اۋەلگى كەزەكتە ءار وتباسىن قازاقى تىرلىكتەن, قازاقى دۇنيە تانىمنان, وتباسىنىڭ بىرلىگىنەن, قازاقى تاربيەدەن ايىرۋ كەرەك ەدى. بىرەۋدىڭ ەكىنشى ايەلىن سول ايەلدىڭ ەركىنەن تىس جىلاتىپ ەڭىرەتىپ, كۇيەۋىنەن زورلاپ ايىرۋ جاپپاي ورىستەدى. ءار وتباسىنا «تسيۆيليزاتسيا» وسىلاي اكەلىندى. ەلدى بۇلدىرگىش بىرەن-ساران قۇتىرعان جاۋلىقتى دا تابىلدى. ولار ەل-ەلدى ارالاپ «ايەل تەڭدىگىن» جىرلاپ باقتى. ەر مەن ايەل تەڭ. ەركەك نە ىستەسە ايەل سونى ىستەۋگە بولادى دەگەن ۇعىم ايەل ساناسىنا ءسىڭىرىلدى.
بۇل ساياسات ەلدى دۇرلىكتىرگەن باي اتاۋلىنى جاپپاي كامپەسكەلەۋمەن, ودان ءارى «كوتەرىلىس جاسادى» دەپ 1930-1931 جىلدارى ازاماتتاردى توپ-توبىمەن اتۋمەن, 1932 جىلعى حالىقتى جاپپاي قىرىپ سالعان اشتىقپەن, ودان ءتىرى قالعاندى «حالىق جاۋى» دەپ كوزىن قۇرتۋمەن, ەندى عانا ءوسىپ كەلە جاتقان جاستاردى ءفاشيزمنىڭ وعىنا بايلاۋمەن جالعاستى. قازاق حالقى ەسەڭگىرەپ قالدى. وسى تۇستا «تسەلينا» دەگەن وپاسىز ايقاي باستالىپ, ءار اۋىلعا تۇرمە-تۇرمەنى مەكەن ەتكەن نەشە الۋان بۇزىقتار قوتارىلا توگىلدى دە, قازاق سانى ءوز جەرىندە 30%-عا جەتپەي قالدى. ەسەڭگىرەگەن قازاق جاپپاي ورىسشا شۇلدىرلەي باستادى. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ باسقارماسى ءتايىم اقساقال كارتوبىن جيناۋ ءۇشىن رۋدنيكتەگى ورىستان «كارتوشكا تام لي, ماشينا نام لي» دەپ كومەك سۇراپ بارىپتى.
قازاق ءتىلى وتباسىلىق ءتىل, ءتىپتى ودان دا تومەنگى جاعدايعا ءتۇسىپ قالدى. قازاق مەكتەپتەرى سولتۇستىك وبلىستاردا جاپپاي جابىلسا, باسقا ايماقتاردا «شىقپا جانىمنىڭ» جاعدايىندا ەدى. مەكتەپتەردە قازاق ءتىلى «كەرەكسىز ءپان» رەتىندە قارالدى. ءتىپتى قازاق بالاباقشالارى دا جوق ەدى. بەتباقدالانىڭ شەتىندەگى بالاباقشانىڭ اتى «چەبۋراشكا» ەدى. «قاي قازاق ءتىلىن بۇراپ مۇنى ايتىپ جاتادى, «شۇبارەشكى» دەيدى عوي» دەگەنىمىزگە سول سوۆحوز پارتكومى اتتاي تۋلاپ اشۋلاندى. ءبىر پارتكوم «يتازۋ» دەگەن جەردى «بۇل نە سۇمدىق؟ ەندى بۇل جەردى «نوۆايا زاريا» دەۋ كەرەك» دەپ وزەۋرەدى.
ءشالادۇرسىن پارتورگتار اقساقالداردىڭ كونەنىڭ ءسوزىن ايتۋىنا, جىراۋلاردىڭ ەسىمىن اتاۋعا تىيىم سالدى, ءتىپتى قاتتى قاداعالادى. وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى, وتىزىنشى جىلدارداعى قازاق وقىعاندارى, زيالىلار قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسى, بولاشاعى ءۇشىن جانتالاسا كۇرەسكەن. ەندىگىنىڭ قازاق بولمىسىنان الىستاپ وقىعانى, شالا وقىعانى, ينستيتۋتتىڭ «زاوچنيكي», «زاوچنو» بىتىرگەنى, ءوزىن «زيالى» دەپ سانايتىنى پارتيانىڭ ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىنداۋشى, پارتيا ساياساتىن جۇرگىزۋشى عانا. سول پارتيانىڭ نەگىزگى كوزدەگەنى قازاقتى ۇلت رەتىندە جويۋ ەكەنىن تۇسىنگىسى دە كەلگەن جوق. ءسويتىپ باسىنا وسىنشاما اۋىرتپالىق تۇسكەن, ەسەڭگىرەگەن حالىق بالا-شاعاسىن جاپپاي ورىسشا وقۋعا بەرىپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق بەينەسىنەن ءبىراۋىز ءسوز ايتپاي ءوزى بىلەتىن, ىشتەي ۇعاتىن جاعدايدان بالاسىن «ايتەۋىر ءتىرى ءجۇرسىن» دەپ اۋلاقتاتتى. قازاق وتباسىنان شىققان بالالار ورىستىڭ قازاقى كوشىرمەسى بولىپ شىعا كەلدى. كەڭەستىك وتباسىلىق ساياسات, سول سيستەما دەگەنىنە جەتىپ قالدى. ءسويتىپ وتباسى ورىسشا ويلايتىن, سويلەيتىن ادامداردى شىعاراتىن كونۆەيەرلىك ماشيناعا اينالعان. ءبىر كورشىنىڭ قىزى «يا رۋسسكايا» دەگەنىنىڭ كۋاسىمىز. سونى ەستىگەن اكەسى وزىنشە ءماز.
سويتكەن كەڭەستىك جۇيە دە كەلمەسكە كەتتى. وسى تاۋەلسىزدىك العان شيرەك عاسىردان اساتىن ۋاقىت ىشىندە قازاق جەرىندە تۋىپ-وسكەن قازاقتىڭ بالاسى نە تازا ورىسشا, نە ەكى ءسوزدىڭ بىرىنە «رۋسسكيىن» قوسىپ سويلەپ ءجۇر. ورامالىنا شاشىن جاسىرۋ تۇگىلى, شولاق دامبال كيگەن تالاي ايەل بالاسىن «يۆانۋشكا» دەمەسە دە «يمانجان» دەۋگە ءتىلى كەلمەي ءجۇر. وتكەن سۇمدىقتان ارىلۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى وتارسىزدانۋ, ياعني قازاققا جات پيعىلدان, جاۋلىق ارەكەتتەردەن, سونى جۇرگىزۋشىلەردەن قۇتىلۋ بىزدە ىسكە اسپادى. قانداي رەجىم بولسا دا جابىسا سالاتىندار ءۇشىن «وتان», «ۇلت», «مادەنيەت» دەگەن ۇعىمدار جات, وزدەرىنىڭ قاراقان باستارى امان بولسا, كەنەدەي جابىسىپ شىرەنىپ جاتسا بولعانى.
سولاردىڭ ىقپالىمەن قازاق ەلىنىڭ رۋحاني دامۋى, ءتىل مەن ءدىننىڭ ورىستەۋى مادەنيەتتىڭ ءوسۋى ءوز وزىنەن بىرتىندەپ ورىن الادى دەگەن ەنجارلىق ۇعىم پايدا بولدى. ءتىل شۇبارلانسا, ءتۇرلى دىندەر, سەكتالار اراعا كىرىپ, قوتىر ەشكىدەي بولىپ شىعا كەلدىك.
جاستارعا بالالىق شاعىنان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى, ۇلتتىق بولمىستى, ءتىل, ءدىن, مادەنيەت تۋرالى ۇعىمداردى جۇيەلى تۇردە سىڭىرمەۋدىڭ سالدارىنان كەشەگى جاپپاي كىتاپ, گازەت وقيتىن وتباسىن ەشتەڭە وقىمايتىن وتباسىعا اينالدىرۋ سالدارىنان ەندى ەشتەڭەگە قىزىقپايتىن, ىنتالانبايتىن سۇلەسوق جاندار شىعىپ جاتىر.
شەتەلدەردىڭ رۋحاني ەكسپانسياسى وتباسىلىق بىرلىكتى ىرىتە تۇسۋدە. مۇسىلمان ەلدەرىندە اجىراسۋ 1 نە 2% بولسا, بىزدە 30%-دان اسىپ كەتتى. «سۋيتسيد» دەگەن پالەدەن الەمنىڭ الدىندامىز. تەلەديداردان اركىمنىڭ كورەتىنى وتباسىنداعى ۇرىس-كەرىس. وسىدان «ۇلگى» العان سوڭ... قازاق «ايەلدىڭ ۇندەمەگەنى – بيلىك ايتقانى» دەپ ۇعىناتىن, قىزدارعا وسىنى ۇعىندىراتىن, ەرى دە وسى ەرەجەنى بىلەتىن, سوعان سۇيەنەتىن. قازاقى تاربيەنى جۇيەلى تۇردە ۇعىندىراتىن تەلەديدار بار ما؟ ب ۇلىنگەندى كورىپ ءىشىڭ اشيدى دا.
سالماقتى, جۇرتتى ىلگەرى سۇيرەر يدەولوگيانىڭ بولماۋى سالدارىنان كەشەگى پارتياشىلدار ەندى رۋشىلدىقتى قوزدىرىپ الەك. ءبىر باباسىن «كۇن كوسەم», ايتەۋىر شوقپار ۇستاعانىن «الپامىس» جاساپ, بۇرىنعى ۇلتتى ۇيىتقان تۇلعالاردىڭ اردا ءىسىن جاسىرىپ, ءتىپتى ەسىمىن وشىرۋگە اۋەس. كەيبىر شەنەۋنىكتەر اۋداندىق مۋزەيدەن شورتانباي جىراۋدىڭ ەسىمىن الىپ تاستاسا, ەندى بىرەۋلەرى ونى قالپىنا كەلتىرۋگە قارسىلىق كورسەتىپ, كەدەرگى جاساۋعا تىرىسۋدا.
شورتانبايدىڭ كىتابىنىڭ پروفەسسور ۆيننەردىڭ اۋدارۋىمەن, زەرتتەۋىمەن ءحىح عاسىردا اعىلشىن تىلىندە امەريكادا شىققانى ولار ءۇشىن كەرەك ەمەس. كوز بار, كوڭىل سونگەن, سانا سوقىر. ۇلى جىراۋدىڭ كىتابىنىڭ اتى «زار زامان». «زار زامان» دەگەن جاسىرىن ۇيىمعا ءاليحان بوكەيحان ۇلىنىڭ 20 جاسىندا مۇشە بولعانى ساناسىنا ساۋلە تۇسپەگەندەرگە قاجەتى جوق.
سانامىزدىڭ تۇمشالانۋىنا ۇلتتىق اۋەننىڭ, ۇلتتىق مۋزىكانىڭ بۇگىنگى ءحالى دە قاتتى اسەر ەتۋدە. ۇلتتىق اۋەننىڭ سارقىلماس قاينار بۇلاعى, ءوزىڭدى قازاق ەكەنىڭدى سەزدىرەتىن, ۇلى دالانىڭ ۇلى ەكەنىڭدى جۇرەگىڭە قۇيدىراتىن ءبىرجان سالدىڭ, اقان سەرىنىڭ, ۇكىلى ىبىرايدىڭ, ابايدىڭ اندەرىن تەلەديداردان سوڭعى رەت قاي جىلى ەستىگەنىمىزدى ۇمىتىپ قالدىق. وسى ەلگە قازاق كەرەك پە, كەرەك ەمەس پە دەپ ءجۇر ەدىك, ەلباسى ۇلتتىق مەرەكە – دومبىرا كۇنىن جاريا ەتتى. قۋانىشتا شەك جوق. ءارى قاراي... ء«ارى قاراي قالاي بولار ەكەن؟» دەپ جۇرەك كۇپتى. اۋدانداردا دومبىرامەن ءان ايتقىزباي قويعالى قاشان؟ وسى شارا ىلگەرىلەپ كەتۋ ءۇشىن دە ۇكىمەتتىڭ ارناۋلى شەشىمى كەرەك ەكەنى ايدان انىق. ءار كونتسەرتتە ءبىرجان, اقان, ىبىراي, مۇحيت, ت.ب اندەرىنىڭ ورىندالۋى باعدارلامانىڭ جارتىسىنا جەتۋى كەرەك ەكەنى اشىق ايتىلعان شەشىم بولماسا, دومبىرا كۇنى دە اياقسىز شارانىڭ ءبىرى بولىپ قالا ما دەسەدى جۇرت.
تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا شيرەك عاسىردان اسىپ كەتسە دە بۇگىندە جيىرمادان اسقان جاستار ورىسشا سويلەسىپ, نە قازاعى قويىرتپاق تىلدە ۇعىسىپ جاتقانى اركىمگە ايان. «قازاقتار ءوز تىلدەرىڭدى وزدەرىڭ ءبىلىپ الىڭدار, بىزدە نەلەرىڭ بار» دەگەن بوتەن جۇرتتىڭ كەلەمەجىن سان ەستىدىك. ءوز تىلىنە يە بولماعان بىزدەي ەلدى تابا قويار ما ەكەنسىز. ورىسى جوق جەردە, اۋداندا, ورىس كلاسىن اشىپ جۇرگەن دە ءبىز. وركەنيەتتى ەلدەر ءتىلىن تازا ساقتاۋ ءۇشىن ءتىل پوليتسياسىن ەنگىزگەن. بىزدە وزگە جۇرت ءۇشىن زورلىق جوق, قازاق بولا تۇرا قاساقانا ءتىلدى بۇزعان قازاقتى جونگە سالۋى ءۇشىن ءتىل پوليتسياسى اۋاداي قاجەت جاعدايدا تۇرمىز.
مارقۇم ءبيشى مايا پليسەتسكايانىڭ ينتەرنەت پاراقشاسىنا «قازاقتىڭ ورىسقا قۇلاي بەرىلگەندىگى, ورىسشا اكتسەنتسىز سويلەۋگە تىرىسىپ قۇبىلۋى قانداي جيىركەنىشتى, قانداي وكىنىشتى وپاسىزدىق» دەپ جازعانى ايداي شىندىق. ءبيشىنىڭ وسى ءسوزىن ءار مەكەمەنىڭ ماڭدايشاسىنا ءىلىپ قويسا بولار ەدى.
ياپىر-اي! ەندىگىنىڭ بالاسى دا قىستا جاباعىعا ءمىنۋدى قويىپتى. «جاباعىڭىز بار ما؟» دەپ ءتىزىلىپ تۇرۋشى ەدى.
ەندى ول دا كورگەن تۇستەي. بالا بىتكەن ءۇي كۇشىك. كومپيۋتەرگە نە قالتافونعا تەلمىرگەن. اكەسى مەن شەشەسىنىڭ جۇمساعانىنا قىرسىعا ءۇن قاتىپ, تىرجيعان حال. جاباعى دەگەننەن قاسقىردى كورگەندەي شوشيدى. ۇلى دالانى دۇبىرلەتكەن جاۋىنگەر حالىقتىڭ ەندىگى ۇرپاعى وسى. اتقا ءمىنىپ ۇلى دالانى كەزبەك تۇگىلى ايفونىنان باس كوتەرمەگەن مىنالار كىسىمەن كىسىشە سويلەسە الار ما ەكەن؟ وسىلاردان ۇلتتىق نامىستى قورعايتىن ازامات شىعادى دەۋ بەكەرشىلىك بولار. بالالار جاباعىعا ەمەس, ايفونعا ء«مىنىپ» شاپقىلاپ كەلەدى. سۇرىنەدى-اۋ. بەيمالىم اساۋدى قالاي اۋىزدىقتايمىز؟
كامەل جۇنىستەگى,
جازۋشى,
«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى
