«ۇرپاق قورى» دەموگرافيالىق الەۋەتتى قولدايدى
بەيسەنبى, 28 اقپان 2013 7:21
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا انا مەن بالانى قولداۋعا ايرىقشا كوڭىل بولىنگەن. تۇتاس ءبىر ەلدىڭ دامۋ سيپاتى مەن بەينەسىن ۇزاق جىلدارعا ايقىندايتىن اسا ماڭىزدى باعدارلامالىق قۇجاتتا مەملەكەتتىڭ ساياسي-دەموگرافيالىق جانە گەندەرلىك ساياساتى اتالىپ قانا قويماي, وعان باسىم ءمان بەرىلگەنىن كورسەتەتىن وسىنداي وقيعا جاڭا تاريحتا بولماعان شىعار.
بەيسەنبى, 28 اقپان 2013 7:21
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا انا مەن بالانى قولداۋعا ايرىقشا كوڭىل بولىنگەن. تۇتاس ءبىر ەلدىڭ دامۋ سيپاتى مەن بەينەسىن ۇزاق جىلدارعا ايقىندايتىن اسا ماڭىزدى باعدارلامالىق قۇجاتتا مەملەكەتتىڭ ساياسي-دەموگرافيالىق جانە گەندەرلىك ساياساتى اتالىپ قانا قويماي, وعان باسىم ءمان بەرىلگەنىن كورسەتەتىن وسىنداي وقيعا جاڭا تاريحتا بولماعان شىعار.
بۇل – ححI عاسىرداعى ەلىمىزدىڭ كوشباسشىلىق مىندەتىن شەشۋدىڭ پراگماتيكالىق جانە كورەگەندىك ءتاسىلى. ويتكەنى, حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي, ەلدىڭ قازىرگى ومىرىندە قولدا بار جوعارى دەموگرافيالىق ءوسىم مەن دامىعان ادامي الەۋەت كەز كەلگەن الەۋمەتتىك شيەلەنىس پەن كاتاكليزمگە ويداعىداي قارسى تۇرا الادى. ولار بارلىق سالالاردا عاجايىپ ورنىقتىلىق پەن سەرپىندى وسىمگە جەتەلەيدى.
ەلباسىنىڭ باستامالارى ارقاسىندا كوپ بالالى بولۋدى مەملەكەتتىك قولداۋ جونىندەگى شارالار ىسكە اسىرىلۋدا. بالا كۇتىمى بويىنشا دەمالىستاعى انالارعا جۇكتىلىگى بويىنشا جاردەماقى تولەۋ, اسىرەسە, بالا تۋعا بايلانىستى بىرجولعى تولەماقىنىڭ ۇدەمەلى مەجەلىگى (بالاعا 30 ەڭ از ەسەپتىك كورسەتكىشتەن 50 اەك-كە دەيىن نەمەسە ءتورتىنشى جانە ودان كەيىنگى بالاعا 93 مىڭ تەڭگە) جانە ءتورتىنشى بالاعا 8,5 اەك-كە دەيىنگى مولشەردە بالا كۇتىمى بويىنشا اي سايىنعى تولەم وزىق جوبا بولدى.
ءبىزدىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءۇشىن وسى ماسەلە ايرىقشا وزەكتى. ويتكەنى, سوڭعى 20 جىل ىشىندە وبلىسىمىز بالا تۋدىڭ رەسپۋبليكالىق رەيتينگىندە كوشتىڭ سوڭىندا كەلەدى. كوپ رەتتە بۇل حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمىنىڭ كەمۋىمەن جانە تۇرعىنداردىڭ, اسىرەسە, جاستاردىڭ وڭىردەن تىس جەرلەرگە كوپتەپ كەتۋىمەن بايلانىستى بولدى. 2000 جىلدان باستاپ وبلىس حالقى 716 مىڭ ادامنان 576 مىڭ ادامعا دەيىن, ياعني 20 پايىزعا قىسقاردى.
وسى ءتۇيىندى شەشۋ ءۇشىن 2010 جىلدان بەرى وبلىسىمىزدا 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان «ۇرپاق قورى» وڭىرلىك باعدارلاماسى قولعا الىندى. بۇل باعدارلاما بويىنشا ءتورتىنشى جانە ودان دا كوپ بالا تۋعان وتباسىلارداعى ءار بالاعا 160 اەك مولشەرىندە دەربەس دەپوزيت شوتىن (2013 جىلعى 1 قاڭتاردان – 300 مىڭ تەڭگە شاماسىندا) تولەۋ قاراستىرىلعان. سونداي-اق, ول بالا اسىراپ العان كەزدە دە قولدانىلادى. كامەلەتتىك جاسقا تولعانعا دەيىن جىل سايىنعى 10 پايىزدىق مولشەرلەمەدە كاپيتالداندىرۋ ارقىلى بۇل سوما 10 مىڭ دوللاردان اسۋى مۇمكىن. ال, «ءبىلىم بەرۋ جيناقتارى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى قولدا بار پايىزدىق مولشەرلەمەنى تاعى 7 پايىزعا ۇلعايتۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى.
وسىلايشا, كوپبالالى شاڭىراقتاعى ءاربىر جەتكىنشەك دەربەس ومىرگە قادام باسقاندا بۇل وتباسى ءۇشىن ەلەۋلى جاردەم بولماق. اسىرەسە, وتباسىن قۇرۋ, جوعارى ءبىلىم الۋ جانە جەكە تۇرعىن ۇيگە سالاتىن العاشقى جارنا ءۇشىن ەداۋىر سالىم قاجەت بولعاندا جاقسى كومەك بولارى انىق.
وسىنداي شارالاردى قابىلداۋ ناتيجەسىندە وڭىردە بالا تۋ 10 پايىزعا ارتتى, ال, وبلىس رەسپۋبليكالىق رەيتينگتە 2011 جىلى قوستاناي وبلىسىنان, ال 2012 جىلى الماتى قالاسىنان وزىپ, ەكى ساتىعا جوعارى كوتەرىلدى.
ءوڭىر ءۇشىن «ۇرپاق قورىنىڭ» ماكروەكونوميكالىق قايتارىمىنىڭ ماڭىزى دا كەم ەمەس – بانكتەردەگى سالىمداردىڭ ءوسۋى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ينۆەستيتسياسىنىڭ وسۋىنە, بانكتەردىڭ وزدەرىن قارجىلاي قولداۋعا جاردەمدەسەدى.
وبلىستا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان «ۇرپاق قورى» باعدارلاماسى بىرەگەي ەمەس ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. 1970-جىلداردىڭ اياعىنان باستاپ اقش-تا كوپ بالالى بولۋدى سالىقتىق ىنتالاندىرۋدىڭ ۇقساس باعدارلاماسى قولدانىلىپ كەلەدى. ونىڭ اۆتورى, 1992 جىلى بالا تۋدىڭ ەكونوميكالىق تەورياسى ءۇشىن نوبەل سىيلىعىن العان امەريكالىق ەكونوميست گەري بەككەردىڭ ايتۋىنشا, بالا تۋ كورسەتكىشى بالا وسىرۋگە جۇمسالاتىن بارلىق شىعىندى جاباتىنداي ەكونوميكالىق پايداسى بار جەردە جوعارى بولادى.
نوبەل لاۋرەاتىنىڭ كوزقاراسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا سوڭعى 30 جىل ىشىندە اقش دامىعان ەلدەر اراسىندا بالا تۋدىڭ ەڭ جوعارى قارقىنىن كورسەتىپ وتىر. كوپ بالالىق امەريكالىقتاردىڭ ۇلتتىق سيپاتىنىڭ ايرىقشا ەرەكشەلىگى ەمەس, ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋدىڭ جەمىسى بولىپ تابىلادى. سالىق جەڭىلدىكتەرى ءبىرىنشى كەزەكتە باي امەريكالىقتار مەن ورتا توپ اراسىندا بالا تۋدى كوتەرمەلەيدى, ولاردىڭ كولەمى بالا تاربيەسىنە جۇمسالاتىن بارلىق شىعىندى جابادى. اقش-تا بالا اسىراپ الۋعا سۇرانىستىڭ جوعارىلىعى سونشا, بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى جوققا جۋىق, ال امەريكالىقتار كوپتەگەن ەلدەردە حالىقارالىق دەڭگەيدە بالا اسىراپ الۋ بويىنشا كوشباسشى بولىپ تابىلادى.
ال ەۋروپاداعى بالا تۋى ەڭ جوعارى ەل – فرانتسيادا «ۇلكەن وتباسى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جۇمىس ىستەيدى, ول دا كوپ بالالى وتباسىلارعا ارنالعان. بالا تۋدى ىنتالاندىرۋ جونىندەگى جالپى مەملەكەتتىك ساياسات اياسىندا بۇل باعدارلاما كوپ بالالى وتباسىلارعا سۋبسيديالار مەن جەڭىلدىكتەر ۇسىنادى. كوپ بالالى وتباسىلارعا سالىقتىق جەڭىلدىك بەرىلەدى. ءاربىر كەلەسى بالا سالىق سالىناتىن بازانى كەمىتەدى, ولاردا 4 بالاسى بار وتباسى سالىقتى مۇلدەم تولەمەيدى. جەڭىلدىكتەر باي-قۋاتتىلىعىنا قاراماستان, بارلىق ازاماتتارعا, ءتىپتى, ميلليونەرلەرگە دە جاسالادى.
«ۇرپاق قورى» باعدارلاماسى اياسىندا پەتروپاۆلدا 2012 جىلى ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ (ەكۇ) ورتالىعى اشىلدى. بۇل انا بولۋ باقىتىن سەزىنۋ مۇمكىندىگىن, سونىڭ ىشىندە ەرەسەك ايەلدەر ءۇشىن دە, ايرىقشا كەڭەيتتى. وسىنداي ورتالىقتاردا ومىرگە ەنگىزىلەتىن عىلىمنىڭ زاماناۋي جەتىستىكتەرى بۇرىن ءبىز ءۇشىن شەشىمى جوقتاي بولىپ كورىنەتىن پروبلەمالاردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
بۇل شەتىن سالادا كوپتەگەن ءماسەلەلەر ءالى شەشىمىن كۇتۋدە. ورتالىقتىڭ جۇمىس ىستەگەن العاشقى ايىندا-اق ەكۇ-عا سۇرانىم وبلىسا بار بيۋدجەتتىك ءمۇمكىندىكتەن اسىپ تۇسەتىندىگى بايقالدى. وسى مىندەتتى شەشۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىنە ءجۇگىنەتىن بولساق, مىسالى, ءيزرايلدى الساق, وندا ايەلدىڭ بالا تۋ قۇقىعى زاڭنامامەن بەكىتىلگەن, كوپتەگەن جاعدايدا ەكۇ-مەن ءبىرىنشى بالا تۋعانعا دەيىن بالا تۋعا قابىلەتتى جاستاعى ايەلدەر ءۇشىن مەملەكەت ەسەبىنەن ەش شەكتەۋسىز قامتاماسىز ەتىلەدى. ءبىزدىڭ وبلىستا وسى ءتاسىلدى قولدانۋ ارقىلى بالا تۋداعى ەكۇ-نىڭ ۇلەسى 5-6 پايىزدى قۇراۋى مۇمكىن.
بالا تۋ مىندەتىن تابىستى شەشۋ – ايەلدەر ءىسى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق جانە وبلىستىق كوميسسيالار قىزمەتىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز. ۇلتتىق كوميسسيانىڭ باستاماسىمەن جانە قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن «ۇرپاق قورى» باعدارلاماسىن پايدالانۋ جونىندەگى ۇسىنىس ءبىرىنشى كەزەكتە بالا تۋ كورسەتكىشى تومەن وڭىرلەرگە جولداندى جانە ول انا مەن بالانى قولداۋدىڭ قولدانىستاعى تەتىكتەرىمەن قاتار مۇقيات باقىلاۋعا الىناتىن بولادى.
بۇگىن بولاشاققا قارجىلىق جوسپار قۇرۋدا ءاربىر وتباسىعا كومەك كورسەتۋ – ماڭىزدى مەملەكەتتىك قىزمەت ەكەنىن ايقىن تۇسىنۋشىلىك بار. ويتكەنى, سەنىمدى قارجىلىق جوسپار – جەتكىنشەكتەردىڭ بولاشاقتا ءبىلىم الۋىنا, ەڭبەك جولىمەن وسۋىنە, باسپاناسىنىڭ بولۋىنا سەنىمدىلىگى دەگەن ءسوز.
جاھاندىق قارجىلىق داعدارىس جاعدايىندا دەموگرافيالىق الەۋەتتى ينۆەستيتسيالاۋ – ەشقانداي دەۆالۆاتسياعا ۇشىرامايتىن ەڭ سەنىمدى ءارى تابىستى اكتيۆ ەكەنى تۇسىنىكتى. ادام رەسۋرسى بويىنشا كوشباسشىلىق – ەلىمىزدىڭ جاھاندىق باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋىنىڭ جانە تابىسقا جەتۋىنىڭ كەپىلى.
فارحاد قۋانعانوۆ,
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى,
وبلىس اكىمىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە
وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى
كوميسسيانىڭ توراعاسى.
