتتەردىڭ ساياساتىن قالىپتاستىرۋدا, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا وتە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن ايتتى. ول وسى ءوڭىر ەلدەرىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ شىنايىلىعىنا كوز جەتكەنىن, ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە قالىپتاسقان جان-جاقتى كەلىسىمدەر ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا, ورنىقتى دامۋعا ۇلەس قوساتىنىن ءسوز قىلدى.
وسى ويدى قوستاعان بانگلادەش حالىق رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى شيرين شارمين چوۋدحيري ەۋرازيالىق پارلامەنتتەر وڭىردەگى ەكونوميكالىق ولقىلىقتاردى ازايتۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى بولا الاتىنىن جەتكىزدى.
– ءبىز ءتيىمدى ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا قول جەتكىزۋ جانە جاھاندانۋ سىن-قاتەرلەرىنە جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ەۋرازيا ەلدەرىن بىرىكتىرۋگە باعىتتالعان كوزقاراستاردى وسىندا بولىسەمىز. مۇنداي ينتەگراتسيا بىزگە جاھاندىق ەكونوميكا مەن حالىقارالىق ساۋدا جۇيەسىن ۇيلەستىرۋ مەن ىقپالداستىقتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز ءار ەلدىڭ وزدەرىنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن بەلسەندى سەرىكتەستىك جولىمەن ءتيىمدى پايدالانا الۋى ءۇشىن مىقتى نەگىز جاسايمىز, بۇل ءوز كەزەگىندە ءبىزدىڭ حالىقتاردىڭ ومىرىنە وڭ اسەرىن تيگىزەدى. مەن ەۋروپالىق وداق, ءوسىپ كەلە جاتقان وڭتۇستىك-شىعىس ازيا, اسەان ەلدەرى اراسىندا ومىرشەڭ ەكونوميكالىق كومپونەنت قۇرا الاتىنىمىزعا سەنىمدىمىن. ەۋرازيالىق پارلامەنتتەر دامۋشى جانە دامىعان ەلدەر اراسىندا جاقسى ساياسي تۇسىنىستىك قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى, – دەدى ش.چوۋدحيري.
چەحيا دەپۋتاتتار پالاتاسىنىڭ ۆيتسە-سپيكەرى ۆويتەح فيليپ چەحيا تاراپى قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى نەگىزگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق سەرىكتەس رەتىندە كورەتىنىن ايتىپ, بىلتىر ناۋرىزدا قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ چەحياعا ساپارمەن بارعانىن ەسكە سالدى. ال بيىل قازان ايىندا چەحيا رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى دەپۋتاتتار پالاتاسىنىڭ توراعاسى رادەك ۆوندراچەكتىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارى جوسپارلانىپ وتىر ەكەن.
– پارلامەنتارالىق بايلانىستاردىڭ جولدارىن قاراستىرۋ وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. سەبەبى بۇل باعىتتاعى ىنتىماقتاستىق لاڭكەستىك, ەكسترەميزم سياقتى جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەر مەن قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن كەرەك. كوپجاقتى پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق مەملەكەت پەن حالىق اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىكتى قامتىپ, ديالوگ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسايدى. وسىعان وراي مۇنداي ديالوگتىڭ حالىقارالىق ءارى وڭىرلىك تۇراقتىلىقتىڭ ورنىقتى دامۋى ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن مويىنداي الامىز, – دەدى ۆ.فيليپ.
ال ۆەنگريا پارلامەنتىنىڭ سپيكەرى لاسلو كەۆەر قازاقستان دامۋدىڭ ۇلكەن جولىنان وتكەنىن اتاپ ءوتتى.
– قازاقستان سوڭعى 30 جىل بويى ۇلكەن دامۋ جولى مەن پروتسەسىن باستان وتكەردى. 1990 جىلدان كەيىن ۆەنگريا دا دەموكراتيالىق دامۋ جولىنا تۇسكەن ەدى. ءبىز دە وتە ۇزاق جولدان وتتىك. قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىق ءارى تابىس دەڭگەيىنە زور قۇرمەتپەن قارايمىن. ءار ەلدىڭ ءوز مادەنيەتى مەن ءداستۇرى, دەموكراتيا مەن پارلامەنتاريزمگە قول جەتكىزۋدە ءارتۇرلى جولى بار. ياعني, ءار ەلدىڭ وزىندىك مودەلى بار ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. بىردە-ءبىر مودەلدى, بىردە-ءبىر ۇلگىنى ءبىز باسشىلىققا الىپ, ىلگەرىلەي المايمىز. ءار ەلدىڭ ءوز جولى, ءوز دامۋ پروتسەسى بار. پارلامەنت ءرولى بارلىق ۋاقىتتا دا تاريحي ساتكە بايلانىستى. ماسەلەن, ۆەنگريادا دەموكراتيانىڭ العاشقى جىلدارىندا پارلامەنت ءرولى زاڭ شىعارۋشىلىق سالادا جۇرگىزىلدى. ول كەزدە بىزگە جاڭا زاڭدار قابىلداۋ مىندەت بولدى. ءسال كەيىنىرەك باقىلاۋ پروتسەسىنە كوشىپ, اتقارۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتىن قاداعالادىق. دەپۋتاتتار بارلىق ۋاقىتتا دا ءوز سايلاۋشىلارىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋى ءتيىس, – دەدى ول.
كەڭەس قورىتىندىسى بويىنشا ەۋرازيا ەلدەرى پارلامەنتتەرىنىڭ توراعالارى بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسادى. وسىعان وراي قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين ءباسپاسوز ءماسليحاتىن ۇيىمداستىرىپ, ەلىمىزدە العاش رەت وتكەن حالىقارالىق شارانى قورىتىندىلادى.
– بۇگىن ءبىز كوپتەگەن ءتۇرلى پىكىردى تىڭدادىق, ءتىپتى وسى سەسسيا بارىسىندا وتكىر سويلەگەندەردى دە ەستىدىك. ءبىزدىڭ ءبارىمىز دە ۇيىمداستىرۋشىلارمەن بىرگە قاتىسۋشىلار اراسىندا ديالوگ ورناتۋ ءۇشىن بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋعا ۇمتىلدىق. سونىڭ ارقاسىندا سەنىم مەن سەرىكتەستىكتى جولعا قويۋعا بولادى. ءبىر كەڭەسپەن مەملەكەتتەر, وڭىرلەر اراسىنداعى بارلىق تەكەتىرەستى الىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەستىگى تۇسىنىكتى. الايدا ءبىز بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىمىزبەن بارلىق سەرىكتەستەرىمىزگە كومەكتەسۋگە تىرىستىق. بۇگىنگى كەڭەسكە قاتىسقان بارلىق وكىلدەر پارلامەنتتىك ديپلوماتيا ديالوگىنىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتە ءتۇسىندى. ءبىز قابىلداعان قورىتىندى مالىمدەمەدە «ەۋرازيادا ديالوگ, سەنىم جانە سەرىكتەستىك بولۋى ءتيىس» دەگەن ورتاق پايىمىمىزدى بىلدىرەمىز. مۇنى ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز كۇتىپ وتىر. ءبىز تولىققاندى سەسسيا وتكىزدىك, – دەدى نۇرلان نىعماتۋلين.
كەڭەس بارىسىندا جيىنعا قاتىسۋشىلار ءتۇرلى سالالارداعى كوپجاقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىن تالقىلاپ, ولاردى زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا تاجىريبە الماستى. پارلامەنت سپيكەرلەرى جاريا ەتكەن باستامالار مەن ۇسىنىستار ەۋرازيا مەملەكەتتەرىن سەرىكتەستىكتىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە بۇكىل ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى قاۋىپسىزدىك پەن بىرلىكتى قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن سەنىم مول.
لەونيد سلۋتسكي,
رف مەملەكەتتىك دۋماسى حالىقارالىق ىستەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى:
– پارلامەنتارالىق, ەلارالىق بايلانىستىڭ ەسەبى ءدال وسى نۇر-سۇلتان قالاسىنان باستالادى دەپ ايتۋعا بولادى. قازاقستان قاشان بولسىن بارلىق مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا نيەتتى. بۇگىنگى جيىن ەۋرازيا كونتينەنتىندە ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك دامۋعا جاڭا سەرپىن بەرەدى دەگەن سەنىمدەمىن. قازاقستان تاراپى ەۋرازيا ەلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعىن بەرىك ۇستاۋ ءۇشىن ورتاق الاڭعا اينالعان مەملەكەت رەتىندە ءوزىن مويىنداتىپ وتىر. ءىV كەڭەستى تەڭ ۇيىمداستىرۋشى رەسەي مەن وڭتۇستىك كورەيا مەملەكەتى بولعانىمەن, بۇل شارانىڭ وتۋىنە قازاقستاننىڭ قوسقان ۇلەسى ولشەۋسىز. بۇعان دەيىن ەۋروپالىقتاردىڭ قاتىسۋ-قاتىسپاۋى بەيمالىم بولسا, ولاردىڭ وسى ورتادان تابىلۋىنا بىردەن-ءبىر ۇيىتقى بولعان – قازاقستان تاراپى. وسىدان-اق مەملەكەتتىڭ الەم ەلدەرى الدىنداعى وراسان زور ىقپالىن كورۋگە بولادى. بۇل فورمات ەۋروپالىق نەگىزگە يكەمدەلىپ جاسالعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون.
البەتتە, بۇگىنگى جيىندا الەم ەلدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى دە كەڭىنەن ءسوز بولدى. اڭگىمە يادرولىق دەرجاۆا سانالاتىن رەسەي مەن اقش سياقتى ەلدەرگە تىكەلەي قاتىستى بولىپ وتىر. وسى ورايدا پارلامەنتارالىق كەلىسىم بويىنشا يادرولىق قارۋدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ماسەلەسى نازارعا الىنۋى كەرەك. بۇل تاقىرىپتى الداعى ۋاقىتتا دا ءجيى كوتەرۋ قاجەت. ويتكەنى يادرولىق قارۋمەن بەيبىت ءومىردىڭ ولشەمى ولشەنەتىنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك.
ۆويتەح فيليپ,
چەحيا دەپۋتاتتار پالاتاسىنىڭ ۆيتسە-سپيكەرى:
– پارلامەنتارالىق بايلانىستاردىڭ تەتىكتەرى وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. سەبەبى بۇل باعىتتاعى ىنتىماقتاستىق لاڭكەستىك, ەكسترەميزم سەكىلدى جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەر مەن قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزباق. كوپجاقتى پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق مەملەكەت پەن حالىق اراسىندا ءوزارا بايلانىس ورناتىپ, ديالوگ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسايدى. وسىعان بايلانىستى حالىقارالىق ءارى وڭىرلىك تۇراقتىلىقتىڭ جاھاندىق ورنىقتى دامۋى ءۇشىن قولايلى جاعدايلاردى قۇرۋ ماقساتىندا ىنتىماقتاستىق قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ارتىپ كەلەدى. قازاقستان مەن چەحيا اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناس جاڭا باستامالاردىڭ قولعا الىنىپ, بىرلەسكەن جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا ىقپال ەتپەك.
چەحيا تاراپى قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى نەگىزگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق سەرىكتەس رەتىندە تانيدى. الداعى ۋاقىتتا ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن ساۋدا-ەكونوميكالىق باعىتتا جاڭا مەجەلەرگە قول جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ايتا كەتەرلىگى, بىلتىر ناۋرىز ايىندا قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين چەحياعا ساپارمەن كەلگەن بولاتىن. ال بيىل قازان ايىندا چەحيا پارلامەنتى دەپۋتاتتار پالاتاسىنىڭ توراعاسى رادەك ۆوندراچەكتىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارى جوسپارلانىپ وتىر. جوعارىدا اتالعان باستامالار, ءوزارا ىنتىماقتاستىق كەزدەسۋلەر بارىسىندا ءالى تالاي تالقىلاناتىن بولادى.
مۋحاماد اريف بين مد يۋسۋف
مالايزيا پارلامەنتىنىڭ سپيكەرى:
− قازاقستان تۇراقتىلىعى مەن بەيبىتشىلىگى مىزعىماس, شەكارالاس مەملەكەتتەرمەن دە, الەمنىڭ وزگە قۇرلىعىنداعى ەلدەرمەن دە بايلانىسى بەرىك, سەنىمدى سەرىكتەس اتانىپ وتىرعان ەل. پارلامەنتتىك فورۋمنىڭ قازاقستاندا ءوتۋى قازاق ەلىنىڭ بەدەلى مەن ابىرويىن كورسەتەدى. مالايزيا قازاقستاننىڭ باستامالارىنا ۇنەمى قولداۋ ءبىلدىرىپ, ءوز تاراپىمىزدان ىستىق ىقىلاسىمىزدى كورسەتىپ وتىرامىز. بۇگىنگى جيىندا الەم ەلدەرىنىڭ نازارىن اۋداراتىنداي ۇتىمدى باستامالار ايتىلدى. قازاقستان بەيبىت تۇردە يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ارقىلى كوپتەگەن الپاۋىت دەرجاۆالارعا ۇلگى بولىپ وتىر. بۇل عاسىردىڭ باستى قاسىرەتى – يادرولىق قارۋ ەكەنىن بارلىعىمىز سانالى تۇردە جاقسى تۇسىنەمىز. تەك ونىڭ باسقا ماقساتتا قولدانىلماۋىن قاداعالاۋ كەرەك. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ قازاقستان بۇۇ باس اسسامبلەياسى قابىلداعان يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ باستاماشىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇگىنگى كۇنگى وزەكتىلىگى جوعالماعان ماسەلەنىڭ الداعى ۋاقىتتا دا نازاردا بولۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.
ەۋرازيا ەلدەرى پارلامەنتتەرى سپيكەرلەرىنىڭ ءىV كەڭەسى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان. الەمنىڭ ءار بۇرىشىنان جينالعان ەلدەردىڭ سپيكەرلەرى ءوزارا پىكىر الماسىپ, تانىسۋعا, تاجىريبە جيناقتاۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. ءححى عاسىرداعى ءىرى ينتەگراتسيالىق ەكونوميكالىق جوبالار تانىستىرىلىپ, ۇتىمدى ويلار, پايىمدى پىكىرلەر ايتىلعان الاڭ بولدى.
گۇلميرا يسيمباەۆا,
قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:
– «ۇلكەن ەۋرازيا: ديالوگ. سەنىم. سەرىكتەستىك» ەۋرازيا ەلدەرى پارلامەنتتەرى سپيكەرلەرىنىڭ IV كەڭەسىنىڭ قازاقستاندا ءوتۋى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ساياسي وقيعا دەپ ەسەپتەيمىز. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەلىمىزدە العاش رەت وسىلاي 60-تان اسا ەلدىڭ پارلامەنتتەر توراعالارى حالىقارالىق قارىم-قاتىناستى دامىتۋدى تالقىلاۋ ماقساتىندا باس قوسىپ وتىر. بۇعان ءبىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋى اتالعان فورۋمنىڭ ماڭىزى مەن دەڭگەيىن كوتەرگەنى ءسوزسىز. ەلباسىنىڭ بۇگىنگى جاريالاعان ۇسىنىستارى قاتىسقان 1,5 مىڭ پارلامەنتشىنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى دەپ ويلايمىن. تۇڭعىش پرەزيدەنت ءاۋ باستان كوتەرىپ جۇرگەن باستامالارى كەز كەلگەن كەلەڭسىزدىكتەردى قارۋمەن ەمەس, كەلىسسوزبەن شەشۋگە شاقىرىپ كەلەدى.
قازىرگى تاڭداعى شىم-شىتىرىق جاھاندىق شيەلەنىستەر, جاپپاي قارۋلانۋ, ساۋدا سانكتسيالارى سياقتى ماسەلەلەردەن پارلامەنتتەر قالىس قالماۋ كەرەك. ولاردىڭ مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىنا اجەپتاۋىر ىقپال ەتەتىندەي الەۋەتى بار. ويتكەنى پارلامەنتشىلەر – حالىقتىڭ وكىلى. ال دۇنيە جۇزىندەگى حالىقتىڭ بارىنە ەڭ ءبىرىنشى كەرەگى – تۇراقتىلىق, بەيبىتشىلىك, ءال-اۋقاتتىڭ جاقسارۋى. سوندىقتان وسى كەڭەستە ايتىلعان ءاربىر ۇسىنىس قۇندى.
ۆلاديمير اندرەيچەنكو,
بەلارۋس ۇلتتىق جينالىس وكىلدەرى پالاتاسىنىڭ سپيكەرى:
– قوناقجاي قازاقستان جەرىندە وسىنداي فورۋمدى وتكىزۋ – وسى ەل باسشىلىعىنىڭ تەڭ قۇقىلىق, ديالوگ جانە سەنىم نەگىزىندە الەمدىك ساياساتتىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن شەشۋگە پەيىلدىلىگىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى. بەلارۋس الەمدىك قوعامداستىق نازارىن ناقتى ماسەلەلەرگە شوعىرلاندىراتىن كەلەلى كەڭەسكە ۇنەمى قاتىسىپ وتىرادى.
قازىرگى تاڭدا ىنتىماقتاستىق باعىتتاعى كەز كەلگەن قادام وتە ماڭىزدى. سوندىقتان ءبىز مۇندا ورتاق مۇددەگە جۇمىلعان, ويى ءبىر جەردەن شىعاتىن پىكىرلەس تاراپتاردىڭ قاتارى ارتقانىنا شىن جۇرەكتەن قۋانىشتىمىز. مۇنداي ديالوگ فورماتىنىڭ ەرەكشەلىگى پارلامەنتتىك ديپلوماتيا ءبىزدىڭ مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارىنا ومىرلىك مۇددەلەرگە نەگىزدەلگەن وزەكتى ماسەلەلەردەن تىس قالماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «ۇلكەن ەۋرازيا: ديالوگ. سەنىم. سەرىكتەستىك» ەۋرازيا ەلدەرى پارلامەنتتەرى سپيكەرلەرىنىڭ IV كەڭەسىنىڭ تاقىرىبىندا بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك, ەركىن دامۋ, ەسكىرگەن دوگمالار مەن جالعان ستەرەوتيپتەردەن باس تارتۋ سياقتى ماسەلەلەرگە باسىمدىق بەرىلدى.
باقىتبەك سماعۇلوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى:
– بۇعان دەيىن ەۋرازيا ەلدەرى پارلامەنتتەرى توراعالارىنىڭ كەڭەسى رەسەي فەدەراتسياسى, وڭتۇستىك كورەيا جانە تۇركيا رەسپۋبليكاسىندا وتكەن ەدى. ەندى مىنە, كۇللى ەۋرازيا ءۇشىن ماڭىزدى جيىن قازاق ەلىندە, كەلىسىم مەن بىتىمگەرلىكتىڭ كيەلى بەسىگىنە اينالعان نۇر-سۇلتان قالاسىندا ءوتىپ جاتىر. بۇل فورۋمنىڭ ماڭىزى قازاق ەلى ءۇشىن عانا ەمەس, الەم ءۇشىن ماڭىزدى. جيىندا ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى 60-تان استام مەملەكەت پەن 14 حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرى ءتۇرلى وزەكتى ماسەلەلەر كوتەردى. ولاردىڭ بارلىعى زاڭ شىعارۋشى ورگان ەسەبىندە بەيتاراپ قالماي, الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردى اشىق ايتا ءبىلدى. وسىنداي كەڭ اۋقىمدى فورۋمدار وزگە ارىپتەستەرمەن قارىم-قاتىناستى نىعايتا تۇسۋدە تاپتىرماس ورتا دەگىم كەلەدى.
فورۋم بارىسىندا ءار مەملەكەت وكىلى ءوز ەلىندە بولىپ جاتقان ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. بۇل ارقىلى ءبىر مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, جالپى العاندا ادامزات بالاسىنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ماسەلەلەردى كورۋگە بولادى. راسىندا دا كوز جۇمىپ قاراۋعا بولمايتىن ماسەلەلەر تالقىلاندى. بۇل پارلامەنتتەر سپيكەرلەرىنىڭ بۇكىل قوعامعا الاڭداۋشىلىق بىلدىرەتىندىگىن اڭعارتادى.
جۇمىسسىزدىق, اشتىق, تەرروريزم سىندى ماسەلەلەرمەن الەم بولىپ كۇرەسۋىمىز كەرەك. وسىنداي ۇلكەن ديالوگ الاڭدارىندا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءجيى ايتىلۋى, ولاردىڭ شەشۋ جولدارىنىڭ قاراستىرىلۋى اسا ماڭىزدى. جيىنداعى بارلىق باياندامالار قوعامنىڭ وزەكتى ماسەلەلەردى اشىق ايتۋىمەن ەرەكشەلەندى. پارلامەنت زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە وسىنداي ديالوگ الاڭدارىندا ايتىلعان ماسەلەلەردى ەلەۋسىز قالدىرمايدى.
ورىنبەك وتەمۇرات,
ەركەجان ايتقازى
