قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ۇيىمدار اراسىنداعى ءباسى بيىك بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولعان 1992 جىلدان بەرگى ارالىقتا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ جوعارى دەڭگەيى قالىپتاستى. ەلىمىز اتالعان ۇيىمنىڭ مۇشەسى رەتىندە ءوزىنىڭ بەلسەندى ءىس-قيمىلىمەن كورىنىپ, حالىقارالىق اۋقىمداعى ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني-گۋمانيتارلىق, ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە, الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا اتسالىسىپ كەلەدى. وسى ارادا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ, اسىرەسە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنا قاتىستى ءار جىلدارداعى يگى باستامالارى بۇۇ-تاراپىنان ۇنەمى قولداۋ تاۋىپ وتىرۋى ەلىمىزدىڭ بەدەلىن كوتەرىپ, الەمدىك قوعامداستىقتاعى ءرولىن ارتتىرا تۇسكەنىن ەرەكشە اتاپ كورسەتۋىمىز كەرەك.
بۇل باستامالاردىڭ بىرقاتارىنا توقتالا كەتەر بولساق, ولار: ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىن (اوسشك) شاقىرۋ, ورتالىق ازيا ءۇشىن بۇۇ-نىڭ ارنايى ەكونوميكالىق باعدارلاماسىن قۇرۋ, ارال, سەمەي ەكولوگيالىق اپاتتى ايماقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ, 29 تامىزدى حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى كۇرەس كۇنى رەتىندە بەلگىلەۋ, بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قورعانىس سالاسى بيۋدجەتىنىڭ ءبىر پايىزىن بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا ارنالعان ارنايى قورىنا جىل سايىن اۋدارۋ, 2013-2022 جىلداردى مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋدىڭ حالىقارالىق ونجىلدىعى رەتىندە جاريالاۋ جانە تاعى باسقا.
بۇدان بولەك, ن.نازارباەۆتىڭ «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىنىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جانە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇجاتى رەتىندە تىركەلىپ, ونىڭ ۇيىمعا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەرگە التى رەسمي تىلدە تاراتىلعانىن دا ەسكە سالا كەتكەنىمىز ورىندى.
سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ 2017-2018 جىلدارعا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلانۋى ءارى وسى ورگانعا 2018 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا توراعالىق ەتۋى تاراپتار اراسىنداعى بايلانىستىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتتى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ بۇۇ قك-گە مۇشە بولۋ مارتەبەسىن يەلەنگەن قازاقستاننىڭ وسى قادامى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى بەدەلدى ءارى بەلسەندى ويىنشى ەكەنىن تاعى ءبىر دالەلدەدى. بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ باعىتىندا جۇرگىزگەن سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى.
مىنە, ەلىمىز بەن بۇۇ اراسىنداعى وسىناۋ كەلىسىمدى, سىندارلى ىنتىماقتاستىقتىڭ شيرەك عاسىردان استام تاريحىنىڭ قىسقاشا ايتقانىمىزداعى مازمۇنى وسىنداي.
ال ەندى حالقىمىزدىڭ اماناتىن ارقالاپ, مۇحيت اسقان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا بۇۇ-عا ساپارىندا بۇعان دەيىن ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەن, ساۋاتتى جۇرگىزىلگەن ساياسي باعىتتى ودان ءارى جالعاستىراتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر.
ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا, 12 ماۋسىمدا وتكەن ۇلىقتاۋ راسىمىندە سويلەگەن سوزىندە, 2 قىركۇيەكتە جاريالاعان جولداۋىندا ەلباسى ساياساتىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزەتىنىن اتاپ كورسەتكەنى بەلگىلى. بۇدان ءبىز قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى دا ساباقتاستىق اياسىندا ءوربيتىنىن ۇعامىز. دەمەك, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندەگى ءىس-قيمىلى, شەت مەملەكەتتەرمەن بايلانىسى بۇعان دەيىن ءوزىن ءوزى اقتاعان باعىتپەن جالعاسىن تاپپاق. مۇنى ق.توقاەۆ اقش-قا ساپارى الدىندا امەريكالىق The Hill باسىلىمىندا 20 قىركۇيەكتە جاريالاعان ماقالاسى ارقىلى دا ناقتىلاي تۇسكەندەي.
«قازاقستان ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى جالعاستىرا بەرەدى» دەگەن تاقىرىپپەن جارىق كورگەن ماقالاسىندا ق.توقاەۆ بۇل پرەزيدەنت لاۋازىمىندا اقش-قا العاشقى ساپارى ەكەنىن, بىراق بۇرىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارعان ادام رەتىندە بۇل ەلگە كەلۋ وزىنە جاڭالىق ەمەستىگىن ايتا كەلىپ, «مەن ءوز قىزمەتىمدە ءبىزدىڭ ەلىمىزدى كەرەمەت باسقارعان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مۇراسىنا ارقا سۇيەيمىن ءارى ءوزىمنىڭ دە بۇعان دەيىن جيناقتاعان تاجىريبەمنىڭ پايداسى تيەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەپ جازدى. سونداي-اق پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ەلباسىنىڭ ىشكى جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جەتىستىكتەرىن جالعاستىرۋدى ءوزىنىڭ مىندەتى سانايتىنىن ايتادى.
بۇدان بولەك, قاسىم-جومارت توقاەۆ اتالعان ماقالاسىندا اقش پەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ بايلانىسىنا قازاقستان قوماقتى ۇلەس قوسا بەرەتىنىن, الەمدىك اۋقىمدا يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ ۇدەرىسىنە بەلسەندى اتسالىسۋ قازاقستاننىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن, وسى ورايدا ورتا جانە قىسقا قاشىقتىقتاعى زىمىرانداردى جويۋ كەلىسىمىنىڭ بۇزىلۋى الەمگە زور قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعانىن ءسوز ەتتى. ماقالادا قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى بايلانىسقا دا ەكپىن تۇسىرىلگەن. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان اقش-تىڭ 700-دەن استام كومپانياسىمەن ارىپتەستىك باعىتتا جۇمىس ىستەيتىنى, بۇل ەلدىڭ «Nasdaq» جانە «Goldman Sachs» كومپانيالارى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى بيرجاسىنىڭ اكتسيونەرى مارتەبەسىنە يە ەكەنى ايتىلعان.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, 25 قىركۇيەككە دەيىن جالعاساتىن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 74-سەسسياسىنا شارتاراپتان 196 دەلەگاتسيا قاتىسۋدا. ولاردىڭ ىشىندە 100-گە جۋىق مەملەكەتتىڭ باسشىلارى, ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ 80-نەن اسا ۇكىمەت جانە سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى جەتەكشىلەرى بار. سەسسيا شەڭبەرىندە ءتۇرلى دەڭگەيدەگى 630 كەزدەسۋ وتەتىن كورىنەدى. بۇدان ءبىز قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى باستاپ بارعان قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جۇمىس كەستەسى وتە تىعىز بولاتىنىن اڭعارامىز.
مەملەكەت باسشىسى بۇۇ الاڭىندا وتەتىن «كەدەيلىكتى جويۋ, ساپالى ءبىلىم بەرۋ جانە كليماتتى ساقتاۋ ءىس-قيمىلدارى مەن جان-جاقتى تاسىلدەرىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن كوپجاقتى كۇش-جىگەردى شوعىرلاندىرۋ» تاقىرىبىندا وتەتىن جالپى پىكىرسايىستا بايانداما جاسايدى جانە تۇراقتى دامۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى جوعارى دەڭگەيدەگى ساياسي فورۋمدا ءسوز سويلەيدى دەپ كۇتىلۋدە.
ساباقتاستىقتى ساقتاپ, سىندارلى ساياساتتى جالعاستىرۋ باعىتىن ۇستانعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ, سونداي-اق بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريشپەن, بىرقاتار مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىمەن, حالىقارالىق ۇيىم توراعالارىمەن, اقش-تىڭ بيزنەس جانە ترانسۇلتتىق كومپانيالارى وكىلدەرىمەن, وسى ەلدىڭ ساياسي جانە ساراپشى توپ مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋى جۇزەگە اسىرىلماق.
ۇسىنىلعان اقپاراتتارعا قاراعاندا, پرەزيدەنتتىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ القالى جيىنىنا قاتىسۋداعى ماقساتى – ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنا بايلانىستى بىرقاتار باستامالاردى ىلگەرىلەتۋ. بۇل باستامالار قارۋسىزدانۋ جانە ونى تاراتپاۋ, بىتىمگەرشىلىك, تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىن قامتيدى. سونىمەن بىرگە وسى جيىندا قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە باسقا دا حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى وتكىر ماسەلەلەرگە قاتىستى كوزقاراسى, ۇستانىمى الەمدىك قوعامداستىق نازارىنا ۇسىنىلادى.
جالپى, قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ جۇمىسىن جاقسى بىلەتىن تۇلعا. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتى جولىنداعى ەڭ ءبىر جارقىن دا جاۋاپتى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى جانە وسى ۇيىمنىڭ جەنەۆاداعى كەڭسەسىنىڭ باس ديرەكتورى لاۋازىمىنا تاعايىندالۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ تاريحىندا العاش رەت وسى دەڭگەيدەگى لاۋازىم ورتالىق ازيا وكىلىنە ۇسىنىلعان كەزدە وعان قاسىم-جومارت توقاەۆ لايىق دەپ تانىلىپ, ناتيجەسىندە ول 2011 جىلدان 2013 جىلعا دەيىن بۇل قىزمەتتە تابىستى جۇمىس ىستەدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, قازاقستاندىق قوعام ءۇشىن ق.توقاەۆتىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسى سەسسياسىنا قاتىسۋىنان بولەك, اقش-تىڭ بيزنەس جانە ترانسۇلتتىق كومپانيالارى وكىلدەرىمەن كەزدەسۋى دە وتە ماڭىزدى. سوندىقتان قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اقش-قا ساپارى شەڭبەرىندە قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ارنالعان بىرقاتار ءىس-شارالاردىڭ جوسپارلانۋى كوڭىل قۋانتادى. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ اقش-پەن ءتيىمدى سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىسىن كۇشەيتۋ ۇلكەن ماڭىزعا يە.
ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاشقىلار قاتارىندا تانىعان, الەمدىك ارەنانىڭ كوپتەگەن سالالارى بويىنشا كوشباسشى سانالاتىن اقش قازاقستاننىڭ سەنىمدى ارىپتەسى. اسىرەسە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ءجونى بولەك. 2017 جىلى قازاقستان-اقش اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 1,636 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. اقش قازاقستانعا ينۆەستيتسيا سالىپ وتىرعان ەلدەردىڭ العاشقى ۇشتىگىنە كىرەدى.
بەدەلدى مىنبەردە ەل باستامالارى ۇسىنىلادى
زارەما شاۋكەنوۆا,
قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى:
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2011-2013 جىلدارى ارالىعىندا بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعاندىقتان, وعان اتالعان بەدەلدى ۇيىمنىڭ قىزمەتى وتە جاقسى تانىس.
بۇۇ-عا مۇشە بولعان ساتىنەن باستاپ مەملەكەتىمىزدىڭ وسى ءىرى حالىقارالىق ۇيىممەن ىنتىماقتاستىعى ءساتتى ءارى دايەكتى تۇردە دامىپ كەلەدى. بۇل تۇرعىدا بۇۇ الاڭىندا قازاقستان بىرقاتار ماڭىزدى باستامالاردى كوتەردى. بۇل قادامدار ەلىمىزگە بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا حالىقارالىق كۇش-جىگەرگە ەلەۋلى ۇلەس قوسۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسىعان بايلانىستى ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى قۇرۋ يدەياسىن 1992 جىلدىڭ قازانىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىندا ۇسىنعانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇگىندە اوسشك ازيا وڭىرىندە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ بويىنشا الدىڭعى قاتارلى ديالوگ الاڭىنا اينالدى, وعان 27 مەملەكەت قاتىسۋدا.
بۇۇ قىزمەتىندە قازاقستان قارۋسىزدانۋ مەن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن كۇشەيتۋ سالاسىندا ەرەكشە ۇلەسىن قوستى. ەلىمىز حالىقارىلىق انتيادرولىق قوزعالىستىڭ كوشباسشىسىنا اينالدى. قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلگىسىندە يادرولىق ارسەنالدان ەرىكتى تۇردە باس تارتىپ, مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋعا بولاتىنىن كورسەتتى. وسى رەتتە بۇۇ 29 تامىزدى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى قارار قابىلدادى. اتاۋلى داتاعا 29 تامىزدىڭ تاڭداپ الىنۋى دا تەگىن ەمەس. 1991 جىلعى 29 تامىزدا سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلۋىنا وراي بۇل قاراردى قازاقستان باستاما ەتىپ كوتەرگەن.
بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ وسى جولعى سەسسياسىندا ق.توقاەۆ ورنىقتى دامۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىمەن جاپپاي قامتۋ, قورشاعان ورتا ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستاننىڭ كوزقاراسىن ۇسىنادى.
ەل ۇستانىمىن ايقىندايدى
ءانۋار شوتباي,
ساراپشى:
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە العاش رەت بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ مىنبەرىنەن ءسوز سويلەيدى. ول ءوز سوزىندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىمەن جاپپاي قامتۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە باسقا دا حالىقارالىق كۇن تارتىبىندە تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا قازاقستاننىڭ كوزقاراسىن, ناقتى باعىتىن الەم نازارىنا ۇسىنادى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قىزمەتىن وتە جاقسى بىلەتىن ادام. ويتكەنى ول بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعانى, ۇيىمنىڭ جەنەۆاداعى كەڭسەسىنىڭ باس ديرەكتورى بولعان تۇلعا. سوندىقتان الەمدەگى ەڭ ىقپالدى, قۇزىرەتى كەڭ ۇيىمنىڭ بارلىق قۇرىلىمى مەن جۇمىسىن ەگجەي-تەگجەيلى بىلەدى. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى بەدەلى مەن جەكە بايلانىستارى العا قويىلعان ماقساتتاردى ورىنداۋعا ىقپال ەتەدى. وسى سالاداعى مول تاجىريبەسى مەن ءبىلىمى پرەزيدەنتكە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇددەسىن بارىنشا جوعارى دەڭگەيدە قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
