ايماقتار • 11 قىركۇيەك، 2019

شارىن

32 رەتكورسەتىلدى

تابيعاتتىڭ تىلسىم سىرىن ىشىنە بۇككەن قىزعىلت كانون جاردان تومەن قۇلاعان كۇيى اعاراڭداپ جاتقان جالعىز اياق جول ارقىلى وزىنە جەتەلەيدى. اڭسارىڭدى اۋدارا قىزىقتىرعان قىزعىلت كانوندى گەوگراف ماماندار كەيدە «؛قامالدار اڭعارى»؛ دەپ تە جازادى. سودان با، ءبىز وزىندىك ەرەكشەلىگىنە قاراي قىزعىلت قامالدار اڭعارى دەگەنگە ىقىلاس تانىتتىق.

الەمگە ايگىلى كانوندار... وسى ءسات قيىر شەتتەگى كولورادو ەسىڭىزگە تۇسەر. سول كولورادونىڭ اينىماس بولشەگىندەي جەر شارىنىڭ وزگە جارتىسىندا شارىن جاتىر. شىن مانىندە شارىن اتاۋى دا تابي­؛عاتتىڭ تىلسىم سۇلۋلىعى رەتىندە وزىنە قىزىعۋشىلاردى ىنتىقتىرادى. وزگەشە تىلسىم ورنەگىمەن تامسانتار شارىننىڭ قىزعىلت قامالدارى جۇمباق دۇنيەنىڭ ەسىگىن اشارداي مەنمۇندالاي بەرەدى.

بۇل وڭىردە اسقاق تاۋلاردىڭ كەرىم كەلبەتى كوز قارىقتىرادى. اسپان تەپكەن اق باس شىڭداردىڭ سۇلۋ سۋرەتى سىرباز كەيىپتە اسقاقتايدى. بيىككە ورمەلەگەن جاسىل شىرشالار ادەمىلىككە وزگەشە اسپەت بەرگەندەي. كوكوراي شالعىندى جوتالاردىڭ مۇنارعا بوككەن كەيپىن ايتىڭىز.

بۇل وڭىردە سۇلۋلىق اتاۋلىنى كانىگى شەبەردىڭ ىسمەر قولىمەن كەستەلەگەندەي يرەك­؛تەلە جىلت-جىلت ەتكەن وزەندەر ورنەگى تام­؛­؛سانتادى. قۇداي-اۋ، سول ورنەكتىڭ ءبىر سا­؛با­؛­؛عى مىڭ سان بۇرالىپ قارسى الدىڭىزدا جاتىر.

شارىن... شارىن تىم تەرەڭدە، شا­؛قى­؛رايعان كۇنگە شاعىلىسا جىلتىلداپ اعادى. گۇرىلدەپ، ارقىراي باستاۋ الار تاۋ وزەنى وسى تۇسقا كەلگەندە سىلەلەي شار­؛شا­؛عان دەرسىڭ، قانشاما جىلدار بويىنا جەر قاباتىنىڭ قىمتانا جاسىرىنعان قۇ­؛پياسىن تىرمالاي اشقان ارىندى اعىس ءسال تىنىس العانداي. كوز الدىڭىزدا تاڭ­؛عاجايىپ كوركەم كورىنىس تۇرادى. بيىكتىك پەن تەرەڭدىك؛ مۇزارت تاۋلاردىڭ تاكاپپار شىرقاۋ شىڭدارى ءون بويىن ماقتانىش كەرنەگەندەي ماڭعاز كەيىپ تانىتادى؛ ءجۇزىن ءاجىم تورلاعانداي قاتپار-قاتپار جار­؛قا­؛باق­؛تان تومەن قۇلاعان اڭعارلار مۇڭايا ويعا بەرىلەدى.

شارىن... قىزعىلت قامالدار اڭعارى... تۋعان تابيعاتتىڭ توسىن كەسكىنى كەيىنگى كەزدە جۇرتشىلىقتى وزگەشەلىگىمەن باۋراي بەرەدى. قانشا كۇش سالساق تا قولمەن قيۋلاستىرۋعا كەلمەيتىن بولەكتەۋ سۋرەت ەلىكتىرە تۇسەدى.

سان جىلداردىڭ وتىندە تاۋ جىنىستارى ءتۇرلى ۇلگىدەگى مۇسىندەردىڭ عاجايىپ كورىنىسىن قاشاپ جاساعانداي الدىڭىزعا تارتادى. ءبىرى وزىندىك تاۋ كەلبەتىن كوز الدىڭىزعا اكەلسە، ەكىنشىسى عايىپتان پايدا بولعان جۇمباق مۇنارانى ەلەستەتەدى. بيىك جارتاسقا ءسال كىدىرە قاراساڭىز، ءزاۋلىم عيماراتتىڭ كىرەبەرىس تابالدىرىعىندا تۇرعانداي سەزىنەسىز. ءبىر ءسات ءوزىڭىزدىڭ مىڭجىلدىقتار الەمىندە ەركە جەلدىڭ، اعىن سۋدىڭ، ءدۇمپۋ كۇشتىڭ ءار الۋان تەربەلىستەردىڭ ساۋلەتكەرشىلىگىمەن بەتپە-بەت كەلىپ تۇرعانىڭىزدى سەزىنبەيسىز. قايتا قۇپيانى ءون بويىنا جاسىرعانداي مۇلگىگەن ءزاۋ تۇلعالى باعانداردى، كەرىم كۇمبەزدى قۇزداردى، جارقاباعى ايقىش-ۇيقىش دىڭگەكتەردى قىزىقتاي ەلىتىپ، ەرتەگىلەر ەلىنە ەنگەن كۇيى قيالعا بەرىلە وزگە دۇنيەنىڭ ءبارىن ۇمىتار ەدىڭىز.

قىزىقتى قاراڭىز، كانون ءسوزى يسپان تىلىندە «؛قۇبىر»؛ دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن. عالىمداردىڭ دەرەگىنە نازار سالسا­؛ڭىز، كانونداردىڭ پايدا بولۋى قۇرعاق جىراتتاردىڭ ءوز ارناسىن دامىلسىز كەڭەيت­؛كەن وزەن سۋلارىنىڭ اسەرىنەن دەپ تۇ­؛سىندىرەدى. ال قامالدار اڭعارى ادام ور­؛مەلەپ شىعا الماس قۇزدى جارتاس پەن ساز­؛دى قۇمداۋىت تاۋ ارقىلى وتەتىن شارىن وزەنىنە قيىلىسا جاتقان قۇرعاق ساي. قىز­؛عىلت كانوننىڭ ۇزىندىعى ءۇش شاقىرىمعا جۋىق، ەنى 20 مەتردەن 130 مەتر ارالىعىندا بولىپ كەلەدى. تەرەڭدىگى 100 مەترگە جۋىق­؛تاي­؛دى. سولتۇستىك امەريكاداعى كولورادو وزەنىنىڭ ۇلكەن كانونىمەن تابيعاتى ءبىر، لاندشافتىق اسپەتى ۇقساس. سوندىقتان دا شالعايداعى شارىن شاعىن بولسا دا كورىنىستەرىنىڭ تىم ۇقساستىعى تالايدى تامساندىرادى. سودان دا شىعار، ورتا ازيا­؛نىڭ بەيمالىمدەۋ ءبىر نۇكتەسىنە ورىس ساياحاتشىلارى ن.سەۆەرسەۆ، ا.كراس­؛نوۆ­؛تار­؛عا ات باسىن بۇرعىزدى. دالا توسىندەگى تاڭعاجايىپ الەم &ndash؛ شارىن ولاردى بەيجاي قالدىرعان جوق. قيانداعى قاشقارعا ساپارلاپ بارا جاتقان شوقان ءۋاليحانوۆ تا تابيعاتى كوركەم وڭىرگە ەرەكشە ىقىلاس تا­؛نىتىپ، ەرەكشە تۇسكە بويالىپ تۇرعان قىز­؛عىلت كانونعا ەرىكسىز ويعا شوما قاراپ، نازار اۋدارعان دا شىعار-اۋ. سەبەبى نە دەرسىز، تابيعاتتىڭ ءوزى جىلدار بويى­؛نا اسپەتتەي سالعان جەردىڭ بۇكىل قابا­؛تى­؛نىڭ تىلسىم سىرى ويلانتپاي قويماس. جارقاباقتاعى سانسىز قاباتتىڭ الۋان بوياۋى تاس شەجىرەنىڭ بەتتەرىندەي سىر اق­؛تارادى. قامالدار اڭعارىنداعى كەسەك مۇ­؛سىندەردىڭ قايتالانباس كەسكىندەرى دە قيال­؛عا جەتەلەيدى. ءدال جانىڭىزدان الىپ اج­؛داھاداي ءتونىپ تۇرعان قۇزدى كورىڭىز. از عانا ۋاقىتقا كىدىرسەڭىز، باس سالارداي كەيپى قورقىنىشتى. تەك سانداعان توپىراق قاباتتارىنان تۇراتىن ەسكەرتكىش سۇلبا ەكە­؛نىن سەزگەندە بارىپ، ىلگەرى ادىمدايسىز. سول كەزدە ارىستاندار سايى الدىڭىزدان شى­؛عادى. قۇزدار ەرتەگىدەي، بيىكتەن الىسقا كوز تاستاعان ۇلكەن ارىستاننىڭ الدىمەن باس ءمۇسىنىن ايىراسىز، سوسىن جالبىراعان جالى ايقىندالادى، جۋان موينى بولىپ قوڭىرقاي تارتقان سازقابات كورىنىس بەرەدى. العا جۇرگەن سايىن عاجايىپ الەم ءوز قۇ­؛پيا­؛سىن اشا تۇسەردەي. كيىز ءۇي اڭعارىنا وتكەندە اۋىلعا كەلگەندەي تىنىس الاسىز. كۇمبەزدەلگەن بيىك توبە مە دەسەڭىز، ءسال ءوتىپ بارىپ اينالا بەرە باعامدايسىز، اعا­؛راڭداپ كوزگە ىستىق كورىنەر كيىز ءۇي. توپىراق قاباتتارىنان بىرەۋ قانشا ۋاقىتىن شىعىنداپ، ادەيى قاشاعانداي. تۇڭلىگى ءسال عانا اشىلعانداي شاڭىراق، ۋىق پەن كەرەگەنىڭ ۇشتاسقان تۇسىنداعى قارا بەلدەۋلى اق شاڭقان كيىز ءۇي وزىنە كوپكە دەيىن جانارىڭىزدى ەرىكسىز اۋدارتادى. ال مىنا دىڭگەك ۇستىن تاس سالىنعان قاپشىقتى ەلەستەتەدى. جارقاباقتىڭ باسىنان ءجۇز مەتردەي تەرەڭدىكتەگى جالعىز اياق جولمەن قيالعا ەلىتىپ، وزىڭىزدەن-وزىڭىز كۇمبىرلەي العا ادىمدايسىز. ويتكەنى قۇجىر-قۇجىر قابىرعالى شارىن جەتكىزەر جۇمباققا تولى سىر جەتەلەي تۇسەدى.

شارىن كانونىنىڭ پايدا بولۋى جونىندە ءتۇرلى بولجام ايتىلادى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر بۇل ءوڭىر كونە ازيانىڭ ورتالىعىندا الاكول جاعاسىنان باستاپ بۇگىنگى قىتاي اۋماعىن الىپ جاتقان تەڭىزدىڭ تاياز سۋلى شىعاناعى دەگەن جورامالىن ۇسىنادى. تاستاي قاتقان جاسىل تۇستەس ساز قاباتتان تابىلعان تەڭىز جاندىكتەرىنىڭ بىزگە جەتكەن قاڭقالارىنان بىلەتىنىمىز، ءبىر كەزدەرى تەڭىزدىڭ تۇبىندە تىرشىلىك ءۇشىن ءوزدى-وزى ارپالىسىپ قيامەت كەشكەنىن، سالقىن سۋدىڭ تابانىندا بىرىمەن-بىرى ارباسىپ، ال دەم تاۋسىلعاندا ۇيىسا تاس بولىپ قالاتىنىن سەزبەگەن دە شىعار. ۋاقىت شىركىن ەشتەڭەنى كەشىرمەيدى، تەڭىزدىڭ ىزىمەن شىعاناق تا عايىپ بولدى. بالكىم تارتىلعان شىعاناق ورنىندا كول پايدا بولىپ، كۇندەردىڭ كۇنىندە تورايعىر بوگەتى بۇزىلىپ، ءبارىن اعىزىپ الا جونەلدى. ايتپەسە مىناۋ سۇپ-سۇر جارقاباق ول جونىندە سىر ايتپايدى، تەك سازدى قابات­؛تا قا­؛تىپ قالعان تەڭىز جاندىكتەرىنىڭ قاڭ­؛قا­؛لارى­؛­؛نان ۇققاندايسىز. بۇل جونىندە پروفەسسور پاۆەل ماريكوۆسكيي بىلاي دەپ وي تۇيىندەيدى: «؛باعزى زاماندا، ۇشتىك كەزەڭ­؛دە، 25 ميلليون جىلعا جۋىق بۇرىن، جەر بە­؛تىندە ادامزات جاراتىلماي تۇرىپ، اۋقىمدى دا ىستىق ءشول ورنىندا ۇلكەن كول تول­؛قىپ جاتتى. ول قورشاپ جاتقان تاۋدى جەمى­؛رە تابانىنا كۇشتى ساز قاباتىن ۇساق قيىر­؛شىق تاستارمەن ارالاستىرا جينادى. سوسىن اۋا رايى وزگەردى، كول قۇرعادى، ال تا­؛­؛بانىن سۋ شايىپ وتىردى. تىرشىلىگى جالاڭاش ءارى وتە تاڭسىقتاۋ سازدى ءوڭىر پايدا بولدى»؛.

بۇل وڭىردە الىپ تاۋلاردىڭ كەرىم كەلبەتى كوز قارىقتىرادى. اق باس شىڭدار­؛دىڭ سۇلۋ سۋرەتى سىرباز كەيىپتە اسقاق­؛تايدى. بيىككە ۇمتىلعان جاسىل شىرشالار ادە­؛مىلىككە وزگەشە اسپەت بەرگەندەي. كوك­؛­؛وراي شالعىندى جوتالاردىڭ مۇنارعا بوك­؛كەن كەيپىن ايتىڭىز.

 ؛قىزعىلت قامالدار اڭعارى تاڭعاجايىپ سىمباتىمەن وزىنە ەلىكتىرە تۇسەدى. جەر جارىقتىقتىڭ مىڭ سان بوياۋىمەن كوز الدىڭدا قۇلپىرادى. شىركىن، شارىن!

 ؛

الماتى وبلىسى

باننەر
سوڭعى جاڭالىقتار

سەكتوردى ساقاداي ساي قىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 11:31

اجەنىڭ ارقاسى

قوعام • بۇگىن، 08:39

ۇلاعاتتى ءومىر يەسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:37

بىرىنشى راۋندتا-اق سۇلاتىپ سالدى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 08:36

ساڭلاقتار اتوي سالادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:33

ادىلىم-اي، ادەكەم-اۋ!..

رۋحانيات • بۇگىن، 08:12

ادىلدىكتىڭ ءادىلى ەدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

سوڭىندا جاقسى ءىزى سايراپ جاتىر

رۋحانيات • بۇگىن، 08:08

باقۇل بول، باۋىرىم!

رۋحانيات • بۇگىن، 08:07

سۇيەگى اسىل ادام ەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار