پرەزيدەنت جولداۋىندا الەۋمەتتىك ستاندارتتارعا دەگەن جاڭا ۇستانىمدى جاريا ەتتى. ول ازاماتتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە, ومىرلىك ماڭىزدى ماسەلەلەرگە جانە الەۋمەتتىك قورعالۋىنا باعدارلانۋىمەن كورىنىس تاپتى. ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتىنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋى تىكەلەي مەملەكەتتىڭ دامۋىنا, سونداي-اق سول ازاماتتاردىڭ ءوز ومىرىنە, ەلدى دامىتۋعا قوساتىن ۇلەسىنە بايلانىستى ەكەنى ايتىلدى.
كەز كەلگەن دامىعان مەملەكەت الەۋمەتتىڭ ءالسىز توپتارىنا قولداۋ جاساۋدى موينىنا الادى. ال بۇل ساناتقا جاتپايتىن ۋاقىتشا جۇمىسسىزدارعا قاتىستى پراگماتيزم جانە ورتاق جاۋاپكەرشىلىك پرينتسيپتەرى قولدانىلماق. قازاقستاننىڭ جاڭا الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ نەگىزگى ەكى ءپرينتسيپى بار: الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر جانە جەكەلەگەن ادامداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى. وسى ەكى پرينتسيپ ادىلەتتى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ تۇپقازىعىنا اينالماق. الايدا ادىلەتتى الەۋمەتتىك ساياسات دەگەنىمىز – الەۋمەتتىك شىعىنداردى شەكتەۋسىز وسىرە بەرۋ دەگەن ءسوز ەمەس. مۇنداي مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى تۇبىندە توقىراۋعا ۇشىرايدى. بۇل پاتەرناليستىك پيعىلدىڭ جاپپاي كۇشەيۋىنە اكەلىپ سوعادى. جان-جاقتى ساراپتالماي قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ سالدارىنان الەۋمەتتىك كومەك الاتىندار سانى سوڭعى بەس جىلدا 77 مىڭ ادامنان 1,4 ميلليون ادامعا ارتقان.
ادىلەتتى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى سيپاتى تەك جاردەماقى تولەمىمەن ولشەنبەيدى, ول ادىلەتتى مۇمكىندىك بەرۋدەن تۇرادى. ياعني, الەۋمەتتىك تولەم الاتىنداردى كاسىپكە باۋلۋ, ۇلتتىق كاسىپكەرلىكتى بارىنشا دامىتۋ قولعا الىنادى. سوندىقتان دا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتكە «اتامەكەن» ۇلتتىق پالاتاسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءبىر اي ىشىندە كوپ بالالى انالاردى ميكرو جانە شاعىن بيزنەسكە جۇمىلدىراتىن, سونىڭ ىشىندە, ۇيدە وتىرىپ-اق كاسىپپەن قامتيتىن ارنايى باعدارلاما ازىرلەۋدى تاپسىردى. ياعني, «ادىلەتتىلىك دەگەنىمىز» – مەملەكەتتىڭ «شەكتەۋسىز جاردەماقىلاردى تولەۋى» دەگەن تۇسىنىكتەن ارىلۋىمىز قاجەت. الەۋمەتتىك كومەك ادامدى ەڭبەك ەتۋگە ىنتالاندىرۋى ءتيىس. از قامتىلعان وتباسىلار ءۇشىن كەپىلدەندىرىلگەن الەۋمەتتىك كومەك ەنگىزىلەتىن بولادى. ودان باسقا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋ جۇيەسى قۇرىلىپ; الەۋمەتتىك باعىتتارعا – وتباسى بيزنەسىن قۇرۋعا, ەڭ الدىمەن, كوپ بالالى جانە جاعدايى تومەن وتباسىلارعا باسا ءمان بەرە وتىرىپ, بيزنەسكە قولداۋ كورسەتىلەدى. دەمەك, شاعىن بيزنەسكە تۇسەتىن اۋىرتپالىق ازايادى. 2020 جىلعى قاڭتاردان باستاپ, ميكرو جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە تەكسەرىس جۇرگىزۋگە ءۇش جىلعا تىيىم سالۋ تۋرالى شەشىم كۇشىنە ەنەدى.
پرەزيدەنت حالىقتى تولعاندىرىپ جۇرگەن بارلىق ماسەلەلەرگە دەرلىك توقتالدى. ونىڭ ىشىندە, باسقارىلاتىن ۋربانيزاتسيا جانە بىرىڭعاي تۇرعىن ءۇي ساياساتى دا بار.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, وسى كۇنگە دەيىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى استاناسىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» جانە «الماتى قالاسىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى تۋرالى» زاڭدار ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. بىراق بۇگىندە بۇل زاڭداردى جەتىلدىرۋ قاجەت. وسىعان وراي ەڭ ءىرى ءۇش قالا اكىمدىكتەرىنىڭ قۇزىرەتى, سونىڭ ىشىندە قالا قۇرىلىسى ساياساتى, كولىك ينفراقۇرىلىمى, قالا ساۋلەتىن قالىپتاستىرۋ سالاسىنىڭ قۇزىرەتتەرى كەڭەيتىلەدى. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالارداعى حالىق سانىنىڭ كوپتىگى حالىقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قاجەتتىلىگىن تولىق قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان الاڭداۋشىلىققا نەگىز بولىپ وتىر. ءىرى قالالاردىڭ تۇرعىندارى كوبەيىپ كەلە جاتقانىمەن, پاۆلودار جانە پەتروپاۆل سىندى قالالاردا ادامدار مەن ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى بار. ۇكىمەت كوشى-قون ۇدەرىسىن باسقارۋ ءۇشىن شارا قابىلداپ, تۇرعىندار, اسىرەسە, الەۋمەتتىك تۇرعىدان ءالسىز توپتار ءۇشىن باسپانانىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك.
2019 جىلدىڭ 1 اقپانىنا قاراعاندا, قازاقستانداعى قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى 58,1%-عا جەتىپ, 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 4,9%-عا وسكەن. سونىمەن بىرگە ءۇش ميلليونەر قالا پايدا بولدى: الماتى (1 856 480 ادام), نۇر-سۇلتان (1 080 298 ادام), شىمكەنت (1 011 538 ادام).
قالا حالقىنىڭ تابيعي ءوسىمى, ەلدى مەكەندەردىڭ قالا مارتەبەسىن الۋى, قالا ماڭى اۋداندارىنىڭ پايدا بولۋى, اۋىلدى جەردەن قالاعا قاراي كوشۋ, قالالىق بولۋعا ۇمتىلۋ – مۇنىڭ ءبارى ۋربانيزاتسيا ءۇردىسىنىڭ كورىنىسى. ونداي قالانىڭ ءبىرى – شىمكەنت.
شىمكەنت حالقىنىڭ سانى جىل ساناپ ارتۋدا. ماسەلەن, 2013 جىلى حالىق سانى – 683 300, 2015 جىلى – 858 147, 2018 جىلى – 1 010 855 بولسا, 2019 جىلى 1 011 538 ادام بولدى. وسىلايشا شىمكەنت ميلليوندى قالا اتاندى. كوشى-قون ايىرماسى مەن دەموگرافيالىق تابيعي ءوسىم بىرنەشە ەسەگە ءوستى. شىمكەنتتىڭ اۋماعى كەڭەيىپ, جاڭا شەكاراسى بەكىتىلگەنى بەلگىلى. ۋرباندالۋ ناتيجەسىندە شىمكەنت قالاسىنىڭ اۋماعى باستاپقىدا 40 مىڭ گەكتاردان 117 مىڭ گەكتارعا ۇلعايدى. قالا ماڭىنا ىرگەلەس ورنالاسقان 44 ەلدى مەكەن شىمكەنت اۋماعىنا ءوتتى. ال ەندى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ باستى ماقساتى – سول ەلدى مەكەندەردىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جاعدايىن قالالىق دەڭگەيگە جەتكىزۋ.
مۇنداي ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسى يندۋستريالىق ايماقتارعا ءتان. دەگەنمەن, ەڭ جاقسى جەتىستىكتەردىڭ دە وزىندىك قيىندىقتارى بولادى. حالقى تىعىز ورنالاسقان ءىرى قالانىڭ قاجەتتىلىكتەرىن باقىلاۋ, ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن لايىقتى دەڭگەيدە قولداۋ قاجەت. الەمدىك تاجىريبەدە وسى ۋاقىت ارالىعىندا مەگاپوليستە جۇمىسسىزدىق, الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ تومەندەۋى, كەي اۋدانداردا ينفراقۇرىلىمدىق جاعدايدىڭ وزگەرۋى نەمەسە بولماۋى, ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ كوبەيۋى كورىنىس تابادى. مەگاپوليس دامىعان سايىن بۇل ماسەلەلەر قولعا الىنادى.
باسپانالى بولۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى
باسپانا – قوعامنىڭ ەڭ كۇردەلى پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى. وسى كۇنگە دەيىن حالىقتى باسپانامەن قامتۋدى كوزدەگەن ءتۇرلى باعدارلاما جۇمىس ىستەپ جاتىر. سوندا دا باسپاناسى جوقتاردىڭ سانى از ەمەس. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورىنىڭ جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, سوڭعى 10 جىلدا تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ 30 پايىزعا وسكەن. الداعى 12 جىلدا بۇل كورسەتكىشتى 40 پايىزعا ارتتىرۋ جوسپارلانعان, ياعني باسپانامەن قامتۋ جىلىنا 3,3 پايىزعا ءوسىپ وتىر.
باسپاناعا سۇرانىس كوپ بولعانىمەن, ساۋدا از – حالىقتىڭ تولەم قابىلەتى تومەن. تۇتاس حالىقتىڭ باسپانا ماسەلەسىن شەشۋگە ءتيىمدى مەملەكەتتىك ساياسات قاجەت. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ ۇلىقتاۋ راسىمىندە ء«تۇرلى ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ قولجەتىمدى باسپاناعا يە بولۋىنا ايرىقشا نازار اۋدارامىن. ءبىزدىڭ الدىمىزدا بىرىڭعاي تۇرعىن ءۇي ساياساتىن جاساقتاۋ مىندەتى تۇر. ۇكىمەت وسى باعىتتا ناقتى شارالار قابىلدايدى», – دەدى.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 31 مىڭ كوپ بالالى جانە تۇرمىسى تومەن وتباسى باسپانا كەزەگىندە تۇر. الداعى 7 جىلدا 42 000 ارەندالىق پاتەر سالىنباق. بيىلدان باستاپ جىل سايىن 6 مىڭ پاتەر بەرىلىپ وتىرادى. 2021 جىلعا دەيىن جۇمىسشى جاستارعا 3 مىڭ پاتەر بەرىلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, بيىل نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان جاستارعا ارناپ 1 مىڭ پاتەر سالۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ەل تۇرعىندارىن باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى – بيلىكتىڭ نازارىندا. باستاپقىدا الەۋمەتتىك مۇددەگە ورايلاستىرىلعان «7-20-25» باعدارلاماسى اياسىندا قارىز الۋشىنىڭ وتباسىلىق تابىسى ورتاشا ەسەپپەن ايىنا 320 مىڭ تەڭگەنى قۇراۋى ءتيىس ەدى. تابىسى از ادامدار بۇعان قاتىسا الماي وتىر.
وسى رەتتە ەلىمىزدەگى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا – شىمكەنتتە باسپانا قۇرىلىسى قارقىن العان. تاياۋدا شىمكەنتتە «باقىتتى وتباسى» تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى.
«باقىتتى وتباسىنىڭ» بۇعان دەيىنگى باعدارلامالاردان وزگەشەلىگى بار. نەسيە شارتى دا ءتيىمدى, جىلدىق مولشەرى – 2 پايىز. وعان كوپ بالالى وتباسىلار, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلار مەن كامەلەت جاسىنا تولماعان بالالارى بار تولىق ەمەس وتباسىلار قاتىسا الادى. ءبىر عانا تالاپ بار. ول – تابىس كولەمى وتباسى مۇشەلەرىنە شاققاندا ادام باسىنا 42 مىڭ 500 تەڭگەدەن اسىپ كەتپەۋى كەرەك. نەسيە سوماسىنىڭ 10 پايىزى كولەمىندەگى العاشقى جارنا بولعان جاعدايدا جىلىنا 2% مولشەرلەمەمەن نەسيە بەرىلەدى. مەرزىمى – 20 جىلعا دەيىن. بانك وكىلدەرى مۇنداي مۇمكىندىكتىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعانىن ايتادى.
بۇل باعدارلامانىڭ كومەگىمەن جاڭا جانە قولدانىستاعى ۇيدەن پاتەر نەمەسە جەر ءۇي ساتىپ الۋعا بولادى. ەڭ جوعارى زايم سوماسى – شىمكەنت قالاسىندا 15 ميلليون تەڭگە. ءوتىنىم بەرۋشى جىلجىمايتىن م ۇلىكتى باسپانا كەزەگىندە تۇرعان ايماقتا عانا ساتىپ الا الادى.
بيىل ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ىسكە قوسىلعان «باقىتتى وتباسى» باعدارلاماسى بويىنشا جىل سوڭىنا دەيىن كەم دەگەندە 6 مىڭ وتباسى باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلەدى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, كەزەكتە تۇرعان از قامتىلعان كوپ بالالى وتباسىلارعا باسپانا بەرۋ ماسەلەسىن ءۇش جىل ىشىندە شەشۋ كەرەك. بۇگىندە ولاردىڭ سانى 30 مىڭعا جۋىق. باسپانا ساتىپ الۋعا جاعدايى جوق ازاماتتارعا الەۋمەتتىك جالعا الۋ تارتىبىمەن قونىستانۋ ءۇشىن مۇمكىندىك بەرۋ قاجەت. مەملەكەت 2022 جىلعا قاراي وسى ماقساتتارعا 240 ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجات بولەدى.
ۇكىمەت جىل سوڭىنا دەيىن جالدامالى پاتەرلەرگە, سونداي-اق «باقىتتى وتباسى» باعدارلاماسى بويىنشا جەڭىلدەتىلگەن باسپانا زاەمىن الۋعا كەزەكتە تۇرعانداردى ەسەپكە الۋدىڭ ۇلتتىق بىرىڭعاي جۇيەسىن قۇرۋى ءتيىس.
قازىرگى تاڭدا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالاسىندا, كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردى باسقارۋ, كۇتىپ-ۇستاۋ, ولارعا قىزمەت كورسەتۋ ەڭ باستى جانە وتكىر دە وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.
كوممۋنالدىق جەلىلەردىڭ توزۋى 65 پايىزدان 57 پايىزعا تومەندەگەنىنە قاراماستان, بۇل كورسەتكىش جوعارى بولىپ وتىر. كوپ پاتەرلى 78 مىڭ ءۇيدىڭ 18 مىڭنان استامى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. وڭىرلەرگە تۇرعىن ءۇي قورىن جاڭعىرتۋ جانە جوندەۋ ءۇشىن ەكى جىل ىشىندە بيۋدجەتتىك نەسيە تۇرىندە 30 ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجات ءبولۋ كەرەك. 2022 جىلعا قاراي وڭىرلەردى دامىتۋ بيۋدجەتى 800 ميلليارد تەڭگەدەن اسىپ كەتەدى. اكىمدەرگە جەرگىلىكتى ماسليحاتتارمەن بىرىگىپ, وسى قاراجاتتىڭ جارتىسىن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ ءىسىن بىرلەسە قارجىلاندىرۋعا جانە ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ وزەكتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.
تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ەلىمىز, حالقىمىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. بۇل سالادا شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلە دە كوپ. سالانى دامىتۋدى كوزدەيتىن بىرقاتار ەرەجەلەر زاڭنامادا جان-جاقتى بەلگىلەنگەن. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى تۇرعىن ءۇي قورىن باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلىن ەنگىزۋگە, كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى كوندومينيۋم وبەكتىلەرى رەتىندە تىركەۋ ءتارتىبىن ايقىنداۋعا جانە كوندومينيۋم وبەكتىلەرىن باسقارۋ جانە كۇتىپ-ۇستاۋ جونىندەگى قىزمەتتى رەتتەۋگە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن قولدا بار كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى تەحنيكالىق زەرتتەپ-قاراۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ولاردى تىركەۋ جانە سايكەستەندىرۋ قۇجاتتارىن دايىنداۋ بويىنشا قۇزىرەتىن ايقىنداۋعا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسىنىڭ قۇزىرەتىن ناقتىلاۋعا باعىتتالعان. قازىرگى تاڭدا بۇل زاڭ جوباسى سەناتتا قارالۋدا.
زاڭ جوباسى قاراجاتتى جۇمساۋدىڭ اشىقتىعىن, سونداي-اق حالىققا قارجىلىق جۇكتەمەنى تومەندەتۋدى, ءىرى جوندەۋ جۇمىستارىنا جۇمسالعان قاراجاتتىڭ جۇمسالۋىن ءتيىستى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان بۇگىنگى زاڭ جوباسى اتالعان سالا بويىنشا جۇكتەلگەن مىندەتتەردى جان-جاقتى, ءتيىمدى شەشۋگە ىقپال ەتەتىن بولادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, حالىقتى قولجەتىمدى باسپانامەن قامتۋ ءۇشىن بىرىڭعاي تۇرعىن ءۇي ساياساتىن جاساقتاۋ قولعا الىنادى. پرەزيدەنت ەڭبەك ەتەتىن تۇرعىنداردى جانە حالىقتىڭ ءالسىز توپتارىن قولداۋ ساياساتىن جالعاستىرۋدى كوزدەيدى. جولداۋدا بەلگىلەنگەن تاپسىرمالار بويىنشا پارلامەنتتىڭ الدىندا ۇلكەن مىندەتتەر تۇر. جولداۋدى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا بىرقاتار زاڭدار قابىلداناتىن بولادى. ەكونوميكانى دامىتۋمەن قاتار, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شەشىلۋى ءار قازاقستاندىق ءۇشىن ماڭىزدى.
ايگۇل قاپباروۆا,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
