تۇركىستان قالاسىندا قازاقتىڭ 21 حانى مەن وزگە دە تۇلعالار جەرلەنگەنى تاريحتان بەلگىلى. ازىرەت سۇلتان مازارى جانىندا حانداردىڭ اسكەري بەكەتى رەتىندە پايدالانىلعان عيمارات ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان.
«قازاق حاندىعىنىڭ كۋاسى بولعان وسى سىندى عيماراتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ماسەلە» دەپ ءسوزىن تۇيىندەگەن بولاتىن سول كەزدە ق.ايتاحانوۆ.
سونىمەن, قازاق حاندارى مۇراجايىنىڭ قاجەتتىلىگىن وكىمەت سەزىندى. تۇركىستان قالاسىنا دەگەن ىقىلاستىڭ دەڭگەيىنە قاراپ, ونىڭ قۇرىلىسى قارجىدان كەندە بولىپ قالمايتىنىن ىشتەي سەزەسىڭ. ءبىزدىڭ بۇگىنگى ايتپاعىمىز, مۇراجايعا قويىلاتىن جادىگەرلەر جايىندا بولماق. سەبەبى جاڭادان سالىنعالى وتىرعان مۇراجايدى وزگەلەردەن ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن فاكتور دا سول جادىگەرلەرگە قاتىستى بولماق. ەگەر, ونى بۇگىنگى ساياساتپەن قابىستىرساق, ماسەلەنىڭ ءمانىسىن جەڭىلدەتىپ الامىز. حاندار مۇراجايىنا تەك قازاق حاندارىنا تيەسىلى بۇيىمدارعا عانا ورىن بەرىلۋى كەرەك. وزگە دۇنيە – ارتىق.
ەندەشە, ەل كولەمىندە, ءتىپتى حالىقارالىق دەڭگەيدە حانداردىڭ ارتىندا قالعان بۇيىمدارعا سۇراۋ سالاتىن كەز كەلدى. سەبەبى قازاق حانىنىڭ الاقانىنىڭ ءىزى قالعان كەز كەلگەن بۇيىم قازاقتان وزگە ۇلت ءۇشىن سوقىر تيىندىق دا قۇنى جوق, تەك قانا شاڭ باسىپ تۇرعان مۇراجاي جادىگەرى عانا بولماق. ال ءبىز ءۇشىن ول – تاريح!
سوندىقتان ەلىمىزدىڭ سىرت ەلدەردەگى ديپلوماتيالىق وكىلدەرى ارقىلى شەتەلدەردىڭ مۇراجايلارىندا تۇرعان جادىگەرلەردىڭ كوشىرمەسىن, قاجەت بولسا ءوزىن ەلگە الدىراتىن كەز كەلدى.
ەندى قولىمىزدا نە بار؟
سونى رەت-رەتىمەن بايانداپ شىعايىق. 2007 جىلى ەل ىشىنەن ابىلاي حاننىڭ زەرلى شاپانى تابىلعاندا وعان ەلەڭ ەتپەگەن قازاق بالاسى قالمادى. قازىر ول ەلورداداعى ۇلتتىق مۇراجايدىڭ تورىندە تۇر. سول شامادا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان تابىلعان كەنەسارى حاننىڭ قايقى قىلىشى دا قازىر استاناداعى مۇراجايدا. قىلىشتى كەنەسارىنىڭ ۇرپاعى ءازىمحان كەنەسارين تاپسىرعان. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇربانىنا اينالىپ, اتىلىپ كەتكەن ءازىمحان اقساقال قۇندى جادىگەردى 1931 جىلى شىمكەنتتەگى مۇراجايعا تاپسىرىپ ۇلگەردى. قىلىشتى تىركەۋ كىتاپشاسىندا: «152.8-VI-1931. پوداروك ۆنۋكا ك. كاسىموۆا – ازىمحانا كەنەسارينا. سابليا, پرينادلەجاششايا سۋلتانۋ كەنەسارى كاسىموۆۋ. كريۆايا, س نوجنىمي يز كوجي, رۋكوياتكا يز كوستي. ماتەريال جەلەزو. دلينا لەزۆيا 70 سم. دلينا رۋكوياتكي 15 سم. ستارايا, رجاۆايا» دەپ جازىلعان. مۇنى قازاقشالاساق, قايقى قىلىشتىڭ قىنابى تەرىدەن جاسالعان. سۇيەكتەن جاسالعان سابىنىڭ ۇزىندىعى – 15 سم, ال تەمىر ءجۇزى – 70 سم. ارينە, ۋاقىت ءوز دەگەنىن ىستەپ, جادىگەر توزىڭقىراپ, تات باسقان. جازۋشى, دراماتۋرگ, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى دۋمان رامازان مۇنى ءازىمحان كەنەساريننىڭ قىزى ناپۋسا اجەمەن اڭگىمەلەسكەننەن كەيىن انىقتادى. «كەنەسارى ورداسىنداعى سىيلى ادامدار مەن اسكەرباسىلار قىزىل قىناپتى قىلىش اسىنعان. ەندەشە, كەنەسارىنىڭ قىزىل قىناپتى قىلىش ۇستاۋى تاريحي شىندىققا ءبىر تابان جاقىنداي تۇسەتىن سياقتى.
ابىلاي حاننىڭ قىتاي بيلەۋشىلەرىمەن اراداعى حاتتارىنىڭ تۇپنۇسقاسى بەيجىڭ مۇراجايلارىندا ساقتاۋلى تۇر. ونىڭ كوشىرمەلەرىنىڭ الدى ەلگە جەتتى. سول كوشىرمەلەر دە مۇراجايدىڭ تورىنەن ورىن الۋى ءتيىس.
ءبىز, تاريحىن تۇگەندەي الماي جۇرگەن تاعدىرلى ۇلتپىز. ءتىپتى, ارىسىن بىلاي قويعاندا, قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىنىڭ ومىردەگى بەينەسىنىڭ قانداي بولعانىن بىلمەيمىز.
قازاقتىڭ ەل باستاعان, ءسوز باستاعان كوسەمدەرىنە تيەسىلى جادىگەرلەر قايدا كەتتى دەگەن ماسەلە ءبىز ءۇشىن عانا ەمەس, ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز ءۇشىن كەرەك. سەبەبى ول ءسوز ۇستاعان, ەل بيلەگەن ارداقتىلارىمىزدىڭ كوزى. ءبىز ونى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, ساقتاۋىمىز كەرەك ەدى. ساقتاي المادىق. «ولار قايدا؟ قانداي جولمەن شەتەل اسىپ كەتتى؟» دەگەن ماسەلەنىڭ ءوزى قازىپ زەرتتەۋدى قاجەتسىنەتىن تاقىرىپ. ول ءۇشىن بىرەۋدى كىنالاۋ بۇگىن كەش. بىراق كۇنى ەرتەڭ اشىلعالى وتىرعان مۇراجايعا نە قويامىز؟
قولدا بار جادىگەرلەردى ساناساق, ەكى-ءۇش بۇيىمنان كەيىن ساۋساعىمىز بۇگىلمەي قالادى. ال ونى سۋرەتپەن تاعى تولتىرا المايسىڭ. سول سەبەپتى سۇراۋ سالايىق. قولىمىزعا شىراق الىپ ءجۇرىپ ىزدەيىك. حاندارىمىزدىڭ كوزى تىرىسىندە قولمەن ۇستاعان بۇيىمدارىن ەلگە الدىرايىق.
تۇركىستانداعى تايقازان ەلگە جەتكەندە – تاريحىمىز تۇگەلدەنگەندەي كۇي كەشتىك. ونىڭ قاقپاعى سىرت ەلدە قالعانىن كەيىنگى ۇرپاق بىلە بەرمەيدى. ال قازاقتا قازاننىڭ قاقپاعىن اشىق قالدىرۋ جامان ىرىم. ەندەشە, حانداردىڭ ۇستاعان بۇيىمدارىن تۇگەندەۋدى سول قاقپاقتى ەلگە الدىرۋدان باستاساق پا دەيمىز. سەبەبى تايقازان 1934 جىلى ەكسپو كورمەسى ءۇشىن ۋاقىتشا رەسەيگە الدىرىلدى دا قالىپ قويدى. دەمەك, رەسەي تارابى ونى مەنشىكتەي المايدى. وعان 1934 جىلى قازاندى ۋاقىتشا الدىرىلعانىن دالەلدەيتىن قۇجات كۋا. سونان سوڭ 2015 جىلى ريمنەن وتە ەرتە زاماندا ءومىر سۇرگەن سۋرەتشىنىڭ اق بوز اتتى كارتيناسىن قازاق تاريحىنا قاتىسى جوق دەپ ەشكىم ايتا المايدى.
ەل ىشىندە دە, سىرت ەلدەردە دە قازاق حاندارىنا قاتىستى بۇيىمدار جەتەرلىك. ونى تۇگەندەۋگە كەيدە نيەت, كەيدە قارجى جەتپەي جاتقانى راس. مىسالى, ابىلايدى حان كوتەرگەن اق كيىزدىڭ قىرىققا بولىنگەن تۋىرلىعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا بار دەگەندى ءجيى ەستيمىز. مىسالى, وتكەن جىلى الەۋمەتتىك جەلىلەردە باتىس ەلدەرى مۇراجايلارىندا ساقتاۋلى تۇرعان تاۋكە حاننىڭ دۋلىعاسىنا قاتىستى دەرەكتەر پايدا بولدى. بىراق وعان مەملەكەت تاراپىنان دا, تاريحشىلار تاراپىنان دا نازار اۋدارىلمادى. ۇمىت قالدى.
مۇراعات ساياساتىن تاريحتان ءبولىپ-جارۋعا بولمايدى. ول مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرتىپ تۇراتىن كۇش بولۋى كەرەك. قازاق تاريحىن حاندار تاريحىنان ءبولىپ-جارىپ قاراۋ ابەستىك بولار ەدى.
سوندىقتان حاندارىمىزدىڭ ارتىندا قالعان بۇيىمداردى ىزدەپ, ەلگە الدىرىپ, حاندار مۇراجايىنىڭ ءتورى ارقىلى قوعامنىڭ نازارىنا ۇسىنۋ بىزگە سىن بولماق.
...مۇمكىن, قازاق تاريحىنا كەلگەندە قالعىپ كەتۋگە جول بەرمەيتىن كۇشتى ءبىز سول مۇراجايدان, ونىڭ جادىگەرلەرىنەن تابارمىز.
الماتى
