ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ەتنوستىق كوشى-قونعا, ياعني شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ اتاجۇرتقا كوشىپ كەلۋىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولدى. بۇل ءۇشىن قاۋىمداستىق قىزمەتكەرلەرى شەتەلدەرگە ءجيى شىعىپ, ونداعى قازاقتارعا اتاجۇرتقا ورالۋدىڭ جول-جوباسىن كورسەتىپ, كەلەتىن وتباسىلاردىڭ ءتىزىمىن جاساپ, كوشى-قون مەكەمەلەرىنە وتكىزىپ وتىردى. جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەرمەن بايلانىس جاساپ, كەلگەن قانداستاردىڭ دۇرىس ورنالاسىپ, جاڭا ورتاعا تەز بەيىمدەلۋىنە كومەكتەستى.
بۇل جىلدارى قازاقستان ۇكىمەتى كوشى-قونعا ايرىقشا ىنتا-ىقىلاس تانىتىپ, بارلىق جاعدايدى جاسادى. موڭعوليادان باستاپ, سوناۋ اراب ەلدەرى مەن تۇركياعا دەيىن ارنايى ۇشاقتار مەن كولىكتەر جىبەرىپ, اعايىنداردى جۇزدەپ, مىڭداپ كوشىرىپ اكەلدى. جىل سايىنعى كوشى-قون كۆوتاسىنىڭ سانى 20 مىڭ وتباسىنا دەيىن كوتەرىلدى. بۇل كوش 90-جىلداردىڭ ورتاسىندا ايرىقشا مول بولىپ, قانداستاردىڭ سانى جىلىنا 170 مىڭعا دەيىن جەتتى. 2000 جىلداردىڭ ورتاسىندا دا بۇل كوش 60-70 مىڭنىڭ توڭىرەگىندە بولدى. ءسويتىپ قازاقستانعا 1 ملن-نان استام قانداسىمىز ورالدى.
بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ جالپى سانى 18 ميلليوننان اسىپ, 19 ميلليونعا بەت الدى. ەگەر 1 ملن قانداسىمىز كەلمەگەندە قازاقستان حالقىنىڭ سانى قازىرگى دەڭگەيگە جەتە الماس ەدى; الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دارەجەمىز, مادەني-رۋحاني جاعدايىمىز ءدال قازىرگىدەي بيىككە كوتەرىلمەس ەدى.
ەتنوستىق كوشتىڭ قازىرگى جاعدايى
سوڭعى ۋاقىتتا سىرت جەرلەردەگى اعايىندارمەن بايلانىستىڭ بۇرىنعىدان الدەقايدا السىرەپ, تومەندەگەنى انىق. بۇعان شەتەل قازاقتارىنىڭ اتاجۇرتقا كەلۋىنىڭ ازايىپ, سىرتقا كەتۋشىلەردىڭ كوبەيگەنى دالەل. باسپاسوزدە جارىق كورگەن رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2017 جىلى قازاقستانعا بار بولعانى 16,1 مىڭ ادام كەلگەن, ال كەتۋشىلەر ودان الدەقايدا كوپ, ياعني 37,7 مىڭ ادام. 2018 جىلى قازاقستانعا 12,8 مىڭ ادام كەلسە, شەتەلدەرگە ودان ءۇش ەسەدەن ارتىق, ياعني 41,9 مىڭ ادام كەتكەن. ال 2019 جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا قازاقستانعا كەلۋشىلەر 5 مىڭنان ءسال عانا اسسا, كەتكەندەر ءتورت ەسە كوپ, ياعني 20 مىڭ بولعان.
مىنە, وسى ايتىلعان مالىمەتتەر جىل وتكەن سايىن قازاقستانعا كەلۋشىلەردىڭ ۇزدىكسىز كەمىپ, كەتۋشىلەردىڭ كوبەيگەنىن انىق كورسەتەدى. كەز كەلگەن مەملەكەتتەگى حالىق سانىنىڭ ءوسۋىن كورشىلەس ەلدەرمەن سالىستىرىپ باعالاۋ كەرەك. مىسالى, 1967 جىلى وزبەكستاندا 10 ميلليون 896 مىڭ حالىق بولعان. سول كەزدەگى قازاقستان حالقى 12 ميلليون 400 مىڭ, ياعني وزبەكستاندىقتاردان 2 ميلليون ارتىق ەكەن. ال سودان تۋرا ەلۋ جىل وتكەندە, ياعني 2017 جىلعى ەسەپ بويىنشا وزبەكستان حالقى 34 ميلليونعا جاقىنداپ, ءۇش ەسە كوبەيىپتى. بۇل جىلدارى تۇرىكمەنستان, تاجىكستان جانە قىرعىزستان حالقى دا ءۇش ەسە كوبەيگەن.
ال قازاقستان حالقى بۇل جىلدارى ءۇش ەمەس, بار بولعانى جارتى ەسە عانا ءوسىپ, 18 ميلليوننان ارەڭ اسقان. ياعني, قازاقستانداعى دەموگرافيالىق ءوسىم كورشى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا وتە تومەن. حالىق سانىنىڭ وسۋىندەگى مۇنداي ولقىلىقتار ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا, قورعانىس قابىلەتى مەن قاۋىپسىزدىگىنە كەرى اسەر ەتەتىنى انىق.
شەتەلدەگى اعايىنداردى اتاجۇرتقا اكەلۋ – ەڭ الدىمەن بىزگە, ياعني قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى ءۇشىن كەرەك. ويتكەنى قازاقستان – بۇكىل الەم بويىنشا جەر كولەمى جونىنەن ەڭ الدىڭعى ورىندا, ال حالىق سانى وسى كەڭ جەرمەن سالىستىرعاندا ەڭ سوڭعى ورىنداردىڭ بىرىندە تۇرعان مەملەكەت. ياعني, ءبىز وسىنداي كەڭ جەردى 20 ميلليونعا دا جەتپەيتىن حالىقپەن ەركىن يگەرىپ, بيىك دارەجەگە كوتەرىلە الامىز با؟ مۇنىڭ قيىنشىلىعى قازىردەن بايقالۋدا. مىسالى, مال وسىرەتىن, كوكونىس ەگەتىن وسىنشا كەڭ جەرىمىز بولا تۇرىپ, جەيتىن ەتىمىزدىڭ, ىشەتىن تاماعىمىزدىڭ باسىم بولىگىن وزبەكستاننان باستاپ, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن تاسيمىز. كيەتىن كيىمىمىزدى قىتاي مەن قىرعىزستاننان اكەلەمىز. ءسال بىردەڭە بولسا اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس جوق دەيمىز, بىراق سول اۋىلدارعا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن سان مىڭداعان ەڭبەك ميگرانتتارى, ياعني گاستەربايتەرلار كەلىپ, ءۇي سالىپ, قۇرىلىسپەن اينالىسىپ, ەگىن ەگىپ, مال ءوسىرىپ, پايدا تاۋىپ جاتقانى قاپەرىمىزگە كىرمەيدى.
وتكەن جىلى كوشى-قون قىزمەتى ارقىلى 438 مىڭ شەتەلدىك قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات العان. وعان قوسا وزبەكستان, تاجىكستان, ارمەنيا, ازەربايجان, مولدوۆا, گرۋزيا ەلدەرىنەن كەلگەن 175 مىڭ ەڭبەك ميگرانتىنىڭ جۇمىس ىستەۋ رۇقساتىنىڭ مەرزىمى ۇزارتىلعان. ال بيىلعى جىلدىڭ 6 ايى ىشىندە قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋگە 260 مىڭ شەتەلدىككە رۇقسات بەرىلگەن («Egemen Qazaqstan», 12.07.2019 ج.). مۇنىڭ سىرتىندا ەشقانداي رۇقسات الماي, زاڭسىز جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ميگرانتتار قانشاما؟
ال سوندا بۇل جۇمىستاردى شەتەلدىكتەر ەمەس, ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىقتار نەگە ىستەمەيدى؟ بۇل تۋرالى ماسەلە كوتەرىلسە, ايلىعى از, جۇمىسى قيىن, جاعداي جوق دەگەن سياقتى تولىپ جاتقان سىلتاۋ ايتىلادى. بۇل جاعداي قازاقستانداعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۇشان-تەڭىز باي جەردى ءتيىمدى پايدالانۋدى ءالى دە مەڭگەرە الماي جاتقانىن كورسەتەدى. مىنە, وسىلارمەن سالىستىرعاندا, سىرتتان كەلەتىن قانداستار ەڭبەك ەتۋگە بارىنشا بەيىم. ەشكىمگە الاقان جايىپ وتىرمايدى. تىرلىكتىڭ قاي سالاسىندا بولسىن جانىن سالىپ جۇمىس ىستەيدى. ەگىن دە ەگەدى, مال دا وسىرەدى. شاعىن كاسىپكەرلىكپەن دە اينالىسادى. قانداستاردىڭ بۇگىنگە دەيىنگى ناتيجەلى ەڭبەگى, جەتكەن جەتىستىكتەرى وسىعان ايقىن دالەل.
ەتنوستىق كوشتىڭ ەرەكشە قانات جايىپ, قانداستاردىڭ كوپتەپ كەلۋى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ قورعانىس قابىلەتىن كۇشەيتىپ, قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ءۇشىن دە كەرەك. سوڭعى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ ءار وڭىرىندە بوس قالعان ەلدى مەكەندەر, يەسىز قالعان جەرلەر كوبەيۋدە. وسىنداي جاعدايدا جيىرما-وتىز جىلدان كەيىن نە بولادى؟ تۇرعىندارى بارىنشا كوبەيىپ, ءوز جەرىنە سىيماعان كورشىلەرىمىز قازاقستاننىڭ بوس جاتقان وڭىرلەرىنە جان-جاقتان اعىلماي ما؟ ونداي جاعدايدى توقتاتۋعا شامامىز جەتە مە؟
ەتنوستىق كوشى-قون, ياعني قانداستار تۋرالى ءسوز بولعاندا وسى ماسەلە, ياعني ەل قاۋىپسىزدىگى ەرەكشە ەستە بولعانى ءجون. بۇل ماسەلە الداعى ۋاقىتتا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە ارنايى تالقىلانسا دا ارتىقتىق ەتپەس ەدى.
كوش نەگە توقتاپ قالدى؟
كوشى-قون سالاسىنداعى ۇزاق جىلداردان بەرى جۇزەگە اسىرىلعان جاقسى ىستەردىڭ اياق استىنان كەدەرگىگە كەزدەسىپ, بۇرىن-سوڭدى بولماعان قيىندىقتارعا ۇشىراۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟
مۇنىڭ ەڭ باستى سەبەبى – قازاقستانداعى جوعارى ورىنداردىڭ ەتنوستىق كوشى-قون ماسەلەسىنە دۇرىس كوڭىل بولمەۋىنەن; شەتەل قازاقتارىنىڭ ەلىمىزگە قاجەت ەكەندىگىن تۇسىنبەۋىنەن تۋىندايدى.
شەتەل قازاقتارىمەن قارىم-قاتىناستىڭ تومەندەپ, قانداستاردىڭ كۇرت ازايۋىنىڭ جانە ءبىر سەبەبى – قازاق دياسپوراسىمەن مادەني-رۋحاني, وقۋ-ءبىلىم جانە كوشى-قون جونىنەن بايلانىس جاساۋدىڭ ءبىر جۇيەگە تۇسكەن ناقتى باعدارلاماسىنىڭ بولماۋى. مۇنداي باعدارلاما «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭىنىڭ نەگىزىندە جاسالۋى ءتيىس ەدى. سوڭعى جىلدارى بۇل زاڭعا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, بىرنەشە رەت قايتا قابىلداندى. مۇنداي جاعدايدا جاڭا زاڭدى دايىنداۋشىلار دا, ونى قابىلدايتىن پارلامەنت دەپۋتاتتارى دا «زاڭنىڭ وسى جولعى نۇسقاسى وتە كەرەمەت, قانداستارعا بارلىق جاعدايدى جاسايدى» دەگەن اڭگىمەلەر ايتادى. بىراق زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ونىڭ ءبارى جايىنا قالادى. زاڭدا كورسەتىلگەن ماسەلەلەر دۇرىس اتقارىلمايدى. زاڭدى جۇزەگە اسىراتىن ەرەجەلەر مەن باسقا دا قۇجاتتار جاسالمايدى. سونىڭ سالدارىنان قانداستاردىڭ جاعدايى جەڭىلدەمەك تۇگىلى, بۇرىنعىدان قيىنداي تۇسەدى.
وسىعان وراي جانە ءبىر جاعدايدى اتاپ ايتا كەتكەن ءجون. رەسەيدەن باستاپ وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءبارى ەتنوستىق كوشى-قوندى ءبىر ورتالىقتان باسقارىپ, ناقتى جۇيەمەن جۇرگىزەدى. بۇرىن قازاقستانداعى قانداستار كوشى دە وسىلاي ۇيىمداستىرىلاتىن. بىراق كەيىنگى ۋاقىتتا قازاقستاندا ونىڭ ءبارى توقتاعان. بىرەن-ساران وبلىستاردا قانداستارعا ارنالعان بەيىمدەۋ ورتالىقتارى بار, بىراق ولاردىڭ جۇمىستارى ەشقانداي سىن كوتەرمەيدى. وسىنداي جاعدايدىڭ سالدارىنان قازىرگى قانداستار بالا-شاعاسىن شۇبىرتىپ, ءوز كۇشتەرىمەن كەلەدى. كەلگەننان كەيىنگى جاعدايلارى دا وڭاي بولمايدى. تۇراتىن ءۇيدى وزدەرى تابادى. تۇراقتى تىركەلۋ مەن ىقتيار حات الۋ ءۇشىن تولىپ جاتقان قۇجات جينايدى. بۇعان دا ولاردىڭ ءبىراز اقشاسى, ءتورت-بەس اي ۋاقىتى كەتەدى.
قازىرگى كەزدە كوشى-قونمەن ناقتى كىم اينالىساتىنى بەلگىسىز. كوشى-قون كوميتەتى الدەقاشان تاراتىلعان. قازىر ول – ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنداعى شاعىن باسقارما. ول باسقارمانىڭ ەتنوستىق كوشى-قون ماسەلەسىن تولىق شەشۋگە شاماسى جەتپەيدى.
«حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭدا ەتنوستىق كوشتى شەتەلدەردە ۇيىمداستىرۋ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جۇكتەلەتىنى اتاپ كورسەتىلگەن. بىراق بۇل مينيسترلىك زاڭدا كورسەتىلگەن بۇل مىندەتتى ويداعىداي ورىنداپ وتىر دەپ ايتۋ قيىن.
سونداي-اق قانداستاردىڭ قازاقستانعا كەلگەننەن كەيىنگى كوپ شارۋاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كوشى-قون پوليتسياسىنا بارىپ تىرەلەدى. بىراق بۇل مەكەمەدە ەتنوستىق كوشى-قوننىڭ ەرەكشەلىگىن ءتۇسىنىپ, جاناشىرلىق تانىتۋ كەنجە قالىپ تۇر. اتاجۇرتقا ات بۇراتىن اعايىننىڭ ازايۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىدان تۋىنداپ وتىر. وسىعان وراي, مىنا جاعدايدى اتاپ ايتقىمىز كەلەدى. سوڭعى ۋاقىتتا دۇنيە ءجۇزى بويىنشا كوشى-قون ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالىپ, بۇل جونىندەگى ەرەجە-تارتىپتەر قاتايتىلۋدا. بىراق بۇل تالاپ بوسقىندار مەن ەڭبەك ميگرانتتارىنا قاتىستى. ال ەتنوستىق كوشى-قون, ياعني ءوز قانداستارى مەن وتانداستارىن كوشىرىپ اكەلۋدەگى شارت-تالاپتار بارلىق ەلدەردە دە بۇرىنعىداي جەڭىلدىكتەر جاساۋ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. بۇعان يزرايل, گەرمانيا, پولشا سياقتى ەلدەردەن باستاپ رەسەيدەگى ەتنوستىق كوشى-قون تۋرالى جۇرگىزىلىپ جاتقان جاقسى ىستەر ايقىن دالەل.
قازاقستانداعى كوشى-قون مەكەمەلەرى ءۇشىن شەتەلدەن كەلگەن بوسقىن دا, جۇمىس ىزدەپ جۇرگەن گاستەربايتەر دا, اتاجۇرتقا ورالعان قانداستار دا – بارلىعى ءبىر سياقتى. مىسالى, قانداستارىمىز بەلگىلەنگەن مەرزىمدە تۇراقتى تۇرۋعا رۇقسات الىپ ۇلگەرمەسە, كوشى-قون پوليتسياسى وعان ەرەجە بۇزدىڭ دەپ, ايىپ سالىپ, شەكارادان كەرى قۋادى. كەيدە پاسپورتىنا قازاقستانعا قايتىپ كەلۋگە بولمايتىن «قارا تاڭبا» باسادى. مىسالى, الماتى وبلىسى قاراساي اۋدانىنا اۋعانستاننان بالا-شاعاسىمەن كوشىپ كەلگەن ءبىر توپ قازاق وسىنداي قيىنشىلىقتى باستان كەشىرۋدە.
ەلباسى تاپسىرماسى قالاي ورىندالۋدا؟
2017 جىلى وتكەن الەم قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىنان كەيىن كوشى-قونداعى جاعداي وزگەرىپ, ءبىراز ماسەلە ءبىر جۇيەگە تۇسەدى دەپ ۇمىتتەنگەن ەدىك. بۇل قۇرىلتايدا ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىمەن قاۋىمداستىق توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ سايلاندى. زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ – كەزىندە جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان, ونىڭ ىشىندە ءبىراز ۋاقىت كوشى-قون كوميتەتىن باسقارعان بەلگىلى قايراتكەر.
قۇرىلتايدا ەلباسى شەتەلدەگى قازاقتارمەن بايلانىس جاساپ, ولاردىڭ اتاجۇرتقا ورالۋىنا كەڭ جول اشۋ جونىندە سەگىز باعىتتان تۇراتىن مىندەتتى اتاپ كورسەتىپ, ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرما بەردى. بۇل تاپسىرمانىڭ ەڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى – «وتانداستار» قورىن قۇرىپ, وسى قور مەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ بىرلەسۋىندە شەتەلدەگى اعايىندارمەن بايلانىس جاساپ, ولاردىڭ اتاجۇرتقا ورالۋىنىڭ بارلىق ماسەلەلەرىن قامتيتىن كەشەندى باعدارلاما ازىرلەۋ ەدى.
بۇگىنگىدەي اڭگىمەدە قاۋىمداستىقتىڭ «وتانداستار» قورىمەن ارا-قاتىناسىنا دا توقتالا كەتكەنىمىز ءجون. بۇل قور ەلباسىنىڭ بەسىنشى قۇرىلتايداعى تاپسىرماسىنا سايكەس دۇنيەگە كەلدى. ارقا سۇيەيتىن وسىنداي تىرەگى بولماعاندىقتان قاۋىمداستىق كەزىندە كوپ قيىندىققا ۇشىراعان. اسىرەسە قارجى ماسەلەسى شارشاتاتىن. ساناۋلى قىزمەتكەرلەر جارىتىمسىز جالاقىعا جۇمىس ىستەدى. «وتانداستار» قورى قۇرىلسا, قاۋىمداستىق ەندىگى جەردە مۇنداي قيىندىقتاردان قۇتىلىپ, قاناتىن كەڭ سەرمەپ, بيىككە كوتەرىلەدى دەپ سەنگەنبىز. سونداي-اق شەتەل قازاقتارىمەن بايلانىستى نىعايتىپ, كوشى-قون ماسەلەسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىمىزدى كەزىندە «وتانداستار» قورىنا دا, قاۋىمداستىققا دا بەرگەنبىز. ول ۇسىنىستاردىڭ قانشالىقتى ەسكەرىلگەنى بىزگە بەلگىسىز. شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىمەن بايلانىس جاساۋدىڭ ماڭىزدىلىعى مەن قاجەتتىلىگى جوعارىدا جان-جاقتى ايتىلدى. ەندىگى باستى ماقسات تا, نەگىزگى مىندەت تە – وتانداستارمەن اراداعى وسى بايلانىستى ودان ءارى نىعايتۋ. بۇل ءۇشىن تومەندەگىدەي ماسەلەلەر ناقتى قولعا الىنۋى قاجەت:
- ەلباسى 2017 جىلعى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا شەتەلدەردەگى قازاق دياسپوراسىمەن بايلانىس جاساپ, ولاردىڭ اتاجۇرتقا ورالۋىنا جاعداي جاساۋ جونىندە سەگىز ءتۇرلى باعىت-باعداردان تۇراتىن مىندەتتەردى ناقتىلاي كەلىپ, بىلاي دەگەن ەدى: «ەلىم دەگەن ءاربىر قازاققا قازاقستاننىڭ ەسىگى ارقاشان دا اشىق. ەشكىمگە شەكتەۋ جوق. كەلگەندەرگە قاۋىمداستىق ارقىلى بارلىق جاعدايدى جاساۋىمىز كەرەك. كوشىپ كەلۋگە نيەت ەتكەن اعايىندارعا جول سىلتەۋدى تۇرعىلىقتى جەرىنەن باستاۋىمىز كەرەك. بارلىق مەملەكەتتەردە ءبىزدىڭ ەلشىلىكتەرىمىز بار, سول ەلشىلىكتەرىمىز ازاماتتاردىڭ قۇجاتتارىن قامداپ, قونىستاناتىن جەرى تۋرالى كەڭەس بەرۋى ءتيىس. بۇل جۇمىستى وسىندا وتىرعان سىرتقى ىستەر مينيسترىنە تاپسىرامىن. ەلگە كەلگەن سوڭ قۇجات تۇگەندەۋ ءۇشىن ءارلى-بەرلى سابىلۋ بولماۋ كەرەك...
... ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «سەرپىن» باعدارلاماسىن كوبەيتىپ, شەتتەن كەلگەن اعايىندارعا بەيىمدەۋ كەرەك...».
مىنە, سودان بەرگى ەكى جىلدا ەلباسىنىڭ ۇلكەن جيىندا ايتقان وسى تاپسىرمالارى قالاي ورىندالۋدا؟ الداعى ۋاقىتتا وسى ماسەلەلەرگە انىق جاۋاپ بەرىلىپ, بۇل جونىندە بۇكىل جۇرتشىلىققا جەتەتىن اشىق اڭگىمە بولۋعا ءتيىس.
- كەيىنگى كەزدە شەتەل قازاقتارىمەن بايلانىس جاساۋ جۇمىستارىندا «وتانداستار» قورى العا شىعىپ, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى كەيىنگە ىعىستىرىلا باستاعان. بولاشاقتا وسى ماسەلەنى رەتتەۋ كەرەك. ەلباسى قۇرىلتايدا بۇل ەكى ۇيىم شەتەل قازاقتارىنا قولداۋ كورسەتۋ جۇمىستارىن بىرلەسىپ جۇرگىزسىن دەپ اتاپ كورسەتتى. قانداي ماسەلەدە دە ءار ۇيىمنىڭ وزىنە ءتيىستى ايقىن, ناقتى مىندەتتەرى بولۋى كەرەك. ءار ۇيىم ءوز مىندەتىنە ءوزى عانا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ياعني, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى مەن «وتانداستار» قورى ءبىرىنىڭ جۇمىسىن ءبىرى قايتالاماي, اركىم ءوز شارۋاسىمەن اينالىسۋى قاجەت. ەكى ۇيىمنىڭ ارقايسىسىنىڭ وزدەرىنە ءتيىستى مىندەتتەرى مەن اتقاراتىن جۇمىستارى ناقتىلانۋى كەرەك. شەتەلدەگى قازاقتارمەن بايلانىس جاساۋدىڭ نەگىزگى ۇيىتقىسى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى بولعانى ءجون.
«وتانداستار» قورى مەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنا سوڭعى ۋاقىتتا قانشا قارجى ءبولىندى; ول قارجى قايدا, نە ءۇشىن جۇمسالۋدا; ونىڭ تيىمدىلىگى مەن ناتيجەسى قانداي; شەتەل قازاقتارىنا قولداۋ كورسەتۋ مەن قانداستار كوشىن كوبەيتۋدە قانداي ءىس-شارالار قولعا الىندى; ول ءىس-شارالاردىڭ ناقتى ناتيجەسى بار ما, الدە قارجى بوسقا جۇمسالىپ جاتىر ما – بۇل ماسەلەلەر جونىندە ناقتى, ايقىن ەسەپ بەرىلۋگە ءتيىس.
سونداي-اق بۇل سالاداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ناقتى قانداي جۇمىستارمەن اينالىساتىنى اشىق, ايقىن بولعانى ءجون.
بۇل جونىندە «وتانداستار» قورى مەن قاۋىمداستىق جۇرتشىلىقپەن, قۇرىلتايشىلارمەن اشىق كەزدەسۋ وتكىزىپ, ەسەپ بەرىپ وتىرعاندارى دۇرىس.
- قازاق دياسپوراسىمەن بايلانىس جاساۋداعى ايرىقشا ماڭىزدى ماسەلە – ەتنوستىق كوشى-قون, ياعني قانداستار كوشى ەكەندىگى جوعارىدا ايتىلدى. بۇل ماسەلەمەن اينالىساتىن بۇرىنعى كوشى-قون كوميتەتى جوق بولعاندىقتان الىس-جاقىنداعى اعايىنداردىڭ اتاجۇرتقا ورالۋىن ۇيىمداستىرىپ, قوزعاۋ سالۋدىڭ نەگىزگى سالماعى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى مەن «وتانداستار» قورىنا تۇسەدى. سوعان وراي, قاۋىمداستىق پەن قور الداعى ۋاقىتتا تومەندەگىدەي ەكى ماسەلەنى ەرەكشە ەسكەرسە دەيمىز. ونىڭ ءبىرىنشىسى – قانداستار كوشىن ۇيىمداستىرۋداعى بۇعان دەيىنگى جاقسى ىستەردى ودان ءارى دامىتىپ, جالعاستىرۋ. سونداي-اق ەتنوستىق كوشتى جاقسى جۇرگىزەتىن ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەپ, وڭتايلى تۇستارىن پايدالانۋ.
- دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىنداعى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قاۋىمداستىق كەڭسەسى الماتىدان نۇر-سۇلتان قالاسىنا كوشىرىلگەن ەدى. ەلباسىنىڭ بۇل شەشىمى دۇرىس بولدى. ويتكەنى قاۋىمداستىقتىڭ ءوزى دەڭگەيلەس ۇيىمدارمەن بىرگە ەلوردادا وتىرعانى ءتيىمدى. سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن الماتىدا جاڭادان سالىنعان قاۋىمداستىقتىڭ ءتورت قاباتتى عيماراتى جيىرما جىلدان استام شەتەلدەگى اعايىنداردىڭ اتاجۇرتقا كەلگەندە تابان تىرەيتىن ورتالىعى بولدى. ەندىگى جەردە قاۋىمداستىقتىڭ عيماراتىن بۇرىنعى قالپىندا ساقتاپ, الەم قازاقتارىنىڭ ورتالىعى رەتىندەگى جۇمىسىن جالعاستىرا بەرۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن عيماراتتى الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ قاراۋىنا بەرىپ, شەتەلدەگى قازاقتارمەن مادەني جانە ىسكەرلىك سالادا بايلانىس جاسايتىن ورتالىققا اينالدىرعان ءتيىمدى دەپ ويلايمىز.
* * *
ءسوزىمىزدى تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايى وتكەن ەكى جىلدا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى نۇر-سۇلتان قالاسىنا جاڭادان قونىس اۋداردى, «وتانداستار» قورى جاڭادان شاڭىراق كوتەردى. ال جاڭادان باستاعان ىستە ارقاشان دا ءتۇرلى قيىندىق كەزدەسەدى. قاۋىمداستىق پەن «وتانداستار» قورى بۇل قيىندىقتاردى جەڭىپ, قۇرىلتايدا ەلباسى بەلگىلەگەن تاپسىرمالاردى تولىق ورىنداپ, الىس-جاقىنداعى اعايىندارمەن بايلانىستى نىعايتىپ, قانداستار كوشىن كوبەيتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. بۇل ءۇمىت – جالعىز ءبىزدىڭ ەمەس, شەتەلدەردەگى سان ميلليون قازاقتىڭ ءۇمىتى. بۇل ءۇمىتتىڭ قالاي ورىندالارىن الداعى ۋاقىت كورسەتەدى.
ء سۇلتانالى بالعاباەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
جازۋشى-دراماتۋرگ, پروفەسسور
