ايماقتار • 11 قىركۇيەك، 2019

اۋىل ايەلى ءىس باستاۋعا قۇلشىنسا...

35 رەتكورسەتىلدى

بيىل ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە اۋىل ايەلدەرىنىڭ ەكىنشى فورۋمى ءوتىپ جاتىر. فورۋمدى ۇيىمداستىرۋشىلار – پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا، قوستاناي وبلىستىق اكىمدىگى، «G-Global» حالىقارالىق حاتشىلىعى، «جاسىل ەكونوميكا» جانە «G-Global-دى» دامىتۋ كواليتسياسى»، «قازاقستان ايەلدەرىنىڭ اگرارلىق وداعى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىكتەرى وكىلدەرى بۇگىنگى اۋىل ايەلدەرى شاعىن كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋى ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قولداۋ-كومەك، باعدارلامالار تۋرالى اقپاراتتاردى تۇسىنىكتى تىلمەن جەتكىزۋدى، ءوز ءىسىن اشۋدىڭ ناقتى جولدارىن ءتۇسىندىرۋدى ماقسات تۇتىپتى.

بۇل ءىستى ۋاقىت تالاپ ەتىپ وتىر. اۋىل تۋرالى مالىمەتتەر بۇگىندە ەش­كىمنىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ تاستاي المايدى. «گۇلدەنسە اۋىل، گۇلدەنەمىز ءبارىمىز!» دەگەن بي-اعانىڭ ۇلتقا ۇران بولعان ءسوزىنىڭ ءمانى بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولا تۇسكەندەي. بىراق ازىرگە گۇلدەنىپ كەتە قويعان اۋىل جوق. حال­قىمىز ءوسىپ-ونگەن اۋىلدا تۇرۋ قازىر قا­زاققا جۇرتتا قالعانمەن بىردەي بولدى، قالاعا كوتەرىلە كوشۋ توقتاعان جوق. مۇندايدا اۋىل ايەلىنىڭ يىعىنا تۇسەر جۇك جەڭىلدەمەسى انىق.

– جىل سايىن وبلىس كارتاسىنان بىر­نەشە اۋىل سىزىلىپ قالادى، سوڭعى بەس جىلدىڭ وزىندە وڭىردەگى بولاشاعى جوق دەگەن 50 اۋىلدىڭ جۇرتى عانا قالدى. اۋىل ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ بەسىگى، ۇلتتىق سانانىڭ ۋىزىن ەمگەن ۇر­پاقتىڭ ۇياسىنداي ەدى. اۋىل بالالارى انا ءتىلىن جاقسى بىلۋىمەن، ۇلتتىق تاربيە مەن سالت-داستۇرلەردى بويىنا سىڭىرۋىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن. جىل باسىنان بەرى وبلىستا تىركەلگەن 14 سۋيتسيد وقيعاسىنىڭ تەڭ جارتىسى اۋىلدا بولعان. ەلدى مەكەندەردىڭ سۋى تارتىلعان كولدەي قۋسىرىلۋى تەك ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جاعىنان عانا ەمەس، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ، حال­قىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرىنىڭ جۇتاڭ­دا­نۋىنا دا اپارادى. سولاي بولا تۇ­را، قوستاناي وبلىسىندا حالىقتىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمى ءالى دە اۋىلدا جو­عارى. اۋىلدى كوركەيتۋدىڭ ماڭىزى ۇلكەن ءارى وندا اۋىل ايەلدەرىنىڭ ءرولى دە وراسان، – دەدى وبلىستاعى ساياساتكەر ايەلدەر كلۋبىنىڭ ءتورايىمى ريمما بەكتۇرعانوۆا.

فورۋم ماقساتى اۋىل ايەلدەرىنىڭ مەملەكەت تاراپىنان اي سايىن بەرگەن از-مۇز كومەگىنە تەلمىرمەي، ءوز ءىسى ار­قىلى وتباسىنىڭ تۇرمىسىن تۇ­زەۋىنە كومەك قولىن بەرۋ بولاتىن. بۇل تەك ايەلدەردى جيناپ الىپ، ايتا بەر­گەنمەن جۇزەگە اسپايدى، انىق جول­دارىن كورسەتۋ كەرەك. بۇل ورايدا «جاسىل ەكونوميكا» جانە «G-Global-دى» دامىتۋ كواليتسياسى» زاڭدى تۇلعالار باسقارماسى، پرەزيدەنت جانىنداعى جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ جونىندەگى كەڭەس اتقارىپ وتىرعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى بار. Coca-Cola حالىقارالىق قورىنان بۇگىنگە دەيىن 61 ايەلگە قايتارىمسىز 250 مىڭ دول­لار قارجى بەرىلگەن. قاراعاندى وبلىسىندا ەسىگىنىڭ الدىنا كىشكەنتاي كوكونىس ەگىپ باستاعان ايەل وسىنداي كومەكتى قايتالاپ الۋ ارقىلى جىلىجايىن ەكى ەسە كەڭەيتىپ، قازىر ەككەن ءونىمىن دە توننالاپ الا باستادى.

راسىندا، قازىر اۋىل ايەلى قولىنان تۇك كەلمەي، الاقان جايىپ قانا وتىرا­دى ما؟ جوق. ايەل ىشقىنسا، تاۋ قو­پارادى. ونىڭ بۇگىنگى اۋىلداردا جار­قىن مىسالى دا جوق ەمەس. فورۋمدا كاس كونسالتينگ ديرەكتورى يرينا سۋلي­مەنكو، بەيىمبەت مايلين اۋدانى «سارىباي» اق نەگىزىن قالاۋشى جانە قۇرىلتايشىسى سۆەتلانا مي­حاي­ليچەنكو، اۋليەكول اۋىل شارۋا­شىلىعى كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى ال­ميرا جانسۇگىروۆا، مەڭدىعارا اۋدانى الەشين اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جانات بايبولاتوۆا، سارىكول اۋدانىنداعى «ۆەسەلىي پودول» قو­عام­دىق قورىنىڭ ءتورايىمى ايسۇلۋ كۇزەنباەۆا، جىتىقارا اۋداندىق جاس­­تار رەسۋرستىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى ءدىلدا حايرات، قوستاناي اۋدانى «Besta» جشس ديرەكتورى گالينا شنايدەر ءوزىنىڭ تابىستى جۇ­مىسى مەن ونىڭ تاريحى تۋرالى اڭگىمەلەدى. بىراق ولاردىڭ تا­بى­سى اۋىل ايەلدەرى تۇرمىسىنىڭ جال­پى سيپاتىن بەرە المايدى. سون­دىقتان «جىتىقارااستىقترەيد» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەس­تىگىنىڭ ديرەكتورى، بىلتىرعى «مە­نىڭ تابىسىمنىڭ تاريحى» ات­تى­ باي­قاۋدىڭ جەڭىمپازى گۇل­سارا جا­مانقۇلوۆانىڭ فورۋمدا تۇساۋ­كە­سە­رىن وتكىزگەن «مۇكاراما انا» اۋىل ايەلدەرىن دامىتۋ جانە قولداۋ قورى ەندىگى جەردە جۇمىستى باسقاشا جۇر­گىزۋگە بەل بايلادى. ول ءباز-بايا­عى تولىپ جاتقان قورلار سەكىلدى قايىرىم­دىلىق اكتسياسىن وتكىزىپ، ۇن-ءشاي تا­راتپايدى، اۋىل ايەلدەرىن بيزنەس­كە باعىتتاۋدى، ولارعا ءتۇسىندىرۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋدى، گۇلسارا مىرزا­بەك­قىزىنىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا، وياتۋدى ويلاستىرىپ وتىر.

– اۋىل ايەلدەرىنە ەندى بالىق بە­رۋ­گە بولمايدى، ولاردىڭ قولىنا قار­­ماق ۇستاتۋ كەرەك. ايەلدەر ءىس باس­تا­مايىن دەمەيدى، ونى بىلمەيدى، اق­پاراتتاردان تىم شەتكەرى قال­عان. وسى قوردى قۇرار الدىندا وب­لىستىڭ 4 اۋدانىن ارالادىق، اۋىل­داعى ايەلدەرمەن اڭگىمەلەستىك. مەم­لەكەتتىك باعدارلامالاردان، بەرىلىپ جاتقان ءتۇرلى كومەكتەردەن حابارسىز. بيزنەستى قالاي باستاۋ كەرەكتىگىن، ەڭ باستىسى زاتىن قالاي وتكىزۋدى بىل­مەگەن سوڭ ولاردىڭ سالى سۋعا كەتە بەرەدى. مىسالى، بەيىمبەت مايلين اۋدا­نىندا سومكە تىگەتىن ءبىر ايەلگە بۇيىمدارىن الەۋمەتتىك جەلىگە شى­عارۋدى سول جەردە ءتۇسىندىرىپ ەدىك، كەيىن ءونىمى تەز ءوتىپ كەتكەنىن حابارلادى. ءبىز ولارعا وسى تۇرعىدان كومەك قولىن سوزىپ، وقىتامىز، زاڭدىق كە­ڭەس­تەر بەرەمىز، مەملەكەتتىك نەمەسە قورلار ۇسىنىپ جاتاتىن ءتۇرلى جوبالاردى اۋىل ايەلدەرىنە جەتكىزەمىز، كورمەلەر ۇيىمداستىرامىز، – دەيدى گۇلسارا مىرزابەكقىزى.

«جاسىل ەكونوميكا» جانە «G-Global­-دى» دامىتۋ كواليتسياسى»­ زاڭ­دى تۇلعالار باسقارماسىنىڭ ءتو­رايىمى، پرەزيدەنت جانىنداعى جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ جونىندەگى كە­ڭەس مۇشەسى سالتانات راحىمبەكوۆا بيز­نەسكە ۇمتىلعان اۋىل ايەلدەرى تسيفر­لاندىرۋدىڭ، «جاسىل ەكونو­ميكانىڭ» جاڭالىقتارىن قولدانا بىلۋگە، وركەنيەت ۇسىنعان بارلىق مۇم­كىندىكتەردى پايدالانۋعا ۇمتى­لۋ، ول ءۇشىن ەڭ باستىسى ولاردى اق­پارات­تاندىرۋ، ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى بارىنشا جۇرگىزىلۋى قاجەتتىگىن ايتتى.

وبلىستاعى ساياساتكەر ايەلدەر كلۋ­بى­نىڭ ءتورايىمى ريمما بەكتۇر­عانوۆا اۋىل ايەلدەرىن كاسىپكەرلىككە تارتۋدا بۇرىنعىشا تاپتاۋرىن جولمەن ءجۇرۋدى قويىپ، ولاردىڭ مۇمكىندىگىمەن ساناسۋ، زەرتتەۋ كەرەكتىگىنە ماڭىز بەردى.

– اۋىل ايەلدەرىنە قوماقتى قارجى ۇسى­نىپ، نەسيە بەرۋ ەشقانداي دا ناتي­جە بەرمەيدى. ال گرانت ۇتىپ الۋ ولار­عا وڭاي ەمەس. گرانتتى ال­عان­ سوڭ، وبلىس ورتالىعىنا كەلىپ، ونىڭ ال­دەنەشە رەت ەسەبىن بەرەدى، تۇساۋكە­سە­رىن جاسايدى. مۇنىڭ بارلىعىنا بالا-شاعاعا، قوراسىنداعى مالىنا قا­راپ وتىرعان ايەلدەردىڭ قايدان ۋاقىتى بولا بەرەدى؟ ولار ەسەپ بەرۋگە دە جۇرەكسىنەدى. اۋىل ايەلدەرى كاسىپ­كەرلىگىن شاعىن جۇمىستاردان باس­تاعان دۇرىس. ول ءۇشىن شاعىن ءارى قايتارىمسىز گرانتتاردىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك. مىسالى، 200 مىڭ تەڭگەگە تىگىن ماشيناسىن الىپ، ونىمەن اۋىلداستارىنىڭ سۇرانىسىن ورىن­­داسىن. 500 مىڭ تەڭگەگە بىرنەشە قاپ ۇن، پەش السىن دا، نان جاۋىپ ساتسىن. وسىنىڭ بارلىعى قايتارىمسىز بولۋى جانە ونى الۋ جولدارى جەڭىل­دەتىلۋى ءتيىس، – دەيدى ريمما شىڭعىس­قىزى.

مۇنىمەن قوسا، اۋىل ايەلدەرىنىڭ كاسىپكەر­لىگىن دامىتۋ كەشەندى شەشى­مىن تابۋدى تالاپ ەتەدى. مىسالى، قوس­تاناي وبلىسى جاعدايىندا ءۇيدىڭ ىرگە­سىنەن باستالعان ەگىن كاسىپكەرلىك تۇگىل، ءسۇتىن ساۋىپ ىشەتىن ءبىر-ەكى قارا مال ۇستاۋدى قيىنداتىپ جىبەرگەلى قاشان؟ جايىلىم مەن ءشوپ شاۋىپ الاتىن شابىندىق الىستا، ءتيىمدى پايدالانىلمايدى. سونىڭ سالدارىنان اۋىلدا مال ۇستايتىندار، سيىر ساۋاتىن ايەلدەر ازايدى. ال اۋىل ايەلدەرىنىڭ بارلىعى بىردەي تىگىنشى نەمەسە ناۋ­بايشى بولا الماسى تاعى انىق. ال مالدىڭ ەتى مەن سۇتىنە بازاردا قاشان دا سۇرانىس بار. بۇل اۋىل ايەلدەرى كورىپ وتىرعان قيىندىقتىڭ ءبىر جاعى عانا. ونىڭ سىرتىندا كوگىلدىر وتىن، اۋىز سۋ كۇتكەن اۋىلدار قانشاما؟ مۇنداي ماسەلەلەردىڭ شەشىمى تابىلسا، اۋىل ايەلى دە ىسكە قۇلشىنار ەدى.

 

قوستاناي

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار