– «ورالمان» ءفيلمى شىققاننان كەيىن سىنشىلار مەن كورەرمەن تاراپىنان «اتتەڭ, دۋلىعا ونەرى وركەنيەت دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن اقش نەمەسە ەۋروپا سەكىلدى ەلدەردە ومىرگە كەلگەندە الدەقاشان مەگاجۇلدىز بولىپ كەتەر ەدى. قازاقستاندا ءجۇرىپ ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الماي ءجۇر-اۋ...» دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلىپ قالىپ جاتتى. بۇعان نە دەيسىز؟
– ارينە, حالىقتىڭ ونەرىمدى بۇلاي جوعارى باعالاپ جاتقانىنا قۋانىشتىمىن. العىسىم شەكسىز. الايدا, مەن ءوزىمدى مۇنداي پەندە ويلاردان بارىنشا اۋلاق ۇستاۋعا تىرىسامىن. جۇمىس ىستەۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. مەنىڭ مىندەتىم – ونەر تۋدىرۋ. قالعانى – كوزى قاراقتى كورەرمەننىڭ قۇزىرىندا. ءومىر بويى سول اتاق پەن مانساپتىڭ جولىندا جۇرگەن ادامدار بار عوي. ءمۇيىز شىقسا, قانەكي؟! مەنى قىزىقتىراتىن باسقا نارسە. ول – ءرولىمنىڭ دۇرىس شىعۋى جانە سودان ءوزىمنىڭ ءھام كورەرمەنىمنىڭ راحات تابۋى. مەن ساحنا مەن ەكرانداعى ءار كەيىپكەرىمنىڭ «تاعدىرى» ءۇشىن جاۋاپتىمىن. اللاعا شۇكىر, وسى كۇنگە دەيىن ەڭبەگىمىز باعالانىپ, ازدى-كوپتى اتاق تا الدىق. الايدا, مەن ءۇشىن اتاقتىڭ ەڭ ۇلكەنى – كورەرمەنىمنىڭ ماعان ارنالعان ىستىق قوشەمەتى. جالپى, مەن تۇسىنبەيمىن... ءارتىس نەگە ءوز ەڭبەگىن بۇلداۋى كەرەك؟ اكتەر بولۋ دا ينجەنەر, دارىگەر, مۇعالىم, مەتاللۋرگ سياقتى قاتارداعى كوپ كاسىپتىڭ ءبىرى عوي. سوندا ءارتىس «جۇلدىز» بولۋى كەرەك تە, ينجەنەر جۇمىسى تاسادا قالۋى كەرەك پە؟ ءاربىر مامان ءوز كاسىبىنىڭ جۇلدىزى. ءبىز تەك حالىقتىڭ الدىنا جۇرگەننەن كەيىن دە ازداپ ەركەلەۋ شىعارمىز. ايىرماشىلىعى سول عانا. ال ەندى «گولليۆۋد جۇلدىزى بولمادى» دەگەن اڭگىمەگە كەلسەك, ادام ءوزىنىڭ تاعدىرىنا جازىلعانىن كورەدى. دەمەك, مەنىڭ پەشەنەمە ءاۋ باستا قازاقستاندا تۋىپ, قازاق بولۋ باقىتى بۇيىرعان. تاعدىرىما ريزامىن! شۇكىر.
– «ورالمان» فيلمىنە ءتۇسۋ سىزگە نە بەردى؟
– اكتەردە «وڭ جامباسىنا كەلدى» دەيتىن رولدەر بولادى. ءسوزسىز, «ورالمان» فيلمىندەگى ساپارقۇلدىڭ ءرولى مەن ءۇشىن سونداي ءساتتى ءرول بولدى. كەيىپكەرىمنىڭ تابيعاتى, جان دۇنيەسى جاقىن بولعاندىقتان با, الدە ءبىراز جىل ساحنا مەن ءتۇسىرىلىم الاڭىندا تاجىريبە جيناقتاپ, پسيحولوگيالىق ءرولدى ويناۋعا ابدەن دايىندالىپ, پىسكەندىگىمنەن دە شىعار, ءفيلمنىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن راحاتتانىپ ويناپ شىقتىم. جانىم دەمالدى. ال اكتەر ادامدا مۇنداي سەزىم وتە سيرەك بولادى. ءتىپتى ونداي باقىتتى سەزىنبەي وتكەندەر قانشاما. وسى تۇرعىدان كەلگەندە رولدەن دە, رەجيسسەردەن دە جولىم بولدى دەپ ايتا الامىن. رەجيسسەر ءسابيت قۇرمانبەكوۆپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ءوزى ءبىر باقىت قوي. ءاۋ باستاعى ماماندىعى سۋرەتشى بولعاندىقتان, رەجيسسەر رەتىندەگى راكۋرستى, سيۋجەتتى كورۋى ەرەكشە. جالپى, ورالمان ماسەلەسى – وتە اۋىر, كۇردەلى تاقىرىپ. بۇعان كەلۋدىڭ, فيلمگە اتاۋ بەرۋدىڭ ءوزى ءتۇسىرىلىم توبىن ءبىراز سارساڭعا سالعانى بار. بىراق رەجيسسەردىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا كارتينا كورەرمەنىمەن قاۋىشتى. سىنشىلار وڭ باعاسىن بەرگەنىنە قاراعاندا, ەڭبەگىمىز ەش كەتپەگەن سىڭايلى. ايتسە دە, جەكە ءوز باسىما فيلم اياقتالماي قالعانداي بولىپ كورىنەدى. جالعاسى تۇسىرىلسە دەپ ويلايمىن. ءبىراز كورەرمەننەن دە وسى تەكتەس پىكىر ەستىدىم. الايدا, كوپشىلىك ايتقانداي, ساپارقۇلدىڭ ەلگە كەلگەننەن كەيىنگى ءومىرى ەمەس, كەرسىنشە, شەگىنىس جاسالىپ, ارعى بەتتەگى تاعدىرى كورسەتىلسە, ءتىپتى كەرەمەت بولار ەدى. مىنە, سوندا فيلم تولىق مەجەسىنە جەتەدى, وقيعانىڭ نۇكتەسى قويىلادى, مەنىڭشە.
– ال تەاتردا ويناعان رولدەرىڭىز شە؟ ولاردىڭ اراسىندا وڭ جامباسىڭىزعا كەلگەنى بار ما؟ ماسەلەن, قورقىت سياقتى...
– قورقىتتى جاقسى ايتتىڭىز. «قورقىتتىڭ كورى» سپەكتاكلى تەاترىمىزدىڭ (م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى. – اۆت.) رەپەرتۋارىنداعى دراماتۋرگياسى (يران عايىپ) دا, رەجيسسەرى (يوناس ۆايتكۋس) دە, اكتەرلىك قۇرامى دا كاسىبي كەلىسكەن ءساتتى سپەكتاكلدەردىڭ ءبىرى دەسەم, ارتىق ايتقانىم ەمەس. وندا باستى ءرولدى ويناعانىم ءۇشىن ايتىپ وتىرعان جوقپىن. اقيقاتى سولاي. ليتۆالىق بەلگىلى رەجيسسەر يوناس ۆايتكۋستىڭ اكتەرلەرمەن جۇمىس ىستەۋى راسىمەن بولەك. وسى تۇرعىدا ءبىز جاقسى تۇسىنىستىك. جالپى, تەاترعا ءتىلدىڭ دە كوپ قاجەتى جوق-اۋ. باستىسى يدەياڭ ورتاق ۇندەستىك تابۋى كەرەك. سول ۇيلەسىم بىزدە بولدى. قويىلىمدى ءتۇرلى حالىقارالىق فەستيۆالدەردە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن تەاتر سىنشىلارى دا جوعارى باعالادى. ماسەلەن, وسىدان ءتورت جىل بۇرىن تاتارستاننىڭ قازان قالاسىندا وتكەن «ناۋرىز» فەستيۆالىندە بارىپ, ۇلكەن جۇلدەمەن ورالدىق. بىلتىر عانا فرانتسيانىڭ اۆينون فەستيۆالىنە قاتىسىپ قايتتىق. مۇنىڭ بارلىعى تەاتر ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك, اكتەرلەر ءۇشىن تەڭدەسسىز تاجىريبە.
– ءالى ەسىمدە, قاتەلەسپەسەم 2015 جىل بولۋى كەرەك, «الماتىعا ليتۆالىق يوناس ۆايتكۋس كەلىپ, «قورقىتتىڭ كورى» سپەكتاكلىن قويادى, باستى رولدە دۋلىعا اقمولدا وينايدى ەكەن» دەگەن جاڭالىقتى ەستىگەندە «قورقىت دۋلىعاعا باعىنا قويار ما ەكەن؟» دەپ سەنىمسىزدىك تانىتقانداردىڭ ءبىرى ەدىم...
– ءيا, ونداي پىكىرلەر ءجيى ايتىلدى. ويتكەنى ءبىز قورقىتتى بەلگىلى ءبىر قالىپقا سالىپ العانبىز. قورقىت دەسە, الدىمىزعا سالا قۇلاش ساقالى بار قاريانىڭ بەينەسى كەلەدى. قورقىت تۋرالى پورترەتتەر دە سولاي سالىنىپ كەلدى. ال اقيقاتىنا كەلسەك, ماڭگىلىك ءومىر ىزدەگەن كۇي كەمەڭگەرى بار بولعانى قىرىق جاسىندا ومىردەن ءوتىپتى. ال قىرىق دەگەن استە قارتتىڭ جاسى ەمەس. دەمەك, قورقىتتىڭ سىرتقى كەيپى ەمەس, ىشكى جان دۇنيەسى قارتايعان. مەن ءوزىمنىڭ اكتەرلىك ساراپتاۋىم ارقىلى وسىنى جەتكىزگىم كەلدى. بۇل ويىممەن رەجيسسەر دە كەلىستى. سول ارقىلى قورقىتتىڭ جان الەمىنىڭ كۇڭىرەنىسىن, قوبىز سارىنىن كورسەتۋگە كۇش سالدىم. سول جولدا ىزدەندىم. «قورقىتتىڭ كورى» – تەاترىمىزدىڭ رەپەرتۋارىنداعى وتە كۇردەلى, اۋىر سپەكتاكلدەردىڭ ءبىرى. ءار ويناعان سايىن 1-2 كگ سالماق تاستاپ شىعامىن. ءاۋ باستا بۇل رولگە كەلۋىمنىڭ ءوزى قىزىق بولدى. العاش بۇيرىق بەرىلىپ, ءرول بەكىتىلگەن كەزدە مەن تىزىمدە بولعان جوقپىن. قورقىت بەينەسى بەرىك ايتجانوۆ پەن ازامات ساتىبالدىعا جۇكتەلىپتى. بىراق كەيىن بەرىكتىڭ ءتۇسىرىلىم جۇمىستارىنا بايلانىستى تاڭداۋ اياقاستى وزگەرىپ, قورقىتتىڭ رولىنە كەزدەيسوق كەلىپ قالدىم. كۇتپەگەن شەشىمدەر كەيدە وسىلاي بارلىق وي-ساناڭا توڭكەرىس جاسايدى. مەن ءۇشىن قورقىت سونداي ءرول.
– ال كەزىندە ۇلكەن پىكىرتالاسقا ارقاۋ بولعان «اقتاستاعى احيكو» قويىلىمىنداعى احيكو بەينەسىن قالاي باعالايسىز؟ اكتەر رەتىندە كوڭىلىڭىزدەن شىقتى ما؟
– احيكونى دا شىعارماشىلىق جولىمداعى ەرەكشە ءرول دەپ ايتسام بولادى. ومىردە بار, ءتىرى ادامدى ويناۋ – كەز كەلگەن اكتەر ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. سەبەبى ءتىرى ادامنىڭ بولمىسىن كوشىرۋ مۇمكىن ەمەس. مەن بۇل ءرولدى سومداردا نەگىزىنەن احيكونىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنە ۇڭىلۋگە تىرىستىم. ەلەستەتىڭىزشى, 15 جاستاعى بالاڭىزدى جاپونياعا الىپ كەتىپ, «حالىق جاۋى» دەپ تۇرمەگە جاپسا, سۇمدىق قوي. ەش سەبەپسىز, ءتىل بىلمەيتىن جەردە 10 جىل تۇرمەدە قالدى. ەگەر تابىلماي قالسا, تاعدىرى قالاي بولار ەدى؟! كەزدەسكەنىمىزدە ماعان احيكو اقساقال ايتتى: «دۋلىعا, مەن 25 جاسىمدا تۇرمەدەن شىقتىم. سالماعىم 24 كەلى ەدى», – دەيدى. سۋرەتتەرىن كوردىم, شىنىمەن تەك سۇيەكتەرى عانا كورىنەدى. كوز الدىمنان الاش ارىستارىنىڭ تراگەديالى تاعدىرى ءوتتى. سوندىقتان مەنىڭ ساراپتاۋىمداعى احيكو جەكەلەي ادامعا ارنالعان ءرول ەمەس, جيىنتىق بەينە.
– رولگە قالاي دايىندالاسىز؟
– ءرولدىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولمايدى. ەپيزودتىق بولسىن, باستى ءرول بولسىن بىردەي دايىندىقتى تالاپ ەتەدى. كەز كەلگەن كەيىپكەردىڭ ءوزىنىڭ تاريحى, مىنەز-قۇلقى بولادى. ياعني, ءرول دەگەن – تۇلعا. جاساعان ءاربىر بەينەڭ تىڭعىلىقتى زەرتتەۋگە سۇرانادى: «ول كىم؟», «قايدان ءجۇر؟», «بۇل ءسوزدى نەگە ايتىپ تۇر؟», «نە سەبەپتى مۇنداي ارەكەتكە باردى؟», «نەگە قىلمىس جاسادى؟». مىنە, وسى ساۋالدارعا جاۋاپ تابىلعاندا عانا تولىققاندى وبراز تۋادى. اكتەردىڭ جاساعان ءار ءرولى ونىڭ سىرتقى عانا ەمەس, ىشكى ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىن دە كورسەتەدى. ساحنا دەگەن اينا عوي. تاياز بولسا, ءتۇبى بوس شەلەكتەي داڭعىرلاپ كورىنىپ قالادى. سوندىقتان دا ءبىز ءۇشىن ىزدەنىس, ءبىلىم اۋاداي قاجەت. اكتەر ءوز ءرولىن باعبانداي باپتاپ, جاساپ جاتقان كەيىپكەرىنىڭ ءون بويىنا «قۇيىلۋى» كەرەك. ول دا كيگەن كيىمىڭ سياقتى عوي. ولشەمى ساي بولماسا, ولقىلىعى قوبىرايىپ بىردەن كوزگە ۇرادى. سوندىقتان ءارتىس ادام ءاربىر رولىنە مۇقيات بولىپ, ۇلكەن ساقتىقپەن كەلۋى قاجەت. مەنىڭ اكتەر رەتىندەگى باستى ۇستانىمىم – وسى.
– ءبىر سۇحباتىڭىزدا «ەكسپەريمەنت – ونەردىڭ جاۋى ەمەس, دوسى» دەگەن ەكەنسىز...
– ءالى دە سول پىكىردەمىن. تەاتر – جاڭالىقتى سۇيەتىن ونەر. سوندىقتان دا ەكسپەريمەنتتەن قاشپاۋ كەرەك. قازىرگى زاماناۋي تەاتر ونەرىنە بۇل اسا قاجەت. ماسەلەن, 1997-98 جىلدارى مارقۇم تالانتتى رەجيسسەر قايرات سۇگىربەكوۆ دەگەن دوسىممەن بىرگە فرانتس كافكانىڭ «پرەۆراششەنيە» سپەكتاكلىن قويدىق. جۇرت تۇسىنبەدى. سەبەبى كورەرمەن ونداي دۇنيەلەرگە دايىن ەمەس ەدى. ال قازىر زامان دا, ونەرگە دەگەن تالاپ تا باسقا. بۇگىنگى تەاترعا ءبىر ورىندا تۇرىپ قالۋعا بولمايدى. جان-جاقتى ىزدەنىس قاجەت. ويتكەنى ونەردە باسەكە مىقتى. ەندەشە تاجىريبەدەن دە قورىقپاۋ كەرەك. ونەر تاۋەكەلدى سۇيەدى. بىراق بىزدە ەكسپەريمەنت دەپ ايدى اسپاننان ءبىر-اق شىعاراتىن رەجيسسەرلەر بار. ەكسپەريمەنتتى «تۇسىنىكسىزدىك» دەپ ويلايدى. جوق, ەكسپەريمەنت دەگەنىمىز – سەنىڭ كۇندەلىكتى ويناپ جۇرگەن رولىڭە دايىندالۋ جولىنداعى ءتۇرلى ىزدەنىس تاجىريبەلەرى. ەڭ اۋەلى سونى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. مىسالى, مەن «ابايداعى» كەرىمنىڭ بەينەسىن ساحناعا شىققان سايىن ەكسپەريمەنتكە سالسام بولادى. ونىڭ ءار قيمىلىن, ءىس-ارەكەتىن سىناپ, بايقاپ كورۋگە دايىندىق تا جەتىپ جاتىر. انىعىندا ەكسپەريمەنت دەگەن جانر جوق. ول تەاترعا, اكتەرگە تاجىريبە ءۇشىن عانا كەرەك. ءبىز ايتىپ وتىرعان تەاترلاردىڭ بارلىعى دا ەكسپەريمەنتپەن ءومىر ءسۇرۋى ءتيىس.
بىرنەشە مىڭجىلدىقتى ارتقا تاستاعان تەاتر ونەرى نەگە ولمەي بۇگىنگە جەتتى؟ جاۋابى وپ-وڭاي, ونىڭ سىرى زامانمەن بىرگە اۋىسىپ ساحناعا ورالىپ وتىراتىن ءتۇرلى تاجىريبەلەردىڭ ارقاسىندا. سول ارقىلى تەاترلار تۇرلەنەدى, ونەر وزگەشە ورنەك ءتۇزدى. مەيلى, تەاتردىڭ ءبىر زالىندا ءداستۇرلى سپەكتاكل وينالا بەرسىن, بىراق كەلەسى زالدى ەكسپەريمەنتكە بەرۋ كەرەك. ول جەردە ارنايى رەجيسسەرلىك زەرتتەۋلەرگە باتىل بارىپ, اكتەرلەردىڭ وي-پىكىرلەرى تىڭدالىپ, ءوزارا شىعارماشىلىق قويان-قولتىق قارىم-قاتىناس ورناۋى قاجەت. سوندا تەاتر تىرىلەدى. ەكسپەريمەنت – سوعان باستايتىن بىردەن-ءبىر جول. ەگەر كورەرمەن اكتەرلەرمەن بىرگە وسپەسە, ساحنانىڭ كەرەگى نە؟! ءبىز كورەرمەننىڭ دەڭگەيى تومەن دەپ ويلايمىز. بىراق قازىرگى كورەرمەننىڭ دەڭگەيى جوعارى, ورەسى بيىك. ولار ينتەرنەت ارقىلى كينو, سپەكتاكل كورەدى. جاھانداعى بارلىق وزگەرىستى الاقانعا سالعانداي باقىلاپ وتىرادى. اباي اتامىزدىڭ ء«سوز تۇزەلدى, تىڭداۋشى, سەن دە تۇزەل!» دەيتىنىندەي, مەن دە ءوز تاراپىمنان: «كورەرمەن تۇزەلدى, اكتەرلەر, سەن دە تۇزەل» دەگىم كەلەدى.
– قالاي ويلايسىز, جالپى قوعامعا اسەر ەتۋى ءۇشىن ونەر وتكىر بولۋى كەرەك پە, الدە كوركەم بە؟
– وتكىر بولسا دا, كوركەم بولسا دا – ەڭ اۋەلى ونەر دەڭگەيىنەن تۇسپەۋى كەرەك. وتكىر ەكەن دەپ قارابايىر پۋبليتسيستيكانى ساحناعا شىعارا بەرۋگە بولمايدى. ساحنانىڭ ءوز تالاپ-زاڭدىلىعى بار. ەڭ اۋەلى وسىنى ەسكەرگەن ءجون. مەن ءاردايىم ونەر جاعىندامىن. كەڭەس وكىمەتى كەزەڭى ءبىزدىڭ ميىمىزعا «تەاتر – تاربيە ورنى» دەگەندى قۇيىپ تاستادى. ارينە, تاربيە دەگەن جاقسى ءسوز. ماسەلەن, تەاترعا بارىپ باس كيىمدى قالاي كيۋ, گالستۋكتى قالاي تاعۋ كەرەك ەكەنىن كورۋگە بولادى. سەبەبى بەلگىلى دەڭگەيدە بۇل دا تەاتردىڭ ءبىر ميسسياسى. ايتسە دە, تاربيەنىڭ توركىنى تەرەڭدە. ونى ماعىنالى, مازمۇندى, ايتارى بار ساپالى قويىلىمدار ارقىلى جاساي الامىز. تەاتردان شىققان كورەرمەن ويلانىپ شىعۋى كەرەك. ساحنادا جۇرگەن ءار اكتەر وسى ماقسات جولىندا تەر توكسە, ونەر ۇتىلمايدى. تەاتر تابالدىرىعىن اتتاعان ادام قويىلىمنان كوشەگە شىققىسى كەلمەيتىندەي, كۇيبەڭ تىرشىلىككە اياعى باسپايتىنداي جاعدايدا شىعۋى قاجەت. ونەردەگى كاتارسيس دەگەن سول.
– اكتەر ەمەس, قاراپايىم ازامات رەتىندە ءسىزدى قوعامداعى قانداي ماسەلە تولعاندىرادى؟
– مەنى ادام رەتىندە تولعاندىراتىن ماسەلە وتە كوپ. ونىڭ ءبارىن ايتا بەرسەم, ءتىزىم تاۋسىلماس. بىراق سولاردىڭ ەڭ نەگىزگىسى – تەحنوكراتيا. ياعني, ءبىز ادامجاندىلىقتان, تابيعيلىقتان الشاقتاپ بارا جاتقاندايمىز. قازىر ءبىزدى تەحنيكا جەپ, «تەمىر قۇرتتار» جۇتۋدا. وعان مىسال جاڭا تۋعان نارەستەنىڭ ەس بىلمەي جاتىپ قولىنا تەلەفون ۇستاپ وتىرۋى. ونى كورگەن ۇلكەندەر «تەحنيكانىڭ قۇلاعىندا وينايدى» دەپ ماقتانادى. ال سول ماقتاناتىن دۇنيە مە؟ كەرىسىنشە, ودان قورقۋ كەرەك. ءوزىم دە بالا تاربيەلەپ وتىرعان اكە بولعاندىقتان, وسى ماسەلە مەنى قاتتى الاڭداتادى. ءسابي ەسەيىپ, اقىل توقتاتپايىنشا, تەك تابيعي دۇنيەلەردەن ءنار العانى, سونى سەزىنىپ وسكەنى ءجون. سوندا قيالى دامىپ, جاڭا قىرلارى اشىلۋى مۇمكىن. بالكىم, وسىنىڭ ناتيجەسىندە ويى وزىق, قيالى جۇيرىك عۇلاما, تانىم-قابىلەتى جوعارى تۇلعا بولىپ قالىپتاسار. ال تۋا سالىپ تەلەفون ۇستاعان بالالار شە؟ ولار ينتەرنەتتىڭ ماڭايىندا عانا قالىپ قويادى. تەحنيكانىڭ جەتىستىكتەرىمەن قاتار, زاردابى دا جەتەرلىك. ماسەلەن, بۇرىندارى بالادان «اناۋ سۋرەت قايدا؟» دەپ سۇراسا, بالالار كەرەك كىتاپتى تاۋىپ, ويلانىپ, ونىڭ ءىشىن پاراقتاپ ىزدەيتىن, كورسەتۋگە اسىعاتىن. ءوزىنىڭ سول ىزدەنىسىن ۇلكەن ەڭبەك دەپ ەسەپتەيتىن. سونىسىنا ماقتاناتىن. ال قازىر شە؟ تەلەفوندى الىپ, تەتىكتى باسادى دا كورسەتە سالادى. ارتىق ويلانعىسى كەلمەيدى. مىنە, مەنىڭ بۇگىنگى قوعامداعى قاۋىپتەنەتىن باستى قورقىنىشىم – وسى. ادامنىڭ ويلاۋ جۇيەسىندە شەكتەۋلەر بولماعانى دۇرىس. ال قازىرگى تەحنيكا, ونىڭ ىشىندە سمارتفوندار ادامدى بىرتەكتى ويلاۋعا اكەلە جاتىر. ادام رەتىندەگى ەرەكشەلىگىمىز قالماي بارادى.
– شابىتقا تاۋەلدىسىز بە؟
– جوق, شابىتقا تاۋەلدى ەمەسپىن. «قورقىتتاعىداي» (سپەكتاكل. – اۆت.) قاسىما جىنداردى دا شاقىرمايمىن (كۇلدى). باستىسى – دايىندىق باستالعان كۇننەن ساحنادان ءبىر ءسات الىستامايمىن. بەرىلگەن ءرولدى جان-جاقتى ساراپتاۋعا باسا نازار اۋدارامىن, زەرتتەپ-زەردەلەيمىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, رولىممەن «اۋىرامىن». «ول كىم؟», «كيەتىن كيىمى قانداي؟» دەگەندەي. فيزيكالىق ءتۇر-سيپاتى, ىشكى جان دۇنيەسى قانداي ەكەنىن بىلۋگە تىرىسامىن. كەيىپكەر مىنەزىنىڭ بارلىق بوياۋىن شامامنىڭ جەتكەنىنشە بارلاپ-باقىلايمىن. بۇل – ءرول دايىنداۋداعى مەن ءۇشىن بۇلجىماس قاعيدا. مەنىڭ ۇعىمىمدا, تالانتتىڭ دا, داڭقتىڭ دا كىلتى – ەڭبەكتە. ول ونەرگە دە تىكەلەي قاتىستى.
– ال كوڭىل كۇيىڭىز ساحناداعى ويىنىڭىزعا اسەر ەتىپ جاتا ما؟
– بۇل ەندى اكتەردىڭ تەحنيكاسىنا بايلانىستى دۇنيە. اكتەرگە شەبەرلىك اسا قاجەت. وعان ادام قالىپتاسۋى كەرەك. بىزگە ۇستازىمىز تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ ساباق بەرگەن كەزدە «ۇيدەگى, دالاداعى جامان ويلارىڭدى ساحناعا الىپ شىقپاڭدار. كادىمگى ۇيگە اياق كيىمدەرىڭدى شەشەسىڭدەر عوي, سول سەكىلدى ء«بىسسىمىلا» دەپ بار كۇيبەڭدى بەرگى جاققا تاستاپ, سودان سوڭ عانا ساحناعا شىعىڭدار» دەپ بويىمىزعا سىڭىرگەن. ءبىرىنشى كۋرستان باستاپ ءبىز ءۇشىن وسى تالاپ بۇلجىماس قاعيداعا اينالدى. اكتەرلەردىڭ اراسىندا «ساحناعا جينالماي شىعىپتى» دەگەن ءسوز بار. شىنىمەن دە, جينالماي شىعىپ ويناعان رولدەردە نە ىستەپ جۇرگەنىڭدى بىلمەي قالاسىڭ. بارلىعى شاشىراڭقى بولادى. سونداي-اق ءوز قالىبىنا تۇسكەن, ابدەن ەرتتەپ ءمىنىپ الاتىن رولدەر دە كەزدەسەدى. ونداي سپەكتاكلدەردە جان دۇنيەڭ راحاتتانىپ, ارىپتەستەرىڭمەن قالجىڭداسىپ ءجۇرىپ وينايسىڭ. ارينە, ول – سومدايتىن ءرولىڭ ابدەن ويعا ورنىعىپ, بويعا سىڭگەننەن كەيىنگى مەرەكە. بىراق ء«بىر وبرازعا كىرىپ الىپ, شىعا الماي ءجۇرمىن» دەگەن, مەنىڭشە, جالعان ءسوز. اكتەرلىك تاجىريبەمنەن تۇيگەنىم. سەبەبى تەاتردىڭ اتى – تەاتر. كەيىپكەر بولمىسىنا قاتتى كىرىپ كەتۋ دە قاتەلىك. ول ءۇشىن دە تەحنيكا كەرەك. «تراگەديا ويناپ جاتىرمىن» دەپ بار كۇشتى بىردەن سالىپ تاستاۋعا بولمايدى. اكتەر ءوزىن ساقتاي ءبىلۋى كەرەك. ماسەلەن, «قورقىت» قويىلىمىندا 3 مينۋتقا عانا ساحنانىڭ سىرتىنا شىعىپ كەلۋگە مۇمكىندىك بار. قالعان ۋاقىتتىڭ بارىندە كورەرمەننىڭ نازارىندامىن. فيزيكالىق تا, پسيحولوگيالىق تا تۇرعىدان «قورقىت» وتە اۋىر سپەكتاكل. قۇلاش-قۇلاش مونولوگ, سودان كەيىن اق ولەڭ. ال اق ولەڭنەن شاتاسساڭ, ەشتەڭەنى وزگەرتە الماي قالاسىڭ. «قورقىتتى» ويناعاندا پىشاقتىڭ جۇزىندە جۇرگەندەي قارا تەرگە تۇسەمىن. بىراق سونىسىنا قاراماي «قورقىتتان» جانىم كەرەمەت ءلاززات الادى. ساحناعا ءار شىققان سايىن كۇندەلىكتى كۇيبەڭگە تازارىپ ورالامىن.
– قاراپ وتىرساق, سىزبەن تاندەمدە جۇمىس ىستەگەن رەجيسسەرلەر بولات اتاباەۆ, قايرات سۇگىربەكوۆ, نۇرقانات جاقىپباي, ەسمۇحان وباەۆ, ورازحان كەنەباەۆ, اۋباكىر راحيموۆ باستاعان كىل جۇيرىكتەر ەكەن. بۇل كىسىلەردىڭ سۋرەتكەر رەتىندەگى اكتەرمەن جۇمىس ىستەۋ ەرەكشەلىگىن قالاي باعالايسىز؟
– ەسىمدەرى اتالعان رەجيسسەرلەرمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ اكتەردەن كوپ نارسەنى تالاپ ەتەدى. شىعارماشىلىق تەڭدەسسىز تاجىريبە دەسەم دە ارتىق ەمەس. ارقايسىسىنىڭ كاسىبي مامان رەتىندەگى وزىندىك جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى, ەرەكشەلىگى بار. سودان وزىڭە قاجەتىن الا الساڭ – باقىتتىسىڭ. بىراق وكىنىشكە قاراي, قازاق تەاترلارىنداعى كوپ اكتەر سول بەرىلگەن مۇمكىندىكتى ءوز دەڭگەيىندە پايدالانا الماي جاتقانداي كورىنەدى. ءيا, مەن دە اكتەرمىن. بىراق مەن ماقتاسام دا, داتتاسام دا ءوزىمىزدىڭ اكتەرلەردى عانا ايتامىن. نەگە؟ سەبەبى ءبىزدىڭ ارتىستەر تەاتردا ءوز ميسسيالارىن كوبىنە ورىنداماي نەمەسە ورىنداي الماي جاتادى. بارىنە بىردەي كۇيە جاققىم كەلمەيدى. بىراق باسىم كوپشىلىگىنىڭ سونداي ەكەنى راس. ولار رەجيسسەرلەر قويىپ بەرگەن شەڭبەرمەن عانا جۇرەدى. ال ساحنادا اكتەر ورىنداۋشى ەمەس, تۋدىرۋشى بولۋى قاجەت. وزىندىك مەنى, پىكىرى, كوزقاراسى بولۋى ءتيىس. ارينە, رەجيسسەر مىندەتتەر بەرە الادى. الايدا, سەن سومدايتىن كەيىپكەردى وزىڭنەن ارتىق ەشكىم دە بىلمەيدى عوي. سوندىقتان رەجيسسەرمەن كەلىسە وتىرىپ, ءوز ويلارىڭدى ۇسىنۋدىڭ دا ماڭىزى زور. ال بىزدە رەجيسسەرلەر اكتەرلەرگە ءبارىن شايناپ بەرىپ جامان ۇيرەتكەن. رەجيسسەرلەر مەن اكتەرلەردىڭ ءوز قىزمەتىن ءبىلۋى وسى تۇستا ماڭىزدى. مىنە, سوندا عانا ناعىز ونەر تۋادى, ناتيجەسىندە كورەرمەن قۋانادى. سپەكتاكل دەگەن – اكتەر مەن رەجيسسەردىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى. ال جۇمىس كەزىندە بايلانىس جاقسى ورناسا, ونەر تۋادى, تولىققاندى دۇنيە پايدا بولادى.
– اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا ەسىمىڭىزدىڭ قويىلۋ تاريحىن بىلگىمىز كەلەدى؟
– مەن تۋىپ-وسكەن جامبىل وبلىسى, سارىسۋ اۋدانى, بايقادام اۋىلىندا ەكى-اق دۋلىعا بولدىق. ونىڭ ءبىرى – اۋىلىمىزداعى جاسى ۇلكەن اقساقال بولسا, ەكىنشىسى – مەن. شىنىمدى ايتسام, ودان باسقا دۋلىعا دەگەن اتتاسىمدى كەزدەستىرمەپپىن. ماعان دۋلىعا دەگەن ەرەكشە نىسپىنىڭ بۇيىرۋىنا سەبەپشى ادام – اتام. بيىك ءجۇرسىن, ابرويلى بولسىن دەگەن نيەتتە قويىلىپتى. ءبىز بۇعان كوبىنەسە باتىردىڭ باس كيىمى رەتىندە عانا قارايمىز عوي. بىراق دۋلىعانىڭ ماعىناسى كەڭ. جازۋشى تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «دۋلىعا» دەگەن كىتابى بار. سوندا جاقسى جازىلعان. اڭىز بويىنشا, تۇركى حالقىندا كورەگەن, دانا حان ءوتىپتى. سول زامانداردا ەلدە ناۋبەت بولىپ, حالىق اشارشىلىقتان قىرىلاتىن بولعان سوڭ حان ەلىن تۇگەلىمەن تاۋعا كوشىرىپ اكەتىپ, امان الىپ قالىپتى. ريزا بولعان حالقى اجالدان اراشالاپ قالعان پاتشاسىن دۋلىعا دەپ اتاپ كەتىپتى. سودان باستاپ اسكەر باستايتىن حاندار مەن باتىرلار زور مارتەبە كورىپ باستارىنا دۋلىعا كيەدى-مىس. مەن ءۇشىن دە دۋلىعا دەگەن اتقا لايىق بولىپ ءجۇرۋدىڭ ءوزى ۇلكەن جۇك, جاۋاپكەرشىلىك ءھام زور مارتەبە. اللادان وسى ابىرويدان ايىرماسىن دەپ تىلەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
نازەركە جۇماباي
