وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن العاش رەت التايعا ساپار شەگۋدى ويلادىم. بىراق وكىنىشكە قاراي, قايدا باراتىنىمدى, ساپارىمدى قايدان باستايتىنىمدى بىلمەيتىن ەدىم. اقىرى, ۇزاق ۋاقىت ويلانا كەلە التاي ساپارىن ينچحون حالىقارالىق اۋەجايىنان باستاپ, ۆلاديۆوستوك ارقىلى نوۆوسىبىرگە ۇشاقپەن جەتتىم. ودان ءارى اسقاق تاۋلاردىڭ اراسىنان جۇرەتىن اۆتوكولىككە وتىردىم. ءسويتىپ التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى گورنو التايسك قالاسىنا جەتۋ ءۇشىن ەكى كۇن قاجەت بولدى. التايستيكا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى نيكولاي ەكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەجەلگى زاماندا التايدان كورەي تۇبەگىنە دەيىن ەشۋاقىتتا شەكارا بولماعان, وسى ارالىقتى ەڭسەرۋگە ات ۇستىندە ءتورت كۇن جەتەدى ەكەن. ارادا بىرنەشە مىڭ جىل وتكەن سوڭ شەكارا مەن يدەولوگيالار پايدا بولعان كەزدە ەلدەر تەك جاعراپيالىق تۇرعىدان عانا ەمەس, پسيحولوگيالىق جاعىنان دا مۇلدەم الىستاي تۇسكەن.
فين ەلىنىڭ ءتىلشى-عالىمى گۋستاۆ رامستەدت كورەي ءتىلىن التاي تىلدەرى توبىنا كىرگىزگەننىڭ وزىندە كورەي ءتىلىنىڭ شىعۋ تەگى سوڭعى 100 جىلعا دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلدى. التاي ءتىلى ماماندارى التاي ءتىلى مەن كورەي ءتىلىنىڭ ءبولىنۋ كەزەڭىن 8000 جىل ارىگە اپارادى. سول 8000 جىلدىق كومەسكى ەستەلىكتەرمەن بىرگە كورەي جانە التاي تىلدەرى اراسىندا بولعان بايلانىستاردىڭ ءىزى دە جوعالدى. بۇل جەردە قىتاي جازۋىنىڭ (حانچا) دا زور ىقپالى بولدى. قىتاي جازۋى قابىلدانعان سوڭ, ەجەلگى كورەي جازۋى قىتاي يەروگليفتەرىمەن اۋىستىرىلدى. قىتاي ءتىلىنىڭ تەك يەروگليفتەرىن عانا پايدالانعان جاپون تىلىنە قاراعاندا, كورەي تىلىندە كونە قىتاي جازۋىنىڭ دىبىستالۋى دا قولدانىلدى. وسىنىڭ كەسىرىنەن جەرگىلىكتى ءتىل وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرىنەن ايىرىلدى.
وسىلايشا سوڭعى ءجۇز جىلدىقتاردا ەكى ەلدىڭ (التاي مەن كورەيا) تىلىندە ورتاق بەلگى تابۋ ساتسىزدىككە ۇشىرادى. الايدا التاي ەلىنە جاساعان ساياحات كەزىندە جەرگىلىكتى ءتىلدى زەردەلەپ, التاي ءتىلى ىزدەرىنىڭ ءالى دە ءبىزدىڭ تىلدە ساقتالىپ قالعانىن بايقادىم. مىسالى, «ىرىمچانگىل نوتحا» تىركەسىندەگى «ىرىم» ءسوزى التاي تىلىندە «شىندىققا جاقىن» دەگەندى بىلدىرسە, كورەي تۇبەگى مەن جاپونيادا «قۇداي» دەگەندى بىلدىرەتىن «كوم (ايۋ)» ءسوزى «شامان» دەگەندى بىلدىرەتىن التايدىڭ «كام» سوزىنەن شىققان. بۇلاردان تىس «مۋل», «كۆە», «چۋرىم», «كۋبۋلكۋبۋل» ەلىكتەۋىش ءسوزى, «چارىدا» ەتىستىگى, «بۋسۋدا», «چانگسا-چحي» سۋففيكسى, كوپتىك جالعاۋلارى جانە ت.ب. سوزدەر كورەي جانە التاي تىلدەرىنىڭ ءتول سوزدەرى.
«التاي» ءسوزى «التىن» دەگەندى بىلدىرەدى. ال كورەيلەر اراسىندا ەڭ ءجيى قولدانىستاعى كيم تەگىنىڭ ءتۇپ-توركىنى «تەمىر» ەمەس, «التىن» ءسوزىنىڭ ماعىناسىنان شىعۋى ىقتيمال. وسىعان بايلانىستى كيم فاميلياسىنىڭ شىعۋ تەگىن التاي – «التىن ەلىمەن» بايلانىستىرۋعا بولادى. التاي ولكەسىنە قاتىسى بار تۇركىلەر ەجەلدەن بەرى تەمىر وڭدەپ, تەمىردى قامىرشا يلەگەن. سول كەزدەرى تەمىردى مەتالدار اراسىنداعى ەڭ باعالى جانە تازاسى سانالاتىن التىنعا تەڭەگەن. ەۋرازيا قۇرلىعىن جاۋلاپ العان كونە تۇركىلەر التىنمەن جۇمىس ىستەگەن تەمىرشىلەردى قۇرمەت تۇتقان, ولاردى قاسيەتى بار اقىلگوي ساناپ, رۋ- تايپالىق ورتادا كوسەمدەرمەن بىرگە قۇرمەت كورسەتكەن. «التىن» مانىندەگى «كيم» تەگىنىڭ وسىنداي تەرەڭ تاريحي سەبەپتەرگە سۇيەنۋى ابدەن مۇمكىن.
قىتايدىڭ ىقپالىنا كىرە قويماعان ەجەلگى سيللا ەلىندە «حان» دەگەندى ءبىلدىرۋ ءۇشىن ماريپكان نەمەسە كوسوكان دەگەن سوزدەر قولدانىلعان. كان ءسوزىنىڭ ماعىناسى التاي تىلىمەن توركىندەس كەلەدى. «ماريپ» اتى كوپ تاراعان. ال «حان», «كحان» دەپ ايتىلاتىن «كان» ءسوزى التاي تىلىمەن بىرگە بارلىق تۇركى تىلدەرىندە «حان, پاتشا» دەگەندى بىلدىرەدى. سول سەبەپتى سيللا پاتشالارىنىڭ VI عاسىرعا دەيىن قولدانعان التىن تاجدەر مەن مازارلارى ەۋرازيا تۇركىلەرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى مەن جادىگەرلەرىمەن ۇندەس كەلەدى.
وكىنىشكە قاراي, كورەي حالقى قىتاي مادەنيەتىنىڭ ىقپالىنان تەرىسكەي جاقپەن بايلانىسى ءۇزىلىپ قالسا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن پايدا بولعان كەڭەس وداعىنىڭ «تەمىر پەردەسى» مەن كورەي تۇبەگىنىڭ سولتۇستىك جانە وڭتۇستىككە بولىنۋىنەن ساعى سىندى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە التايدى ەسىندە ساقتاعان جادى جاسۋشالارى دا كوپتەن بەرى ۇمىت قالدى. اڭىز-اپسانالىق كەزەڭنەن قالعان ەستەلىكتەردى ەندىگى جەردە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ۋاقىتى كەلگەن بولار. سول ءۇشىن ەڭ اۋەلى ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ جۇرەكتەرىمىزگە جول تابۋىمىز كەرەك.
ىنگەنگ و,
دونگدۋك قىزدار ۋنيۆەرسيتەتى ەۋرازيا تۇركولوگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ
ديرەكتورى, پروفەسسور
سەۋل
