ءبىزدىڭ ەجەلگى ءدىنىمىز تاڭىرشىلدىكتىڭ ءوزى تابيعاتقا تابىنۋدان, ونىڭ اياسىندا امالداپ ءومىر سۇرۋدەن تۋعان. جالپى تاڭىرشىلدىك قازاق بولمىسىنا, ونىڭ تىرشىلىك قالىبىنا ساي كەلگەن ءدىن ەدى. سوندىقتان ونىڭ جۇرناقتارى حالىق اراسىندا وسى كۇنگە دەيىن ساقتالدى. ارامىزدا تاڭىرشىلدىكتى تۋ ەتىپ جۇرگەن ازاماتتار دا كەزدەسەدى.
دەگەنمەن زامان وزگەرگەن كەزدە قازاق تا وزگەرمەي تۇرا المادى. يسلام ءدىنىن قابىلدادىق. مۇسىلماندىق بىزگە باسقا حالىقتارمەن ارالاس-قۇرالاستىعىمىز كۇشەيگەندىكتەن نەمەسە حالقىمىز تابيعات ىقپالىنان بوساپ شىققاندىقتان كەلگەن جوق. بۇل ءدىن ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە سول زاماندارداعى بيلەۋشى توپتىڭ مۇددەسىنە سايكەس كەلدى. حالىقتىڭ تاڭىردەن (تابيعاتتان) گورى اللاعا سىيىنعانى بيلەۋشى توپقا دۇرىس كورىندى جانە ونىڭ قاعيداتتارى دا ايقىنىراق بولدى. ويتكەنى تاڭىرشىلدىك كوپ جاعدايدا ادام مەن تابيعات اراسىن رەتتەسە, يسلام ءدىنى مۇنىمەن قوسا ادام مەن قوعام اراسىن دا رەتتەدى. سوندىقتان قازاققا يسلامدى قابىلداتۋ ءۇشىن ونى حالىقتىڭ سالت-داستۇرىنە ساي بەيىمدەۋ قاجەت بولدى. مۇنى بىزگە احمەت ياساۋي بابامىز جاساپ بەردى.
زامان وزگەرسە دە حالىقتىڭ تابيعاتقا تاۋەلدىلىگى عاسىرلاردان عاسىرلارعا جالعاستى. وتكەن عاسىردا مالىنان ايىرىلعان قازاق اشتان قىرىلدى. بۇل قىرعىن قازاقتىڭ تابيعات اياسىندا قالىپتاسقان تىرلىگىن بۇزىپ-جارۋ سالدارىنان پايدا بولدى. قازىر باسپاسوزدە اشارشىلىقتىڭ ساياسي سيپاتىنا باسا ءمان بەرىلىپ ءجۇر. ال تابيعاتتىڭ تيگىزگەن ىقپالى كوپ ايتىلا بەرمەيدى. الاپات جۇتتار قازاق دالاسىندا بۇرىن دا بولعان. «باي – ءبىر جۇتتىق» دەگەن ماقال سودان قالعان. بىراق ول كەزەڭدەردە حالقىمىز تابيعي ورتاعا بەيىمىن, اتادان بالاعا جالعاسقان تىرشىلىك ءداستۇرىن ساقتاعاندىقتان جەتى اعايىندى جيىرماسىنشى عاسىرداعىداي الاپات اشتىققا سوقتىرماعان. كوكتەم شىعىپ, جاز كەلگەندە حالىق جاعدايىن قايتا تۇزەپ وتىرعان. «اۋزىمىز اققا ءتيدى» دەپ قۋانعان.
ءبىز ءالى دە بولسا تابيعاتقا تاۋەلدىمىز. ەلىمىزدە 30-40 جىل بۇرىن استىقتى ەگىستىكتەردەن ورتا ەسەپپەن العاندا 13-16 تسەنتنەردەن ءونىم الىناتىن. زامان قانشا وزگەردى, جاعداي, ءبىلىم, تەحنولوگيا العا باستى دەسەك تە ءالى دە سول كورسەتكىشتى مالدانىپ كەلەمىز. كليماتى جۇمساق باسقا ەلدەرگە قاراعاندا قازاقستاننىڭ قىستا جۇمسايتىن شىعىنى دا ۇلكەن. قاتتى دامي الماي وتىرۋىمىزعا مۇنىڭ دا اسەرى بار.
قازاقتىڭ جيعان-تەرگەنىن قازىر دە بۇرىنعىداي قىس پەن توي جۇتادى. قازاق نەگە توي مەن ولىمگە, اس وتكىزۋگە سونشاما ءمان بەرگەن؟ مۇنىڭ تۇپكى تاريحي سەبەبى دە تابيعي فاكتورلاردا جاتىر. دالامىز سونشا الىپ بولعانىمەن, سۋ كوزى تاپشى. ەرتەرەكتە ادامدار سول سيرەك كەزدەسەتىن سۋ كوزدەرىنىڭ باسىندا ون شاقتى ءۇي, شاعىن اۋىل بولىپ وتىرعان. حالىقتىڭ باسى بەيبىت ومىردە توي مەن استا عانا قوسىلعان. سوندىقتان قازاق توي مەن اسقا بار مالىن شاشقان.
قازىر تۇرمىس-تىرشىلىك وزگەردى دەسەك تە, وكىنىشكە قاراي, وسى ءداستۇردىڭ مۇرتى بۇزىلماي كەلەدى. ويتكەنى قازاق دەگەن دايىن «قالتا تۋىسىن» تاۋىپ الدى. نەسيەنى تويدان تۇسكەن قارجىمەن قايتارامىن, قۋانىشى, ابىرويى وزىمە قالادى دەپ ويلايدى. تويدان قانشالىقتى پايدا تاباتىنى نەمەسە شىعىنعا باتاتىنى اركىمنىڭ ءوز ىشىندە. توي يەسى ونىڭ سىرىن اشا بەرمەيدى. سوندىقتان بىرىنەن ءبىرى اينىمايتىن تويلار ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسۋدا. توي جەكە ادامنىڭ ومىرىندە اندا-ساندا كەزدەسەتىن قۋانىش بولعاندىقتان ازىرگە ودان جاساۋشى جاق جالىققان جوق, بىراق اپتا سايىن تويعا كەلۋشىلەر جاعى جالىعا باستادى. ءارى ەسەپسىزگە ەس كىرگىزبەي تىنبايتىن نارىق تا بۇيىردەن قىسىپ بارادى. سوندىقتان ءانشى مەن ءبيشىنىڭ, اسابانىڭ جەمىنە اينالعان تويداعى ەسەپسىز شاشپالىق ءتۇبى ىقشامدالا تۇسەر دەپ ويلايمىز.
ەگەر بايقاساڭىز, ەلىمىزدەگى جىلى جەرلەردە وتىراتىن وڭتۇستىك حالقىنىڭ ءانى ويناقى كەلەدى. ناعىز توي اندەرى. ال شىعىس بولىگىن مەكەندەگەن حالىقتىڭ ءانى كوبىنەسە باياۋ سارىندى. بۇل تەك جاۋگەرشىلىكتەن تۋعان دۇنيە ەمەس. ارينە, ونىڭ دا ۇلەسى بار. بىراق مۇندا تابيعي فاكتورلاردىڭ اسەرى دە كوپ. التايدىڭ ۇزاققا سوزىلاتىن اۋىر قىسى حالىق كوڭىلىن جازدىرماعان. جازدىڭ ءۇش-ءتورت اي ۋاقىتى سول اۋىر قىسقا دايىندىقپەن وتكەن. جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ التايداعى ەلدىڭ اۋىر تۇرمىسىن بەينەلەگەن كەزدە قاتال قىسقا ەكپىن ءتۇسىرىپ, ء«بىزدىڭ جاقتا قىس ۇزاق» دەپ جازۋى دا سودان.
قازىر ۇكىمەت وڭتۇستىكتىڭ حالقىن سولتۇستىككە كوشۋگە شاقىرۋدا. بىراق سوعان لاپ قويعاندار ازىرگە بايقالماي وتىر. مۇنىڭ وزىنەن قىس فاكتورىنىڭ ىقپالى سەزىلەدى. بىراق ءتۇبى باراتىن بولار. ويتكەنى ادامدار قازىر ءومىرىنىڭ كوپ ۋاقىتىن بۇرىنعىداي دالادا ەمەس, ءۇي ىشىندە وتكىزەتىن بولىپ ءجۇر. بۇگىنگى وركەنيەتتى زاماندا باسپانانىڭ ءمانى تابيعي فاكتورلارعا قاراعاندا باسىم تۇسە باستادى.
