– قۇلدىققا تۇسكەن ادامدى پەش جاعۋعا, دارەتحانا, قورا تازالاۋعا جەككەن. قالعان ۋاقىتتا قاشىپ كەتپەۋى ءۇشىن بايلاپ قويعان. الگى مارقۇمنىڭ جازىعى – كىر قولىمەن كاستريۋلدەن رۇقساتسىز تاماق الىپ جەگەنى ەكەن. قارنى اشىپ, كوزى قاراۋىتىپ تۇرعان ادام عانا سونداي تىرلىككە بارادى. اش ادام قولىنىڭ تازالىعىن, كىر ەكەنىن ويلاي ما؟ – دەدى وبلىستاعى «دامىتۋ» قوعامدىق قورىنىڭ ءتورايىمى نينا كوسيۋك. بۇل قوعامدىق ۇيىم وبلىستا 2000 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەيدى. سودان بەرى ادام ساۋداسىنىڭ قۇربانى بولىپ, ولىممەن اياقتالعان ءۇشىنشى وقيعا تىركەلدى. سول ۇشەۋدىڭ ءبىرى ايازعا ءۇسىپ ولگەن. ۋاقىتىندا ەل قاتارىندا-اق جۇرگەن كىسىنى تىپىر ەتكىزبەي مال سوڭىنا سالعان, ول اقىرىندا ازىپ-توزىپ, قۇلدىقپەن كوز جۇمعان. «دامىتۋ» قوعامدىق قورىنىڭ ماماندارى 200-دەن اسا قيىن جاعدايعا دۋشار بولعان ادامدارعا كومەك قولىن سوزعان.
ارينە, ادام ساۋداسى جاسىرىن جۇرەتىندىكتەن, زامان تىنىش, زاڭ بار, جۇرتتىڭ بارلىعى ساۋاتتى, دامىعان قوعامدا بىرەۋدى بىرەۋ بايلاپ, قۇلاعىن كەسىپ, قۇلدىققا جەگىپ جاتىر دەگەن ەشكىمنىڭ ويىنا كەلە قويمايدى. بىراق قوعام دامىعان سايىن ادام ساۋداسىنا قاتىستى قىلمىس تا اسقىنىپ كەلە جاتقانعا ۇقسايدى. قازىر اۋىلدا دا, قالادا دا قارا جۇمىس ىستەيتىن ادام از. ارزان جۇمىس كۇشى تاپتىرمايتىن تاپشىلىققا اينالعان. بۇل جەر جۇزىندە جايىلعان قىلمىستىڭ ءبىرى بولعاندىقتان مۇنى بۇۇ سەكىلدى بەدەلدى ۇيىم نازارىندا ۇستايدى. نورۆەگيا كورولدىگىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بولگەن قارجىعا جۇمىس ىستەيتىن «ايماقتىق جانە جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەر تۇرعىسىنان ورتالىق ازيادا ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ مەن وسال ميگرانتتاردى قورعاۋ» وڭىرلىك جوباسىنىڭ تۇساۋكەسەرىندە حالىقارالىق كوشى-قون ۇيىمى (حكۇ) – بۇۇ اگەنتتىگى جوباسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى ءانيسا قۋانوۆا قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى ادام ساۋداسى قىلمىسىنىڭ ورتالىعىنا جاتقىزدى. سوڭعى بەس جىلدا ەلىمىزدە ادام ساۋداسىنان 2000 ادام ءزابىر كورگەن, سونىڭ 80 پايىزى – شەتەلدىكتەر. انىعىن ايتقاندا, ولار وزبەكستاننان, قىرعىزستاننان, تاجىكستاننان كەلەتىن گاستاربايتەرلەر ەكەنى بەلگىلى. الەۋمەتتىك دەڭگەيى تومەن, تۇرمىس تاۋقىمەتىمەن نان تابۋ ءۇشىن جولعا شىققان جاندار الداۋ-ارباۋعا ءتۇسىپ قالادى. ءا.قۋانوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, شەتكە شىققان قازاقستاندىقتار كوبىنە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى مەن تۇركياعا جانە ۆيزاسىز مەملەكەتتەرگە بارعاندا كۇتپەگەن قاۋىپتى جاعدايلارعا, «قۇلدىققا» تاپ بولادى, ءماجبۇرلى جىنىستىق قاتىناسقا جەگىلەدى. قازاقستانداعى ادام ساۋداسىنىڭ قىلمىس قۇرىعىنا وتانداستاردان گورى شەتتەن كەلگەندەر كوپ ىلىنەدى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە ءانيسا ناقىپقىزى ىشكى كوشى-قون كەزىندە دە ادام ساۋداسى, باسقا دا قىلمىستاردىڭ باس كوتەرەتىنىن جوققا شىعارمادى. ويتكەنى شەتكە شىققان وتانداستار دا, ەلدىڭ وڭتۇستىگىنەن سولتۇستىگىنە قونىس اۋدارۋشىلار مەن ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنان جۇمىس ىزدەپ كەلەتىندەر, رەسەيگە وتەتىندەر ەڭ الدىمەن «كورمەگەن جەردىڭ وي-شۇڭقىرى كوپتىگىنەن» وسىنداي ايانىشتى حالگە تۇسەدى .
– ورتالىق ازياداعى بەس ەلدە ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ مەن وسال ميگرانتتاردى قورعاۋ» وڭىرلىك جوباسى جۇزەگە اسىپ جاتىر. وعان قازاقستان دا كىرەدى. ءۇش جىلعا ەسەپتەلگەن جوبا قازىر ەلىمىزدەگى نۇر-سۇلتان, الماتى, تاراز, قىزىلوردا جانە قوستاناي سياقتى بەس ءىرى قالانى قامتىپ وتىر. كەلەسى جىلى ەلدىڭ باتىس وبلىستارىنا شىعاتىن بولامىز, – دەيدى ءا.ناقىپقىزى.
سونىمەن قاتار قازاقستان ىشكى ادام ساۋداسى جونىنەن دە الدىنا قارا سالماي تۇرعان كورىنەدى. حالىقارالىق جوبا ومىرگە جولداما العان قوستانايدا دا قىلمىستىڭ بۇل تۇرىنەن ادام ءولىمى ورىن العانىن ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتقانبىز.
– جالپى وبلىسقا كەلىپ, وسىنداي جاعدايعا ۇشىرايتىن شەتەلدىك ازاماتتار دا, جەرگىلىكتى ادامدار دا جۇمىس ىزدەگەن, الەۋمەتتىك احۋالى تومەن ادامدار. ال جۇمىس بەرۋشىلەر ولارمەن كەلىسىمشارتقا وتىرمايدى, سوسىن ەڭبەكاقىسىن بەرگىسى كەلمەي قاشقاقتايدى. الىمجەتتىك جاسايدى. مىسالى, وبلىس وڭىرىندە 90 جۇمىس بەرۋشى ەڭبەك شارتىن جاساماعانى, ەڭبەكاقىسىن بەرمەگەنى ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلدى. جالدانعانداردىڭ 98 پايىزى جۇمىستى جاسىرىن, قۇجاتسىز ىستەۋگە كەلىسەدى. بيىل جىل باسىنان بەرى وبلىستان 120 گاستاربايتەر شىعارىلدى. ولار 2 ايلىق كورسەتكىشتەن تۇراتىن مەملەكەتتىك باج سالىعىن, ياعني 5-6 مىڭ تەڭگە تولەپ, جۇمىستى زاڭدى ىستەۋىنە بولادى. قۇلدىققا ۇرىناتىندار زاڭدى بىلمەيدى, وزگە ەلدىڭ زاڭىن قاراپ شىققىسى, سۇراستىرعىسى كەلمەيدى, مويىن بۇرمايدى. ىشكى ادام ساۋداسى دا ادامداردىڭ زاڭدى بىلمەۋىنەن بولىپ جاتادى, – دەيدى وبلىستىق كوشى-قون پوليتسياسى باسقارماسىنىڭ باستىعى قايرات دۇتباەۆ.
– قۇلدىققا ءتۇسۋ, بۇل ءبىر جاعىنان پسيحولوگيالىق قاقپان, بۇعاۋ سەكىلدى. ءزابىر كورگەن جاندار ونى ايتۋعا, جاريا ەتۋگە قورقادى, جاسىرىن, جابۋلى قازان جابۋلى كۇيى قالا بەرەدى. ەكى جىلدا 28 ادامعا كومەك بەردىك, – دەيدى ن.كوسيۋك.
جالپى ادام ساۋداسى قۇربانى مەن زارداپ شەككەندەردى قورعاۋ, كومەك بەرۋ ءۇشىن جىل سايىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى بولىنەدى. قوستانايدا ولارعا ارنالعان ۋاقىتشا ۇستاۋ باسپاناسى 2016 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەيدى, وندا جابىرلەنۋشىلەرگە 8 ءتۇرلى قىزمەت كورسەتىلەدى.
– وسى جىلدار ىشىندە ۋاقىتشا باسپاناعا ادام ساۋداسى قىلمىسىنان قيانات كورگەن 48 ادام توقتادى. ونىڭ ىشىندە 41 ەرەسەك ادام, 7 بالا بولدى. زاڭسىز پايدالانۋ سيپاتىنا قاراي ايتساق, 26 ەر كىسى زاڭسىز جۇمىسقا, 15 ايەل جىنىستىق قاتىناسقا ءماجبۇرلى تۇردە جەگىلگەن. امانگەلدى, جانگەلدين اۋداندارىنان قالاعا, قالا ىرگەسىندەگى اۋداندارعا جۇمىس ىزدەپ بارعاندار وسىنداي تىعىرىقتى جاعدايلارعا تاپ بولادى. ولاردىڭ اقشاسى جوقتىعىن, قۇجاتىن جوعالتىپ العانىن, باسقا دا وسال تۇستارىن نيەتى جامان ادامدار قالاعانىنشا پايدالانادى, – دەيدى وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى الەۋمەتتىك مەكەمەلەر قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى مايداشاش جۇماعالي. ادام ساۋداسى قىلمىسىنان جابىرلەنۋشى شەتەل ازاماتتارىنا بيۋدجەتتە قارالماعاندىقتان ءبىزدىڭ ەلدە ءبىرسىپىرا قىزمەت ءتۇرى كورسەتىلمەيدى. بىراق سوڭعى جىلدارى ول بىرنەشە وبلىستا شەشىمىن تابا باستاپتى. ولاردا اۋىر حالگە دۋشار بولعان شەتەلدىكتەرگە مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلەدى.
«دامىتۋ» قوعامدىق قورىنىڭ ءتورايىمى ن.كوسيۋكتەن سوڭعى جىلدارى وبلىستا ادام ساۋداسى قىلمىسىنان جابىرلەنگەندەردىڭ كومەك سۇراۋىنىڭ ازايىپ-كوبەيۋى تۋرالى سۇراعانىمىزدا, ول پوليتسيانىڭ قالاي جۇمىس ىستەۋىنە بايلانىستى ەكەنىن ايتتى.
– بۇل توقتامايتىن قىلمىس پا دەرسىڭ. شەتەلدىكتەردى بىلاي قويعاندا ىشكى ادام ساۋداسى از ەمەس. پوليتسيا قالاي انىقتايدى, سولاي بىزگە كەلىپ, باسپانادان باسقا پسيحولوگيالىق, مەديتسينالىق جانە باسقا دا كومەكتەر الادى. جاس قىزداردىڭ ساۋداعا تۇسەتىنى, ونىڭ جيىلەگەنى قاسىرەتتى. بۇل ادامداردىڭ بەيقامدىعىنا دا بايلانىستى. 11616 ءنومىرلى سەنىم تەلەفونى جارنامادان تۇسپەيدى, سوعان ادامدار ءمان بەرمەيدى, – دەيدى «دامىتۋ» قوعامدىق قورىنىڭ ءتورايىمى.
مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تۇرمىسى تومەن, الەۋمەتتىك تۇرعىدان از قامتىلعان جاندار نەگىزىنەن ادام ساۋداسىنىڭ قۇرىعىنا تەز ىلىنەدى ەكەن. ال ادام ساۋداسىمەن اينالىساتىندار قۇلقىننىڭ سوڭىنا تۇسكەن, ارام تابىسقا مالدانعاندار ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. سەبەبى قايدان دەرسىز؟ تاربيەنىڭ وسالدىعىنان با, الدە اباي ايتقانداي, بارلىق جامان قاسيەتتىڭ جالقاۋلىققا بارىپ تىرەلۋىنەن بە ەكەن؟ ءاۋ باستا ەكى جاق تا – «قۇل» مەن قارا نيەتتى دە ادال ەڭبەكتى ادەت ەتكەندە عانا قوعامدا ادام ساۋداسىنا ورىن بولماس پا ەدى, بالكىم؟
قوستاناي
