اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ ناتيجەسىندە الەمدە «اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق», «اقپاراتتىق مادەنيەت», «مەديامادەنيەت» سياقتى ۇعىمدار پايدا بولدى. بۇل ۇعىمداردىڭ قاي-قايسىسى دا مەدياساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋعا وراي مەديابىلىمدى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى عىلىمي اينالىمعا ءتۇستى. جالپى مەديابىلىمنىڭ باستى ماقساتى – بولاشاق ۇرپاقتى اقپاراتتاردى قابىلداۋعا, سودان دۇرىس قورىتىندى جاساي بىلۋگە دايىنداۋ.
مەديانىڭ ادام ومىرىنە, اسىرەسە جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار ومىرىنە ىقپال ەتۋ دارەجەسى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويىپ, ادامنىڭ جاڭاشىل تەحنولوگيادان حاباردار بولۋىن, ولارمەن جۇمىس ىستەي الۋىن تالاپ ەتەدى. سونداي-اق بەلگىلى دارەجەدەگى سىني تۇرعىدان ويلاۋدى (بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارى حابارلامالارىن, ءتۇرلى مەدياماتىندەردى تالداي ءبىلۋ), اقپاراتتىق ماتەريالدى ىزدەۋ, وڭدەۋ جانە ۇسىنۋعا وراي ءوز بەتىمەن شىعارماشىلىق جۇمىسپەن اينالىسۋ داعدىلارىن, ت.ب. قاجەت ەتەدى.
بۇكىل الەمدە ورىن الىپ وتىرعان الەۋمەتتىك وزگەرىستەر مەن اقپارات تاسقىنى ءتۇرلى مەدياقۇرالداردى پايدالانۋ كونتەكسىندە ءداستۇرلى تۇردە قالىپتاسقان جۇيەلەردى, وقىتۋ ادىستەرى مەن تەحنولوگيالارىن قايتا قاراستىرۋدى تالاپ ەتىپ وتىرعانى تۇسىنىكتى جايت.
XX عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا ۇلىبريتانيا, اقش, اۋستراليا, كانادا جانە الەمنىڭ تاعى باسقا الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىندە «مەديابىلىم» اتتى جاڭاشا باعىتتىڭ پايدا بولعانى تۋرالى مالىمەتتەر كەزدەسەدى. ونىڭ باستى ماقساتى جاس ۇرپاقتىڭ مەديامادەنيەت الەمىنە بەيىمدەلۋىنە, باق ءتىلىن يگەرۋگە, مەدياماتىندەردى تالداي بىلۋگە كومەك كورسەتۋ. مەديابىلىم – «بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا ء(باسپاسوز, تەلەديدار, راديو, كينو, ۆيدەو جانە ت.ب.) زاڭدىلىقتارىن» زەرتتەيتىن پەداگوگيكا سالاسى. ولاردىڭ قاتارىنا ەندى الەۋمەتتىك جەلىنى دە قوسۋعا تۋرا كەلەدى.
جوعارىدا اتالعان ەلدەردىڭ ءبىر قاتارىندا مەديابىلىم مىندەتتى ءپان رەتىندە وقىتىلادى. ماسەلەن, 1987 جىلى كانادانىڭ ونتاريو پروۆينتسياسىنىڭ 5000 ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەبىندەگى 7-12 سىنىپتاردا مەديابىلىم مىندەتتى ءپان رەتىندە وقىتىلا باستادى. حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا مەديابىلىم كانادانىڭ بارلىق پروۆينتسيالارىنىڭ ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ەنگىزىلدى. اۋستراليادا دا مەديابىلىم 90-جىلداردان بەرى مىندەتتى ءپان رەتىندە وتەدى. ۇلىبريتانيادا مەديابىلىم مەكتەپ باعدارلاماسىنا حح عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان باستاپ, انا ءتىلى پانىمەن كىرىكتىرىلىپ وقىتىلا باستادى. بۇل ەلدە ءار جىل سايىن 25000 وقۋشى مەن 8000 ستۋدەنت مەديا پانىنەن ءبىتىرۋ ەمتيحانىن تاپسىرادى. سونىمەن قاتار فينليانديادا, نورۆەگيادا, ۆەنگريا مەن سلوۆەنيادا دا مەديابىلىم ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى دەڭگەيىندە قاراستىرىلىپ, ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن. رەسەيدە جانە ۋكراينادا حح عاسىردىڭ 80-جىلدارىنان باستاپ مەديابىلىم بويىنشا ساباقتار فاكۋلتاتيۆتەر, ۇيىرمەلەر تۇرىندە نەمەسە ونىڭ ەلەمەنتتەرى جەكەلەگەن پاندەردى وقىتۋ بارىسىندا قولدانىلادى(ادەبيەت, حيميا جانە ت.ب.).
جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە مەديابىلىم ەلەمەنتتەرى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار (اقت) ءپانى شەڭبەرىندە قاراستىرىلادى. ماسەلەن, اعىلشىن ءتىلدى ەلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە ورتا ءبىلىم بەرەتىن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىمەن قاتار جوعارى وقۋ ورىندارىندا پەداگوگيكالىق ماماندىقتاردا اقت ءپانى وقىتىلىپ, سول ارقىلى بولاشاق مامانداردىڭ اقپاراتتىق ساۋاتتىلىعى مەن مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. مىسالى, اقش-تا اقپاراتتىق ساۋاتتىلىقتىڭ قالىپتاسۋىنا وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنداعى دەموكراتيالىق يدەيالارى مەن 80-جىلدارى جاپپاي كومپيۋتەرلىك جۇيەنىڭ قالىپتاسۋى تۇرتكى بولدى. ناتيجەسىندە, 1989 جىلى اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق بويىنشا ۇلتتىق فورۋم جانە 1998 جىلى اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق ينستيتۋتى قۇرىلدى.
اۋستراليادا دا اقپاراتتىق ساۋاتتىلىققا دەگەن قىزىعۋشىلىق باسىم. ماسەلەن, 1991 جىلى ۇكىمەتتىڭ «اۋستراليا اقپاراتتىق قوعام رەتىندە» اتتى ەسەبىندە اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق تۋرالى ماسەلە جان-جاقتى قوزعالادى. 90-جىلداردىڭ باسىندا اۋستراليادا اقپاراتتىق ساۋاتتىلىقتى دامىتۋ اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋمەن عانا بايلانىستىرىلماي, اقپاراتتى جيناقتاۋ, تالداۋ مەن ۇيىمداستىرۋ, سونىمەن قاتار يدەيالار مەن اقپاراتتى تالقىلاۋ ستۋدەنتتەردىڭ ۇكىمەت تاراپىنان انىقتالعان جەتى قۇزىرەتتىلىكتىڭ بىرىنە اينالدى. 2000 جىلى ءبىلىم, وقىتۋ جانە جاستار ىستەرى جونىندەگى دەپارتامەنتى اقپاراتتىق ەكونوميكا سالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارىندا نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى ستۋدەنتتەردە اقپاراتتىق قۇزىرەتتىلىكتى, اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق داعدىسىن قالىپتاستىرۋ دەلىنگەن. بۇعان جەتۋ جولدارىنىڭ ءبىرى جوو-دا نەگىزگى پاندەردى يگەرۋ بارىسىندا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى كىرىكتىرىپ وقىتاتىن ارنايى كۋرستار مەن ونلاين كۋرستاردى ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى.
2001 جىلى اۋستراليا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ كىتاپحاناشىلار كەڭەسى اقش-تىڭ ACRL-دىڭ اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق ستاندارتتارىنا بالاما ستاندارتتار جاسادى. بۇل ستاندارتتاردا اقپاراتتىق ساۋاتتىلىقتىڭ اقش نۇسقاسىنا قاراعاندا اۋقىمى كەڭ. ماسەلەن, ستۋدەنت ۇعىمىنىڭ ورنىنا جالپى تۇلعا تۇسىنىگى پايدالانىلادى. اتالعان ستاندارتتاردا ءومىر بويى ءبىلىم الۋ تۇلعادان اقپاراتتىق ساۋاتتىلىقتى تالاپ ەتەدى دەپ كورسەتىلگەن.
جوعارىدا اتالعان ستاندارتتار اۋستراليانىڭ بىرقاتار ۇيىمدارى تاراپىنان كەڭىنەن قولداۋ تاپتى. ماسەلەن, اۋستراليا كىتاپحاناسى مەن اقپاراتتىق اسسوتسياتسيانىڭ «بارلىق اۋستراليالىقتار ءۇشىن اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق» جانە اۋستراليانىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ «اقپاراتتىق ساۋاتتىلىققا تەڭ قولجەتىمدىلىك» اتتى باياندامالارىندا جان-جاقتى ايتىلدى.
ۇلىبريتانيادا اقش پەن اۋسترالياعا قاراعاندا اقپاراتتىق ساۋاتتىلىقتى دامىتۋ ماسەلەسى كەيىنىرەك قولعا الىنعان. مىسالى, اقش پەن اۋستراليا اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق ماسەلەسىنە بايلانىستى ستاندارتتاردى دايارلاعان كەزەڭدە, ۇلىبريتانيا اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق ۇلگىسىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. 1999 جىلى جارىق كورگەن «اقپاراتتىق ساۋاتتىلىقتىڭ جەتى ۇستانىمىندا» اقپاراتتىق ساۋاتتىلىقتىڭ باستى داعدىلارىنان (اقپاراتتىڭ قاجەتتىلىگىن ءتۇسىنۋ) كۇردەلى داعدىلارىنا دەيىن دامۋىن سيپاتتايدى. اتالعان ۇلگى بىرنەشە ماقساتتا پايدالانىلادى. ماسەلەن, ول ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن دايارلاۋدا قولدانىلدى. جوعارى ءبىلىم سالاسىنداعى ماماندار اقپاراتتىق ساۋاتتىلىقتى دامىتۋدى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن ينتەرنەتتى يگەرۋمەن جانە ولاردى ساباق بارىسىندا پايدالانۋمەن بايلانىستىرۋعا بەيىمدەلدى. اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق ۇلىبريتانيا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ باستى باسىمدىقتارى رەتىندە قاراستىرىلماعانىمەن, اقپاراتتى تىزدەۋ مەن ونى باعالاي ءبىلۋ داعدىلارى جوو-نىڭ باعدارلامالىق اككرەديتتەۋ تالاپتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانادى.
مەديابىلىم ماسەلەسى سوڭعى كەزدەرى بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىك ەلدەرىندە دە جولعا قويىلا باستادى. اتاپ ايتقاندا, بەلارۋس مەملەكەتىندە. جاھاندىق اقپاراتتىق جەلىلەردىڭ دامۋىنا وراي ءبىلىم سالاسىندا دامۋدىڭ جاڭا ۆەكتورلارى پايدا بولدى. بۇل تۋرالى 2020 جىلعا دەيىنگى تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ۇلتتىق ستراتەگياسىندا ايتىلعان. ونداعى مادەنيەت دامۋىنىڭ باستى ماقساتى ازاماتتاردىڭ مادەني قۇندىلىقتار مەن مەملەكەتتىك مۇراجاي, كىتاپحانا جانە مادەني قورلاردىڭ اقپاراتتىق رەسۋرستارىنا قولجەتىمدىلىگى, سونىمەن قاتار جاھاندىق الەۋمەتتىك-مادەني ۇردىستەردىڭ تەڭ قۇقىلى قاتىسۋشىسى رەتىندە الەمدىك مادەنيەت جۇيەسىنە بەلورۋس مادەنيەتىنىڭ كىرىگۋى. باسقا ەلدەردەگىدەي مەديابىلىم بەرۋ جەكە ءپان رەتىندە بەلورۋسسيا مەكتەپتەرىنىڭ باعدارلامالارىنا دا ەنگىزىلمەگەنمەن, مەكتەپ جانە ستۋدەنتتىك اۋديتوريادا مەديابىلىم بەرۋ كومپونەنتتەرىن وقۋ پاندەرىنە كىرىكتىرۋ, سونىمەن قاتار كينوكلۋب جانە فاكۋلتاتيۆ ۇردىستەرى بارىسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى.
ال ءبىزدىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءنورماتيۆتى جانە قۇقىقتىق قۇجاتتارىندا وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ اقپاراتتىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ارنايى قۇجاتتار بولماعانىمەن, ءبىلىم الۋشىلاردىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگيالارعا كولجەتىمدىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قۇجاتتاردى كەزدەستىرۋگە بولادى. اتاپ ايتقاندا, ء«بىلىم تۋرالى» زاڭدا اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق پەن اقپاراتتىق مادەنيەتكە قاتىستى قاشىقتىقتان وقىتۋ, بiلiم بەرۋ جۇيەسiن باسقارۋ ورگاندارىن اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى ماسەلەلەر ەسكەرىلگەن.
سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قۇجاتتىڭ ءبىرى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011 – 2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا دا اتالعان ماسەلەلەر قاراستىرىلعان. ماسەلەن, ونىڭ ماقساتى ءبىلىم بەرۋ ءۇردىسىنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنىڭ ۇزدىك ءبىلىم بەرۋ رەسۋرستارى مەن تەحنولوگيالارىنا تەڭ قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتۋ. 2015 جىلى – ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ 50%-ىندا, 2020 جىلى – ولاردىڭ 90%-ىندا ەلەكتروندى وقىتۋ جۇيەسى قولدانىلاتىن بولادى. تيىسىنشە 2010-2015 جىلدارى ەلەكتروندى وقىتۋ جۇيەسى تۇجىرىمداماسىنىڭ كوزدەيتىنى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ تەحنولوگيالىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ; وقۋ ۇدەرىسىندە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيانى قولدانۋدى دامىتۋ; ساندىق ءبىلىم رەسۋرستارىن دامىتۋ; ۇيىمداستىرۋشىلىق قامتاماسىز ەتۋ جانە ەلەكتروندىق وقىتۋ جۇيەسىن پايدالانۋشىلاردى دايارلاۋ كوزدەلگەن.
جاستار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ مەدياساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋدا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ەڭ الدىمەن مۇعالىمدەر مەن وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامىنا جۇكتەلەدى. قازاقستاننىڭ جوعارى پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرۋدەگى رەفورماسى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ماقسات قويۋعا قابىلەتتى, پەداگوگيكالىق جاعدايلاردى شەشە بىلەتىن, وقۋ-تاربيە ءۇردىسىن جوسپارلاپ, ونى جۇزەگە اسىرا الاتىن, ءوزىنىڭ قىزمەتىن قاداعالاي جانە باعالاي الاتىن مۇعالىمدەر دايىنداۋعا بەت بۇرۋدى كوزدەيدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋگە ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا: «قازىرگى ۋاقىتتا ازاماتتارعا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ جونىندەگى جۇمىسقا ادامدارعا ىقپال ەتە الاتىن ەڭ قۋاتتى قۇرالدىڭ ءبىرى – باق قىزمەتى ءالسىز پايدالانىلىپ وتىر. بۇل جاعداي اتالعان باعدارلاماعا باق-تى بەلسەندى جانە ەرىكتى تارتۋ ءۇشىن ءتيىستى پىسىقتاۋلاردى تالاپ ەتەدى» دەپ پاتريوتتىق تاربيە بەرۋدە باستى ىقپالدى قۇرال بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ مۇمكىندىكتەرى ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى, اسىرەسە جاس جەتكىنشەكتەر اراسىندا قاجەتتى دارەجەدە پايدالانىلماي وتىرعاندىعى تۋرالى ايتىلادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ەلىمىزدە مەدياساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلە ەكەنىن ايتۋعا بولادى.
Astana Media Week اپتالىعىندا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ: «مەملەكەتتىك مۇددەنى حالىققا جەتكىزىپ, قوعامداعى وزگەرىستەرگە ساي كوزقاراس قالىپتاستىرۋدا مەديا سالاسىنىڭ اتقارار ماڭىزى زور. وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ اقپارات قۇرالدارى الدىندا ۇلكەن ماقسات-مىندەتتەر تۇر», – دەگەن بولاتىن. ەندەشە, الەمدىك جاھاندانۋ ۇردىسىنە بەيىمدەلە باستاعان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى قازىرگى وزگەرىستەر, اقپاراتتىق زاماننىڭ ەرەكشەلىكتەرىن, مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرۋ قاجەت ەكەندىگىن كورسەتەدى. ويتكەنى ەلىمىزدە بۇگىنگى كۇنى ۇرپاققا تاربيە بەرۋ ىسىندە مەكتەپ مۇعالىمدەرىمەن قاتار, بارلىق تاربيە ينستيتۋتتارىنىڭ بىرلەسىپ ارەكەت جاساۋى جولعا قويىلۋدا, ال ولاردىڭ قاتارىندا سوڭعى كەزدەرى قوعامنىڭ دامۋىندا وزىندىك ورنى مەن ۇلەسى جوعارى بولىپ تابىلاتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا بار ەكەندىگى ءسوزسىز. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جەتكىنشەكتەردىڭ دۇنيەتانىمىنا وزىندىك ۇلەس قوسادى, سونداي-اق بولاشاق مامانداردىڭ قوسىمشا ءبىلىم الۋىندا, ىزدەنۋلەرىنە, ءارتۇرلى اقپاراتتاردى جيناقتاپ ولاردى تالداي الۋىندا وزىندىك ءرول اتقارادى.
پەريزات سەيىتقازى,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
